Кіріспе

Ямайкалық дуб поэты және әңгімеші (1956–2021)

Өмірбаян

Жамайканың ауылдық жерінде Жан Ламсден болып дүниеге келген, аралас нәсілді ата-анасының қызы, ол Ханновер округінің төбелеріндегі шағын Патти Хилл ауылында өсті. Ата-анасы оқу мен жұмыс істеген кезде бір кезде әжесі мен әйелі тәрбиеледі. Ол Русеа орта мектебінде оқып, испан, география және ағылшын әдебиеті пәндерінен A деңгейін тапсырды. 1974 жылы бітіргеннен кейін Уэльс мұғалімі Брайан Бризге үйленді, кейіннен оның есімін Бриз деп өзгертті. Содан кейін ол үш жарым жыл Кларендон төбелерінде Растафари дінінің мүшесі ретінде өмір сүрді, сонымен қатар Sistren Театр ұжымының ерте қатысушысы болды. 1981 жылы Мүтабарукамен бірге сахнада өнер көрсеткеннен кейін ол Ямайканың алғашқы әйел дуб ақыны ретінде танылды, ол оның шығармаларын жазды, оның ішінде "Aid Travels with a Bomb" және "To Plant or Not to Plant" атты әндерін "Word Sound 'ave Power" жинақ альбомына енгізді. 19 наурызда. 1985 жылдың қыркүйегінде Лондонға оралған ол Гарнет колледжінде білім беру туралы сертификат алды (1987), Брикстон колледжінде Театр тағылымдарын оқытты, бірақ екі жылдық оқытудан кейін толық уақыт өнер көрсету үшін кетіп қалды. Бриз 1988 жылы Channel 4 телеарнасының "New Voices" сериясында пайда болды. Оның жұмысы 1990 жылы "Moods and Moments" атты деректі фильмде Channel 4 телеарнасының "Bandung File" сериясында көрсетілді, сондай-ақ "Third World Girl: Selected Poems" (2011) жинағы жарық көрді. Оның театрлық қойылымдарына 1987 жылы Эдгар Уайттың "Ай биі түнінде" және 1992 жылы Ивонн Брюстердің режиссерлігімен Талауа Театр компаниясы үшін Нтозаке Шендждің "The Love Space Demands" пьесаларындағы басты рөлдер кірді, сондай-ақ Кваме Доуестің "One Love" (Bristol Old Vic, 2001) пьесасы, 2000 жылы Майкл Буффонгтың режиссерлігімен "Young Vic" театрында "The Prayer" және 2001 жылы Батыс Йоркшир театрында Джеральдин Коннордың "Carnival Messiah" сияқты басқа да қойылымдарда қатысты. Ол өзі "ессіздік" деп атаған нәрсе туралы өлеңдер жазды. 2006 жылдың сәуірінде BBC радиосының "The Interview" бағдарламасында Бриз психикалық аурулар туралы өз пікірін білдірді және шизофрениямен ауыратын адамдардың қажеттіліктеріне көбірек назар аударуды ұсынды, оларға оның сияқты "талантты" адамға қарағанда аз мүмкіндік берілуі мүмкін. Ол бүкіл әлемде өзінің шығармаларын таныстырды, соның ішінде Кариб бассейнінде (әсіресе Ямайкадағы Калабаш халықаралық әдеби фестивалінде), Солтүстік Америкада, Еуропада, Оңтүстік-Шығыс Азияда және Африкада гастрольдік өнер көрсетті, ал кейбір адамдар оны "бір адамдық фестиваль" деп сипаттады. Өмірінің соңғы жылдарында ол Англиядағы Лестер мен Ямайка арасында өмір сүрді. 2016 жылы оның 60 жылдығына орай наурыз айында жарық көрген "The Verandah Poems" жинағының жарық көргеніне қатысты Caribbean Beat журналына берген сұхбатында Бриз оның шығу тегін Дэвид Катцке былай түсіндірді: "Мен Англияда қатты ауырып қалдым. Шындығында, мен екі рет инсульт алдым және бес күн комада жаттым. Сондықтан мен Жамайкаға келіп, бір жыл бойы емделіп, жазылуға шешім қабылдадым. Үйге келгенде, мен уақытымды верандада отырып өткіздім, мен ойладым: "Неге верандаға арналған өлеңдер жазбайын?"".

Жеке өмір

Жан Ламсден 1974 жылы Брайан Бризге үйленді (оның тегін Бризге бейімдеп). 1998 жылы Саймон Фейзстоунға үйленді. Өзінің лақап атын түсіндіріп, Бриз 2009 жылғы сұхбатында: «Жетпісінші жылдары Ямайкада біз Кингстонда ән айта бастағанда, бәріміз африкалық есімдерді таңдадық. Мен достарыма: «Маған оңай жазылып, айтылатын есім керек!» дедім. Бір күні менің досым, қазір танымал комедиан, Блакка деген кісі маған келіп, маған қолайлы есім тапқанын айтты: Бинта. Мен одан оның мағынасын сұрағанда, ол: «Жүрекке жақын» деп жауап берді. Англияға келгенімде, кейбір ирландтықтармен кездестім. Олар маған Ирландияда «бинт» сөзі «жас қыз» немесе «құмарлық іздейтін әйел» дегенді білдіреді деді. Кейін Оңтүстік Африкаға бардым. Сол жердегі бір тайпа халқының айтуынша, олардың мәдениеті бойынша бинта – саяхатқа арналған сөмке. Батыс Африкада бинта – араб тілінен шыққан, «қыз» деген мағынаны білдіретін танымал есім. Сондықтан қазір мен: «Мен Жанмын, желдің қызы!» деймін. Бриз 2021 жылғы 4 тамызда Ямайканың Сэнди-Бэйдегі үйінде созылмалы тыныс алу жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Кэролин Купер жазды: «Бриз өлеңдер, әңгімелер, театр мен киноға арналған сценарийлер, сондай-ақ оның жарқын өнерлерін жазбаға алған көптеген материалдарды қалдырды. Оның ерекше туындылары Кариб әдебиетіндегі маңызды тұлға ретінде оның орнын нығайтады. Даб поэзиясының берік тамырынан бастап, Бриз басқа әдеби жанрларға да көшті. Бірақ ол дуб поэзиясының негізгі элементі болып табылатын орындаудың күшін ешқашан ұмытқан жоқ».

Құрметтер мен марапаттар

2003 жылы Бриз Кембриджде өткізілген екі жылдық NESTA стипендиясын алды. 2004 жылы ол Британ кітапханасында түсірілген «Лондондағы ұлы күн» атты фотосуретте британ әдебиетіне зор үлес қосқан 50 қара және азиялық жазушының арасында болды. Ол Лестер университетінің ағылшын тілі мектебінің құрметті шығармашылық жазушысы болды. Бриз 2012 жылы әдебиетке қосқан үлесі үшін Королеваның туған күні құрметіне Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағымен марапатталды. 2018 жылдың тамызында Бриздің «dreamer» өлеңі, «Windrush 70, Кариб поэзиясының мерекесі» атты жинақта Лондон метросында көрсетілген алты ақынның (Джеймс Берри, Кваме Доуес, Лорна Гудисон, Грейс Николс және Эндрю Салки басқалары) арасында болды. Бұл 1948 жылдың маусымында Ямайкадан келген Empire Windrush кемесінің Ұлыбританияға жеткенінің 70 жылдығын еске алуға арналған шара болды, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Батыс Үндістаннан ірі көші-қонның басталуын білдірді. 2018 жылы Бриз Лестер университетінен құрметті әдебиет докторы дәрежесін, Ямайка поэзия фестивалінің өмірлік жетістіктері үшін сыйлығын және Ямайка институтының күміс Мусгрейв медалін алды.