Кіріспе

Суық температурадағы соғыс, сондай-ақ арктикалық немесе қысқы соғыс деп те аталады, қар, мұз, қырау, еру немесе суық әсер ететін, құрлықта да, теңізде де жүргізілетін әскери операцияларды және осындай жағдайлардағы әскери күштер қолданатын стратегиялар мен тактиканы қамтиды. Суық ауа райы жыл бойы жоғары биіктікте немесе ендікте кездеседі, ал басқа жерлерде қыс мезгілінде маусымдық сипатта болады. Таулы жердегі соғыс көбінесе суық ауа райында немесе Альп және Гималай сияқты мұз бен қармен жабылған жерлерде өтеді. Тарихи тұрғыдан қарағанда, мұндай операциялардың көп бөлігі Солтүстік жарты шардың қыс айларында жүзеге асырылған. Кейбір операциялар Арктикалық аймақта өткен, онда жыл бойы қар, мұз және суық болады. Кез келген уақытта суық немесе оның салдары – қырау, әскери науқанның сәтсіздігіне шешуші себепкер болған, мысалы, 1812 жылы Ресейге жасалған француз жорығы, 1939 жылы Финляндияға жасалған совет жорығы және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Совет Одағына жасалған неміс жорығы.

Тарих

Солтүстік және Шығыс Еуропа бірнеше жақсы құжатталған қысқы әскери науқандардың аренасы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Арктика аймағында бірнеше әрекеттер орын алды. Жақында Гималай тауларында суық ауа райына байланысты қақтығыстар болды.

1800 жылға дейін

1242 жылы Тевтон ордені Пеипус көліндегі шайқаста Новгородқа жеңіліске ұшырады. 1520 жылы Швеция мен Дания арасындағы шешуші Богесунд шайқасы Асунд көлінің мұзында өтті. 1643 немесе 1644 жылы принц Руперт Англияның Эйлсберидегі парламенттік бекінісіне сәтсіз шабуыл жасады. 21 қаңтарда 500 адамның мұздан қатып қалғаны хабарланды. 25 қаңтарда кенеттен ерігеннен кейін Уивер өзеніндегі көпір құлап, Нантвич шайқасындағы роялист атқыштарын бөліп, олардың жеңілісіне себеп болды. 1557 жылғы Кацураяма қоршауы жапон даймиосы Такеда Шинген мен Уэсуги Кеншин күштерінің арасында Каваканакима науқандарының бөлігі ретінде болды. Кацураяма қамалы даулы Шинано провинциясындағы Уэсугидің стратегиялық маңызды бекінісі болды. 1557 жылдың басында қардың кешігіп жаууынан олар күштермен байланысы үзілгенде, Такеда кланы Баба Нобухару басшылығымен, қардың күшті жаууынан жасырынып, оны басып алды. Швеция мен Дания 16-шы және 17-ші ғасырларда бірнеше соғыс жүргізді. Данияның көп бөлігі аралдардан тұрғандықтан, ол әдетте басып алудан қауіпсіз болды, бірақ 1658 жылдың қаңтарында Дания суларының көп бөлігі мұздап қалды. Швеция королі Карл X Густав әскерін Белттің мұзы арқылы Копенгагенді қоршауға алып келді. Соғыс Роскильде шартымен аяқталды, бұл шарт шведтерге өте тиімді болды. Ұлы Солтүстік соғысы кезінде швед королі Карл XII Мәскеуді басып алуға аттанды, бірақ суық ауа райы мен күйдірілген жер тактикасынан әлсіреп, Полтава шайқасында жеңіліске ұшырады. Швеция сол соғыста Карл Густав Армфельдтпен 6000 адамдық әскермен Тронхеймді басып алуға тырысқаннан да көп шығынға ұшырады. Олардың үш мыңы Карлоланың өлім маршы кезінде қарда қаза тапты.

19 ғасыр

Фин соғысы кезінде Ресей әскері күтпеген жерден Финляндиядан Аланд аралдарына дейін Ботния шығанағын мұз үстінен кесіп өтіп, 1809 жылдың 19 наурызында Швеция астанасы Стокгольмге жақын швед жағалауына жетті. Бұл батыл маневр соғыстың барысын шешті. Наполеонның 1812 жылы Ресейге шабуылы қысқы жағдайларда француз армиясының көп бөлігінің жарақат алудың орнына суықтан және аштықтан қаза табуымен аяқталды. Вэйхайвей шайқасы – 1895 жылғы қыста Қытайдың Шандоң провинциясындағы Вэйхай қаласында өткен Бірінші Қытай-Жапон соғысының Жапония және Цин әскерлері арасындағы шайқасы. Жапондықтар қар мен суықтың салдарынан қиындықтарға тап болса да, теңіз және құрлық күштерінің үйлесімді шабуылы арқылы жағалаудағы бекіністерді жоқ қылып, қытай флотының көп бөлігін батырды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс майданында окоптық соғысқа қатысқан сарбаздар қатыгез суыққа, аяқ ауруына, аяздануға және ауруларға қарсы күресуге мәжбүр болды. 1916-1917 жылдардың қысы ерекше суық болды, бұл сарбаздардың арасында зор қиындықтар мен өлім-жітімге себеп болды. Көлік құралдары мен жабдықтар да осы суыққа төтеп беруге лайықты болмады. Сарықамыш шайқасында Осман әскері қысқы жағдайға дайын болмағандықтан ауыр қатыгездіктерге ұшырады, шайқас басталмас бұрын 25 000 сарбаз аязда тоңды. Италия майданында соғыс окоптық сипатта жүрді, бірақ таулы жерлерде. Ақ жұма күні Доломит тауларындағы қар көшкіні салдарынан екі жақтың мыңдаған сарбаздары қаза тапты.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Фин армиясы Қысқы соғыс және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шаңғы әскерлерін пайдаланды, онда сандар бойынша басым, бірақ жолға тәуелді совет әскерлері, қозғалмалы, ақ киімді шаңғы әскерлерінің шабуылына ұшырады, олар ізсіз, мұздай жерлерден жақындады. Вермахт элиталық тау әскерлерін, Гебиргсьягерлерді ұстады. Олар шағын, мамандандырылған бөлімшелерге бөлінді, жүк көтеруші жануарларға сүйенді. Олардың әдеттегі қарулары – жеңіл пулеметтер, минометтер және танкке қарсы зеңбіректер болды. Шептік қатарларды бақылау, шектеулі сандағы бекіністерді пайдалану арқылы маңызды болды. Олар аз қару, бірақ қарудың әрбір данасына көп оқ-дәрі және оларды үнемді пайдалану принципі бойынша жұмыс істеді. 1941 жылы «Барбаросса» операциясы кезінде орыс және неміс әскерлері Ресей қысында қорқынышты жағдайларға төзуге мәжбүр болды. 1941 жылы Мурманскіге қарсы фин-неміс бірлескен шабуылы («Күміс түлкі» операциясы) Арктика аймағында ауыр шайқастарға әкелді. Кейіннен 1944 жылы солтүстік Финляндия мен Норвегияда совет армиясы Вермахтқа қарсы жүргізген «Петсамо-Киркенес» операциясы немістерді ығыстырып шығарды. 1944 жылдың соңында Финляндия совет қысымымен бұрынғы әріптесі – нацистік Германияға қарсы шықты және одан кейін басталған Лапландия соғысында немістерді кері шегінуге мәжбүрледі. Совет әскерінде шаңғылы жаяу әскерін пайдалану кең таралған болса, Германия шаңғымен жылжу үшін тек бір дивизия құрды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Чосин су қоймасы шайқасы Корея соғысындағы әскери операцияларға суықтың тигізген айқын әсерінің мысалы болды. Көптеген суықтан зардап шегушілер болды, сондай-ақ көлік құралдары мен қару-жарақтардың жұмыс істемеуіне себеп болды. Қытай-Үндістан соғысы – 1962 жылы Қытай мен Үндістан арасында Гималай тауларындағы шекаралық қақтығыс. 1961 жылы Үндістан шекара бойында алдыңғы қатарлық саясатты жүзеге асырып, бекеттер орналастырды. Қытай 1962 жылғы 20 қазанда Ладак және Мак-Махон сызығы бойында бірдей шабуылдар жасады. Қытай әскері екі бағытта да үнді әскерлерінен басым түсті. Шайқастың көп бөлігі қатал тау жағдайларында, 4000 метрден жоғары биіктікте, кең ауқымды ұрыстармен өтті. Екі тараптың да көптеген әскерлері аязды суыққа шыдамай қаза тапты. Аргентина әскерлері 1982 жылғы Фолкленд соғысында суық және ылғалды жағдайларда позицияларын ұстады. Сиачен қақтығысы – Кашмирдегі Сиачен мұздығы аймағы үшін Үндістан мен Пәкістан арасындағы әскери қақтығыс. Бұл қақтығыс 1984 жылы Үндістанның сәтті аяқталған "Мегдут" операциясы кезінде басталды, оның нәтижесінде Үндістан Сиачен мұздығының барлық бөлігін бақылауға алды. 2003 жылы атысты тоқтату келісімі күшіне енді.

Тарихи сабақтар

2001 жылы Патон әскери операцияларда суыққа байланысты адам факторының толық шолуын ұсынды. 19-шы және 20-шы ғасырларда суықтан зардап шегуді түсіну дамыды; тоңудың және траншея аяғының себептері мен емдеуін түсіну жақсарды. Қытай-жапон соғысында жапондықтар аяқ күтімінің маңыздылығын білді, аяқтарды құрғақ және жылы ұстап, қосымша шұлықтармен алмастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыста дәрігерлер траншея аяғының аяқтардың суық, ылғал жағдайларға ұзақ уақытқа тозуынан туындайтынын түсінді, бұл тығыз буттамалардың, яғни аяқ орауы сияқты бинттердің қолдануымен нашарлады. Қысқы соғыс кезінде Финляндияға Кеңес әскерлерінің басып кіруі фин жағында асимметриялық соғыстың күшін көрсетті, онда шағын топтар жол бойындағы Кеңес әскерлерін бөліп, отын сияқты кесіп, әр бөлігін жеңіп алды. Шағын топтар мұзды, тақырыпталмаған жерге тайғақпен немесе ренмен сүйреп әкелінген жеңіл артиллериямен үнсіз жетіп, қысқы жағдайды өздеріне тиімді пайдаланды. Кеңес Одағы финдерден аумақ алғанымен, ол 200 000 қазаға (фин жағынан 25 000-ға қарсы) түсті. Адам факторы – Жүгіргіштік қабілетті сақтап, қызып кетуден сақтау үшін дұрыс киіммен қамтамасыз ету. Желде суық тиюден сақтану үшін баяу, тұрақты қарқынмен жүруді сақтау. Үйден және жақын жерлерден келген жаңа газеттермен моральдық рухты көтеру. Импровизацияланған баспаналар мен бивактарды ұйымдастыру. Гигиена, тазалыққа ерекше мән беру. Қозғалмалылық – Қысқы жолдар мен жолдарды құру және күтіп ұстау. Қозғалтқыштарды сенімді іске қосу үшін жылыту. Позициялар мен бекіністер – Оқ-дәрілер мен қару-жарақ орнату үшін материал ретінде ағаштар мен қарды пайдалану. Жабдықты күтіп ұстау – Мүмкіндігінше жабдықты құрғақ ұстау және майлар мен гидравликалық сұйықтықтарды төмен температурадағы майлау материалдарымен алмастыру.

Жер бетіндегі операциялар

Операциялық факторларға әскери операциялар жүргізілетін климат пен ауа райын ескере отырып жоспарлау кіреді, мұнда қар, мұз, лай және суық негізгі мәселелер болып табылады. Әскери тактика, материалдық-техникалық жабдық, жауынгерлік инженерия және әскери медицинаның барлығы суық ауа райында кездесетін жағдайларға қарай арнайы бейімделуді талап етеді.

Суық және таулы аймақтар

2016 жылғы "Тау соғысы және суық ауа райындағы операциялар" нұсқаулығында АҚШ армиясы суық аймақтарды "бір жылдың кемінде бір айында әскери операцияларға елеулі әсер ететін суық температура, ерекше жер бедері және қар жауу" деп анықтайды. Ол аса суық немесе орташа суық аймақтарды сипаттайды, олардың әрқайсысы Жердің құрлық бетінің шамамен төрттен бір бөлігін құрайды, сондай-ақ 1941 жылдың күзінде Германияның Мәскеуді басып алуға жасаған әрекетін де қамтиды. 1942 жылғы "Тасхенбух фюр ден Винтеркриг" еңбегінде темір және дөңгелекті көліктердің мұз еріген кезде маневр жасай алмайтыны және ұшақтардың ұшуы бетонды ұшу-қону жолақтарымен шектелуі керектігі айтылады. Бұл кезеңде жолдарды пайдалануды барынша азайту және мұз қысымынан зардап шегуі мүмкін көпірлерді бөлшектеу туралы мәселелер қарастырылады. Мұздаған топырақтағы бекіністерді мұз ерігеннен нашарлаудың алдын алу үшін жақсарту қажеттігі және суыққа арналған киімді ылғалды жағдайға арналған киімге ауыстыру қажеттігіне назар аударылады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері әскерлер қарды жасыруға арналған импровизацияланған және ресми киімдер мен жабдықтарды пайдаланып келеді, мысалы, Австрия-Мажарстан мен Италия арасындағы Доломит тауларындағы шайқастарда. Екінші дүниежүзілік соғыста Вермахт, Фин армиясы, Кеңес армиясы және басқалары қарды жасыруды одан да кеңінен қолданды. Содан бері униформалар үшін бөлшектелген камуфляждың қар нұсқалары енгізілді, кейде сандық үлгілермен. Мысалы, Бундесверде кеңінен қолданылатын Flecktarn үлгісінің Schneetarn (қар) нұсқасы бар. Кеңес армиясының доктринасында позицияларды жасырудың маңыздылығы және артиллериялық оқтардың түтін іздері немесе гильзалар сияқты іздерін жою қажеттігі баса айтылды. Сондай-ақ, олар алдау мақсатындағы нысандардың пайдалылығын атап көрсетті. Бұл қар, мұз немесе топырақ және ағаш қалыңдығынан жасалған бекіністерді құруды сипаттайды. BvS 10 және M29 Weasel.

Әскери техника

Әскери инженерлер көлік және әскерлерді қолдау құрылыстарын жобалайды және салады. Суық климатта тоңған топырақ қазуды қиындатуы мүмкін.

Қазандық аяғы

Қазандық аяқ – аяқтардың ылғалды, санитарлық ережелерді сақтамайтын және суық жағдайларға ұзақ уақыт, тіпті жылы температурада 13 сағатқа дейін тозуынан туындайтын медициналық жағдай. Мұндай ортаға ұшырау капиллярлардың нашарлауына және жойылуына, ал қоршаған тіндердің зардап шегуіне әкеледі. Зақымдалған аяқтар сезімсізденуі мүмкін, қан жеткіліксіздігі салдарынан эритема (қызыл түске боянуы) немесе цианоз (көк түске боянуы) пайда болуы мүмкін, ал некроздың (тін өлімі) бастапқы кезеңдері пайда болса, шіру иісі шыға бастауы мүмкін. Жағдай нашарлаған сайын аяқтар ісінуі мүмкін. Жоғары сатыдағы қазандық аяқ көбінесе көпіршіктер мен ашық жаралармен бірге жүреді, бұл зең инфекциясына әкеледі. Егер емделмесе, қазандық аяқ әдетте гангренаға алып келеді, онда ампутация қажет болуы мүмкін. Қазандық аяқты дұрыс емдеген жағдайда толық жазылу мүмкін, бірақ сезім қайтқанда қысқа мерзімді күшті ауыру сезімі болуы мүмкін. Бірінші дүниежүзілік соғыста қазандық соғыста қатысқан ондаған мың сарбаз қазандық аяқтан зардап шекті. Аяқтарды жылы және құрғақ ұстау, немесе кем дегенде жылы және құрғақ киімге ауысу – қазандық аяқтан сақтанудың ең тиімді жолы.

Теңіз операциялары

Суық температураның теңіз операцияларына елеулі әсері бар. 1988 жылғы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің су бетіндегі кемелерге арналған суық ауа райы жөніндегі нұсқаулығы кемелердің жоғарғы бөліктерінде мұздың қатуы, кеме жүйелері, жүріс барысындағы жабдықтау, ұшу операциялары және қызметкерлерге тигізетін әсерлерді баяндайды. Сонымен қатар, суық ауа райында флот операцияларын жүргізуге дайындық мәселелері де талқыланады.

Кемелердің үстіндегі мұз

Жоғарғы жақтағы мұз қату – субмұздық температурада жұмыс істейтін кемелер үшін қауіпті жағдай. Палубаларға, бортына, үстін құрылыстарға, палубаға орнатылған жабдықтарға, антенналарға және соғыс жүйелеріне қалың мұз қабаттары жиналуы мүмкін. Жоғарғы жақтағы мұздың болуы көптеген жағымсыз салдарға әкеледі, ең бастысы: 2013 жылы Канадада алты мұзжарғыш кеме болды. 2016 жылы Канада Арктика және жағалау аймағындағы мұзжарғыш бес патрульдік кеме салуды жариялады.