Кіріспе

Релятивистік физикада Суплидің парадоксы (кейде суасты парадоксы деп те аталады) – қоршаған ортаның гравитациялық өрісіне ұшыраған сұйықтықта батып қалған релятивистік оқ (немесе суасты кемесі) бойына түсетін итеру күшін қарастырғанда туындайтын физикалық парадокс. Егер оқ тоқтағанда мүлтіксіз сұйықтықта бейтарап күйде жүзсе, содан кейін релятивистік жылдамдықпен ұшырылғанда, сұйықтықтағы тұрған бақылаушылар оқтың суға батып кететініне қорытынды жасайды, себебі оның тығыздығы ұзындық қысқару әсерінен артады. Ал оқтың өзінің инерциялық қаптамасында қозғалатын сұйықтық тығыз болып, оқ жүзіп қалады. Бірақ оқ бір қаптамада батып, екіншісінде жүзе алмайды, демек парадоксталған жағдай туындайды. Бұл парадоксты алғаш 1989 жылы Джеймс М. Супли ұсынды, онда толыққанды емес түсіндірме берілді. Джордж Мацас бұл парадоксты жалпы салыстырмалылық теориясы шеңберінде талдап, сондай-ақ, мұндай релятивистік итеру әсерлері қара тесіктердің термодинамикасына қатысты кейбір мәселелерде маңызды болуы мүмкін екенін көрсетті. Рикардо Соарес Виейра арнайы және жалпы салыстырмалылық теориясын қолданып, Суплидің парадоксын толыққанды түсіндірді. Хрвое Николич суасты кемесінің беріктігінің маңызды еместігін байқап, парадокстың шешілуін суасты кемесінің жылдамдығы бақылаушыға емес, гравитациялық өрістің көзі – Жерге қатысты екендігі арқылы ашты.

Су бетінде жүзу қабілеті

Талдауды жеңілдету үшін, әдетте соққы мен тұтқырлықты ескермеу қабылданған, тіпті сұйықтықтың тығыздығы тұрақты деп қарастырылады. Біркелкі гравитациялық өріс әсеріне ұшыраған сұйықтыққа батырылған кішкентай дене, сұйықтықтың сол көлемдегі гравитациялық күшімен салыстырғанда, төмен қарай бағытталған күш әсеріне ұшырайды. Егер дененің тығыздығы сұйықтықтан кем болса, онда осы екі вектордың айырмасы жоғары қарай бағытталған вектор болады, бұл – итеру күші, және дене көтеріледі. Егер жағдай кері болса, ол батып кетеді. Егер дененің және сұйықтықтың тығыздығы тең болса, дененің итеру күші бейтарап деп есептеледі және ол ни көтеріледі, ни батпайды.

Қаулы

Қаулының мәні Архимед қағидасының салыстырмалық жағдайда қолданылмайтынын байқауға келеді. Егер салыстырмалылық теориясы күштерді талдау үшін дұрыс қолданылса, онда нағыз парадокс болмайды. Суплидің өзі парадоксқа себеп болатын оққа әсер ететін гравитациялық итеру күштерін мұқият талдау арқылы оны шешуге болатынын қорытындылады. Гравитациялық күш денелердің кинетикалық энергиясына байланысты деген ақылға қонымды (бірақ негізделмеген) болжамды ескере отырып, Супли оқ сұйықтықпен салыстырылғандағы тыныш жағдайда үдеумен батып кететінін көрсетті, мұнда – гравитациялық үдеу, ал – Лоренц коэффициенті. Оқтың инерциялық емес екенін ескере отырып, оның абсолюттік координат жүйесінде де осындай нәтижеге қол жеткізіледі, яғни контейнердің пішіні енді тегіс болмайды, керісінше, теңіз түбі жоғары қарай иіліп, оқ теңіз бетінен алыстайды, яғни салыстырмалы түрде батып кетеді. Суплидің гравитациялық күш оқтың энергиясына байланысты болуы керек деген негізсіз болжамын Джордж Мацас жойды, ол Супли парадоксын түсіндіру үшін жалпы салыстырмалылық теориясының толық математикалық әдістерін қолданды және Суплидің нәтижелерімен келісті. Атап айтқанда, ол жағдайды Риндлер диаграммасы арқылы модельдеді, онда суасты қайығы тыныш күйден белгілі бір жылдамдыққа дейін үдетіледі. Мацас парадокс сұйықтық координат жүйесінде оқтың пішіні өзгеретінін атап өту арқылы шешілуі мүмкін деген қорытындыға келді және Супли алған нәтижеге бірдей нәтижеге қол жеткізді. Мацас қара тесіктердің термодинамикасына қатысты кейбір мәселелерді түсіндіру үшін ұқсас талдау жасады. Соңында, Виейра жақында суасты парадоксын арнайы және жалпы салыстырмалылық теориясы тұрғысынан талдады. Бірінші жағдайда ол қозғалатын суасты кемесіне әсер ететін күштерді сипаттау үшін гравитомагниттік әсерлерді ескеру қажеттігін көрсетті. Осы әсерлерді ескергенде, салыстырмалық Архимед қағидасын құруға болады, ол суасты кемесінің екі координат жүйесінде де батуы керектігін көрсетеді. Виейра Жерге жақын қисық кеңістік-уақыт жағдайын да қарастырды. Бұл жағдайда ол кеңістік-уақытты шамамен жазық кеңістік пен қисық уақыттан тұратын деп қарастыруға болатынын болжады. Ол бұл жағдайда Жердің тыныш күйдегі және қозғалатын дененің арасындағы гравитациялық күш дененің жылдамдығымен бірге өсетінін, бұл Супли қарастырғандай болатынын көрсетті, осылайша оның болжамын негіздеді. Парадокс осы жылдамдыққа тәуелді гравитациялық күшпен қайта талданғанда, Супли парадоксы түсіндіріледі және нәтижелер Супли мен Мацас алған нәтижелермен сәйкес келеді.