Кіріспе

Вудхед комиссиясы (ресми атауы Палестинаны бөлу комиссиясы) – британдық техникалық комиссия, Палестинаны бөлудің "толыққанды" жоспарын ұсыну үшін құрылған, оның ішінде бөліну шекараларын ұсыну және Пил жоспарының экономикалық және қаржылық аспектілерін қарастыру кірді. Комиссия 1938 жылдың ақпан айының соңында тағайындалды және 1938 жылдың сәуірінен тамыз айының басына дейін тергеу жүргізді. Комиссия Пил комиссиясының жоспарын негізінен арабтардың көп мөлшерде қоныс аударуын қажет ететіндігіне байланысты қабылдамады және басқа екі жоспарды қарастырды. Егер Ұлыбритания үкіметі "өте ауыр қаржылық жауапкершілікті" қабылдаса, бұл бөлінудің қанағаттанарлық негізін құрайтын, бөлінудің өзгертілген нұсқасын ұсынды. Комиссияға "ұсынылған араб және еврей аймақтарының, сондай-ақ британдық мандат астында тұрақты немесе уақытша сақталатын анклавтардың шекараларын ұсыну" және "бөлінуге байланысты экономикалық және қаржылық мәселелерді зерттеп, есеп беру, сондай-ақ шешім қабылдауды талап ететін мәселелерді анықтау" үшін Пил комиссиясының жоспарын егжей-тегжейлі зерттеу тапсырылды. Дегенмен, Колониялық кеңсе Комиссияны тағайындауды Ұлыбританияны бөлу жоспары бойынша міндеттемелерден босату құралы деп қарады. Британдық кабинеттің шешімімен Вудхедке комиссияға "жұмыс істейтін жоспарды жасау мүмкін емес" деген шешім қабылдауға құқығы бар екені жасырын түрде хабарланды. Сыртқы істер министрлігінің Шығыс департаментінің басшысы сэр Джордж Рендел Комиссияның "дұрыс қорытындыға" жетуіне барынша көмектесуге тырысты, персоналды таңдауға ықпал етуге және Комиссия алдында өз меморандумына дәлел ретінде ұсынды. Комиссия Палестинада үш айдан астам уақыт бойы 55 отырыста куәгерлерден жауап алды. Трансиорданияның королі Абдулла Вудхедке бөлінуді қолдаған хат жолдады және Комиссияны Амманда қабылдады, бірақ ешбір араб куәлік беру үшін арызбен келген жоқ. Комиссия өздігінен қамтамасыз ететін араб мемлекетінің құрылуы тек "көптеген еврейлер болған жағдайда ғана мүмкін екенін, олардың салық түсімдеріне жасаған үлесі ғана мемлекетке бюджетін теңгеруге мүмкіндік береді" деп тапты. Араб мемлекетіне шаруашылық үшін мандаттық аумақтар, ал еврей мемлекетіне – өнеркәсіп үшін қажет болғандықтан, Комиссия кедендік одақ құруды ұсынды. Есептемесінде Комиссия Пил комиссиясының ұсынысының үш мүмкін өзгертпесін қарастырды, оларды A, B және C жоспарлары деп атады. Бұл жоспарлар үлкен араб мемлекетімен және британдық аймақпен қоршалған еврей мемлекетін құруды көздеді. Үш жоспардың мазмұны мынадай:

А жоспары

А жоспары Пил жоспарына негізделген, шекаралар «дәлірек анықталып, олардың контурын нұсқау ретінде пайдалана отырып» қайта сызылған. Ол жағалаудағы еврей мемлекетін, Иерусалимнен Яффа қаласына дейінгі британдық мандаттық дәлізін, ал Палестинаның қалған бөлігін Трансиорданиямен біріктіріп, араб мемлекетін құруды ұсынды. А жоспары бойынша араб мемлекетінде 7200 еврей және 485200 араб, ал еврей мемлекетінде 304900 еврей және 294700 араб болады деп есептелді.

Б жоспары

B жоспары A жоспарымен бірдей болды, бірақ ол Галилеяны тұрақты мандатты аймаққа қосып, Яффадан оңтүстік аймақтың оңтүстік бөлігін Араб мемлекетіне бергендіктен, Яһуди мемлекетінің аумағын кішірейтеді. B жоспары бойынша Яһуди мемлекетінде 300 400 яһуди және 188 400 араб (Хайфа ауданында 50 000) тұратын болса, 90 000 араб пен 76 000 яһуди британдық басқаруда қала беретін еді.

Қорытындылар

Комиссияның есебі 1938 жылғы 9 қарашада жарияланды және Комиссия мүшелерінің пікірінше, берілген тапсырма шеңберінде сәттілікке үміт беретін ешқандай бөліну жоспарын жасау мүмкін емес деген қорытындыға келді. Алайда, британ үкіметі Пилдің трансфертті міндетті ету туралы ұсынысын бұрыннан қабылдамаған еді, ал Комиссия араб халқының "жерге деген терең байланысы" салдарынан ерікті трансфер де күтілмейтінін мәлімдеді. Сонымен қатар, арабтардың дамуында қиындықтар тууы күтілді. Б жоспары қабылданбады, бірақ Комиссияның бір мүшесі оны қолдады. Галилея мәселесі Б жоспары үшін шешуші кемшілік болды. Оны араб мемлекетіне қосу еврей мемлекеті үшін үлкен қауіпсіздік мәселесін тудыратын болса, оны белгісіз мерзімге мандат астында қалдыру көптеген араб халқын тәуелсіздік құқығынан айырып тастады. Рид барлық үш жоспардың да қанағаттандырмас кемшіліктері бар екенін айтты.

Экономика және қаржы

Комиссия сондай-ақ "біздің өкілеттігіміз шегінде оларды жеңуге ешқандай мүмкіншілік жолын таба алмайтын" қаржылық және экономикалық қиындықтар бар екенін жариялады. Ол "біздің өкілеттігіміз шегінде, өзін-өзі қамтамасыз ететін араб мемлекетінің болашақта құрылуына мүмкіндік беретін шекараларды ұсыну мүмкін емес. Біздің пікірімізше, бұл қорытынды C жоспарына, B жоспарына және араб мемлекетіне көптеген еврейлерді қамтитын аумақты қоспаса, кез келген бөліс жоспарына да қатысты. Олардың салық түсімдері ғана сол мемлекетке бюджетін теңгеруге мүмкіндік берер еді". Олар араб және еврей мемлекеттеріне қаржылық тәуелсіздік бермеуді, оның орнына Ұлыбритания үкіметі "өте зор қаржылық міндеттемені" қабылдауды ұсынды. Біріншіден, Палестинадағы еврей азаматтары арабтарға қарағанда жан басына шаққанда салық салымы бойынша әлдеқайда жоғары көрсеткіштерді көрсетті, бірақ кез келген мүмкін бөліс араб мемлекетінде еврейлердің аз ғана санына мүмкіндік берер еді.

Салдары

Вудхед комиссиясының есебі Парламентке ұсынылып, 1938 жылдың 9 қарашасында жарияланды. Осының нәтижесінде үкімет «Палестина ішінде тәуелсіз араб және еврей мемлекеттерін құру туралы ұсынысқа байланысты саяси, әкімшілік және қаржылық қиындықтар тым зор, сондықтан бұл мәселені шешудің жолы жоқ» деген саясат мәлімдемесі жасады. Еврей агенттігінің басқарушы органы Вудхедтің есебі «еврейлер мен арабтар арасында немесе Еврей агенттігі мен [Британ] үкіметі арасында кез келген келіссөздердің негізі бола алмайды» деп жауап берді. Британия жоспардың жүзеге асырылмайтынын жариялағанмен, араб-еврей келісімі әлі де мүмкін екенін мәлімдеді.