Кіріспе

Джон Лоуэлл кіші (11 мамыр 1799 – 4 наурыз 1836) – американдық кәсіпкер, ерте меценат және өсиеті арқылы Лоуэлл институтын құрған адам.

Отбасы

Лоуэлл 1775-1817 жылдары өмір сүрген, Бостон аймағының тоқыма өнеркәсібінің негізін қалаушылардың бірі Франсис Кэбот Лоуэлл мен Патрик Трейси Джексонның қарындасы Ханна Джексонның ұлы болды. Оның әкесінің әкесі және осы атпен танымал судья Джон Лоуэлл (1743–1802), "Ескі судья" атымен белгілі, 1782 жылы Конфедерация Конгресінде қызмет етті, ал кейіннен Джордж Вашингтон мен Джон Адамс президенттері оны федералды сотқа тағайындады. Бостон қалалық мектептерінде білімін алғаннан кейін, жас Лоуэлл әкесімен бірге Еуропаға сапар шегіп, Эдинбургтегі жоғары мектепке орналастырылды. 1813 жылы, 14 жасында ол Америкаға оралып, Гарвард колледжіне қабылданды. Денсаулығының нашарлығына байланысты екі жылдан кейін колледжді тастап, отбасының сауда фирмасында жұмыс істеді, Индияға, Шығыс Үндістанға және Англияға кемемен саяхат жасады.

Мансап

Саяхаттарынан денсаулығы жақсарған Лоуэлл өзін бизнеске арнады, ал бос уақытында кітаптар жинау, оқу және саясатпен айналысты, Бостон қалалық кеңесінде және Массачусетс штатының сенатында қызмет етті. 1820-1830 жылдар Жаңа Англиядағы қарбалас кезең болды, ол қарқынды саяси және діни қақтығыстармен ерекшеленді. Бұл қақтығыстар экономикалық және діни құрылымдарға қарсы шыққан халықтық демократия мен жаңадан пайда болған капиталистік элита арасындағы күрес еді. Элита сайлауларда көбінесе жеңіліске ұшырағанымен, өз байлықтарын саяси емес жолдармен саяси мақсаттарына жету үшін пайдалануды үйренді. 1820 жылдары унитарийлік элита мен евангелисттік қалалық халық арасындағы қақтығыс күшейді, өйткені Лайман Бичер сияқты танымал дін қызметкерлерінің ізбасарлары Гарвард пен Бостон Афинеумы сияқты элита бақылауындағы институттарға ашық қарсылық көрсетті, олар үшін жас адамдар мен шеберлердің қоғамдары, лицейлер, дебаттық клубтар және тыйым салу топтары сияқты түрлі ерікті бірлестіктерді пайдаланды. Элитаның мәдени беделінің үздіксіз төмендеуі Лоуэлл мен оның замандастарын қатты алаңдатты. 1830 және 1831 жылдары Лоуэлл отбасында қайғылы оқиғалар орын алды, оның әйелі мен екі баласы дүниеден өтті. Жүрегі ауырған Джон Лоуэлл бизнестен зейнетке шығып, қайғысын жеңілдету үшін батыс штаттарына, содан кейін Еуропа, Таяу Шығыс, Африка және Азияға саяхат жасады. 1832 жылы Еуропаға аттанған алдында ол өсиетнама жазып, онда өзінің өмірбаяншысы айтқандай, "өзінің кең байлығының үлкен бөлігін Бостон қаласындағы лекциялар курстарын мәңгілікке қолдауға жұмсауға" міндеттенді. Келесі төрт жыл ішінде Лоуэлл Франция, Нидерланды, Бельгия, Италия, Грекия, Түркия, Армения, Парсы және Мысырды аралап, Нилден Қартумға, Эфиопия арқылы Үндістанға барды. Бостоннан кетер алдында "Бостон азаматтарының рухани, зияли және дене тәрбиесін немесе білімін дамыту үшін философия, табиғат тарихы, өнер және ғылым салаларында Бостонда өткізілетін қоғамдық лекцияларды ұйымдастыру және қолдау" мақсатындағы мұраны қалдырған болатын, бірақ "Теба руиндарының арасында" жазылған және кейін Мысырдан жіберген хаттарында сенім туралы ойларын одан әрі дамытты. Ол дін және аймақтың материалдық өркендеуіне үлес қосатын тақырыптарға басымдық бергенімен, сенімдісіне "заманның қажеттіліктері мен талғамына сай кез келген тақырып бойынша лекциялар ұйымдастыруға" еркіндік берді. Лоуэлл Мысыр шөлінен түйемен өте жатқанда ауыр сырқатқа шалдығып, 1836 жылдың 4 наурызында Үндістанның Бомбей қаласына келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды.

Лоуэлл институты

Үлкен масштабтағы қайырымдылық көмек көрсетулер XIX ғасырдың басында Америкада салыстырмалы түрде жаңалық болғанымен, көрнекті ғалымдар мен зиялылардың танымал лекцияларын ұсынатын элиталық мекеме туралы идея жаңа емес еді. Жастығының көп бөлігін Англияда өткізген Лоуэлл, сөзсіз, Корольдік институтпен таныс болған – бұл институт негізгі ғылыми зерттеулерді, сондай-ақ танымал лекциялар мен демонстрацияларды демеушілік еткен. Лицей қозғалысының жақтасы Лоуэлл 1830 жылы Бостонның «Пайдалы Білімді Тарату Қоғамының» негізін қалаушы мүшесі ретінде халыққа білім беру мәселесіне қызығушылық танытқан. 1835 жылы Мысырға саяхаттап жүргенде ауырған Джон Лоуэлл кіші өсиетнамасын қайта қарап, Бостонда философия, табиғат тарихы, өнер және ғылым салаларында тегін қоғамдық лекцияларды қаржыландыру үшін траст құрды. Бұл траст – немесе ол Лоуэлл институты деп белгілі болды – ерекше басқару тәртібіне ие болды: өзінің ізбасарын тағайындауға өкілетті жалғыз сенімді, және Лоуэллдің өсиетнамасында айтылғандай, «әрқашан менің атасы Джон Лоуэллдің еркек ұрпақтарын, егер сенімді лауазымын атқаруға және Лоуэлл есімін тасуға лайықты болса, басқалардың бәрінен артық таңдайтын болсын». Осы ерекше шектеуге (немесе, мүмкін, соның нәтижесінде) Институт өте инновациялық қайырымдылық күшіне айналды. Трасттың қолдауымен өткізілген алғашқы лекцияны Йель университетінің геологы Бенджамин Силлиман 1839 жылдың желтоқсан айында оқыды. Институт негізін қалаушының бірінші туысы Джон Амори Лоуэллдің (1798–1881) сенімділік тағайындалуы кезінде гүлденді. Лоуэлл – ерекше қаржылық және зиялық қабілеттері бар адам еді. Оның сенімділік мерзіміндегі Лоуэлл лекцияларының тізімі ғылым, әдебиет, саяси экономика, философия және теология салаларындағы ең танымал халықаралық тұлғалардың нағыз пантеоны болды, олардың ішінде Ұлыбританияның ең танымал геологы сэр Чарльз Лайелл, швейцариялық натуралист Луи Агассиз және романістер Чарльз Диккенс және Уильям Мейкпис Такерей бар. Лекциялар соншалықты танымал болды, көпшілік билеттер таратылған Old Corner кітап дүкенінің терезелерін қиратты, ал кейбір лекциялық циклдар халықтың сұранысы бойынша қайта оқылды.