Команчерия: тарихи аймақ, Команш тайпасының бұрынғы мекені. Техас, Нью-Мексико, Оклахома, Колорадо, Канзас аумақтарын қамтиды. Команш империясы тарихы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Команчерия немесе Команчерия (команче: Nʉmʉnʉ Sookobitʉ, 'команче жері') – АҚШ Оңтүстік-Батысының бұрынғы аймағы, 1860 жылдарға дейін Команче халқының қоныс еткен жері. Тарихшы Пекка Хямеляйнен Команчерия өркендеген шағында империя құрғанын айтады, және басқа да Команче емес тарихшылар да осы пікірді қолдайды.
Former region of the US Southwest occupied by the Comanche people
The Comancheria or Comanchería (Comanche: Nʉmʉnʉʉ Sookobitʉ, 'Comanche land') was a region of New Mexico, west Texas and nearby areas occupied by the Comanche before the 1860s. Historian Pekka Hämäläinen has argued that the Comancheria formed an empire at its peak, and this view has been echoed by other non Comanche historians.
География
Бұл аймақ нақты шекараланбаған және уақыт өте келе өзгерген, бірақ көбінесе оңтүстік шекарасы Сан-Антонионың солтүстігіндегі Балкон жарылысынан басталып, Техас штатының солтүстігі бойымен Кросс-Тимберс аймағынан өтіп, Солтүстік аймақты қамтыған. Бұл аймаққа Симаррон және Жоғарғы Арканзас өзендері (Rocky Mountains тауларының шығысында) кірген. Команчерия батыс жағынан Мескалеро жотасы және Пекос өзенімен шектесіп, солтүстікке қарай Санта-Фе де-Ньюэво-Мексикодағы испан елді мекендерінің жиегімен жалғасқан. Сондай-ақ, Батыс Техас, Ллано Эстакадо, Техас Панхендл, Эдвардс платосы (Техас Хилл Каунтри аймағын қоса алғанда), Шығыс Нью-Мексико, Батыс Оклахома (Оклахома Панхендл және Вичита тауларымен бірге), Оңтүстік-Шығыс Колорадо және Оңтүстік-Батыс Канзас аймақтары да Команчерияға кірген.
The area was vaguely defined and shifted over time but generally was described as bordered to the south by the Balcones Fault, just north of San Antonio, Texas, continuing north along the Cross Timbers to encompass a northern area that included the Cimarron River and the upper Arkansas River east of the Rocky Mountains. Comanchería was bordered along the west by the Mescalero Ridge and the Pecos River, continuing north along the edge of the Spanish settlements in Santa Fe de Nuevo México. It also included West Texas, the Llano Estacado, the Texas Panhandle, the Edwards Plateau (including the Texas Hill Country), Eastern New Mexico, western Oklahoma including the Oklahoma Panhandle and the Wichita Mountains, southeastern Colorado and southwestern Kansas.
Өмірбаян
Команчилер қазіргі Вайомингтен 18 ғасырдың басында кеңіп шығуларына дейін, кейіннен Команчерия деп белгілі болған жерлерде көптеген тайпалар тұрған – ең бастысы апачтар. Аймақтың көп бөлігі бұрын Апачерия деп танылған.
Before the Comanche expanded out of present day Wyoming in the early 18th century, the lands that became known as Comancheria were home to a multitude of tribes—most notably the Apaches. Much of the region had previously been known as Apacheria.
Ең үлкен аумағы және мүмкін империясы
Кейбір тарихшылар өздерінің билігінің шыңына жеткен Команхерияны империя ретінде қарастыра бастады. Бұл тұжырымдама 1750 жылдан 1850 жылға дейін Команчтар Оңтүстік-Батыстағы басым топ болды және империализмнің бір түрін жасады деп дәлелдеген Пекка Хамеляйненнің ойларына негізделген. Нью-Мексико, Техас, Луизиана және Мексикадағы испандық, мексикалық және АҚШ бекіністерімен бетпе-бет келген олар өздерінің қауіпсіздігін, өркендеуін және күшін арттыру үшін жұмыс істеді. Хамеляйненнің айтуынша, аурулар түпкілікті американдықтарға ең қауіпті қауіп болды. Команчилер аурудан аулақ болды, бұл оларға апачтар мен осы аймақтағы басқа тайпаларға қарағанда басымдық берді. Осымен қатар, Команчтар еуропалықтармен тауар алмаса алды. Олардың күш-қуатын беретін негізгі нәрсе – жылқы. Жылқы Команчтарға әскери күш-қуат берді, сондай-ақ бизонды көбірек аулауға мүмкіндік берді. Команчилер 1830 жылдары кездескен қиындықтардың көпшілігін шебер дипломатиямен шешті. Олардың стратегиясы икемді болды. Батыста орналасқан Мексиканың Нью-Мексико провинциясымен олар достық сауда қарым-қатынаста болды. Жаңа Мексика Команчтарға қауіп төндіргеннен гөрі артықшылық болды, ал жаңа мексикалықтар индейлермен соғыстан аулақ болды. 1841 жылы Мексиканың орталық үкіметі губернатор Мануэль Армихоға Команчтарға қарсы әскери науқасқа қатысуға бұйырды, бірақ Армихо бас тартты. "Команчтарға соғыс жариялау Нью-Мексиконың тоқырауына әкелер еді". 1844 жылы Нью-Мексиконың лауазымды адамдары Чихуахуаға Команчтардың шабуылын болдырмау үшін ештеңе істемеді. Жаңа Мексиканың қауіп төндірмейтін батыс жағымен Команчилер солтүстік және шығыс шекараларындағы қарсыластарымен күресті. 1835 жылы олар Оклахома штатының Вичита тауларында АҚШ сарбаздары мен шығыс үндістерінің делегациясымен кездесіп, бейбіт келісім жасады. Келісім шығыс үндістері мен АҚШ-қа Команчи жерлерінде аң аулауға рұқсат берді және Команчи мен олардың Киова және Уичита одақтастарының Мексикаға қарсы соғысқа шығуына кедергі жасамады. АҚШ-пен жасалған келісім бойынша шығыс жағы қамтамасыз етілгеннен кейін, Команчилер 1840 жылы оңтүстік Шайен және Арапахо солтүстіктен оларға қысым жасағанда бейбіт келісім жасады. Бұл Шайендер мен Арапахоларға өте қолайлы болды. Оларға бизон мен жылқыға бай Команчи жерлерінде тұруға және аң аулауға рұқсат берілді, сонымен қатар, бай Команчилер оларға сыйлықтар берді, соның ішінде әр Шайен мен Арапахо еркегіне алты ат. Команчилер осы екі тайпаны қарсы алды, олардың оңтүстік топтары шамамен 4000 адам, олардың айбынды бәсекелестер екендігін және Команчилердің Команхерияны бақылауда ұстау үшін адамдары мен ресурстары аз екенін мойындады. Команхерияның оңтүстігінде және оңтүстік-шығысында Техастың Мексика аумағындағы ағылшын-американдық қауымдастықтар тез өсіп жатты. 1820 және 1830 жылдары Команчтардың шабуылдарының көпшілігі Техастың оңтүстік бөлігінде болды және Сан-Антонио, Ларедо және Голиадтың айналасындағы испандық халыққа әсер етті. 1836 жылы Техас революциясы Мексикадан тәуелсіздік алғаннан кейін, Команчтарға Техас Республикасымен күресуге тура келді. Техастың алғашқы президенті Сэм Хьюстон үндістер туралы білімі бар болғандықтан, Команчтармен келісімге келу саясатын қолдады. Команчтардың үнемі шабуылдаулары 1838 жылы Мирабо Б. Ламардың сайлауына әкелді, ол әлдеқайда агрессивті тәсілге қолдау көрсетті. 1840 жылы наурыз айында Сан-Антониода бейбітшілік конференциясына қатысқан 12 Команч басшысын өлтіру қанды жазалаулар мен шайқастардың сериясын бастады. Жүздеген Команчилер 1840 жылы Виктория және Линнвилл қалаларын басып алып, жойды. Тексастықтар Плам-Крик шайқасында Команчтерді жеңе алатындығын көрсеткенмен, әскери науқандар олардың қазынасын тексас-индіан соғыстарына айналдырды және Техас көбірек қолайлы болды. 1844 жылы техастықтар мен Команчилер Команчи жерлерін мойындап, Команхерияны бүлдірмейтін келісімге келді. АҚШ пен көршілес тайпалармен жасалған келісімдер, сондай-ақ Техаспен күрес аяқталуы Команчтерді Рио-Грандиден оңтүстікке қарай Мексика провинцияларына қарсы тынымсыз соғыс жүргізуге мүмкіндік берді. 1830 жылдары техастықтар, АҚШ және көршілес тайпалардың барлығы Команхерияға басып кіруге және Команчтер отанына шабуыл жасауға қабілетті екенін көрсетті; Мексика, керісінше, жылқыға бай болды және қашықтықтан және 1836 жылдан кейін Команчтерге қарсы кез-келген Мексика әскери экспедициясы Техастан арқылы өтуі керек болды, ал Техастың тәуелсіздігін Мексика мойындамады. Мексикаға шабуыл жасағанда Команчилер мүмкіндік, экономика және кек алумен жетекшілік еткендей көрінді – олардың Команчи еместерге деген ашуы ондаған жылдық соғыс пен жазалаулармен күшейді. Осылайша, олардың Мексикаға жасаған шабуылдары қанды және қиратушы болып бара жатты.
Some historians have begun to consider Comancheria, at the peak of its power, as an empire. This concept was based on ideas developed by Pekka Hämäläinen who argues that from the 1750s to the 1850s, the Comanches were the dominant group in the Southwest and developed a form of imperialism. Confronted with Spanish, Mexican, and U. S. outposts on their periphery in New Mexico, Texas, Louisiana, and Mexico, they worked to increase their own safety, prosperity and power. According to Hämäläinen, disease was the single most dangerous threat to Native Americans. The Comanche managed to avoid disease, which gave them an upper hand over the Apaches and other tribes in this area. Along with this, the Comanche were able to exchange goods with Europeans. The main thing exchanged for that gave them power was horses. Horses gave the Comanches more military power, and allowed them to hunt more buffalo. The Comanche resolved most of the challenges facing them in the 1830s with adroit diplomacy. Their strategy was flexible. With New Mexico, a Mexican province to their west, they enjoyed friendly trading relations. New Mexico was more of an asset than a threat to the Comanches, and the New Mexicans avoided war with the Indians. In 1841, Governor Manuel Armijo was ordered by the Mexican central government to join a military campaign against the Comanche, but Armijo declined. "To declare war on the Comanches would bring complete ruin to the Department of New Mexico." In 1844, New Mexican officials learned of but did nothing to prevent a Comanche raid on Chihuahua. With their western flank secured by an unthreatening New Mexico, the Comanche dealt with rivals on their northern and eastern borders. In 1835, they met with a delegation of U. S. soldiers and eastern Indians in the Wichita Mountains of Oklahoma and concluded a peace agreement. The agreement permitted eastern Indians and the U. S. to hunt on Comanche lands and did not restrain the Comanche and their Kiowa and Wichita allies from making war on Mexico. With their eastern flank secured by the treaty with the U. S., the Comanches next concluded a peace agreement in 1840 with the southern Cheyenne and Arapaho pressing on them from the north. It was highly favorable to the Cheyenne and Arapaho. They were permitted to reside and hunt on the buffalo and horse rich Comanche lands and, in addition, the affluent Comanches gave them gifts, including as many as six horses to every Cheyenne and Arapaho man. The Comanche welcome to these two tribes, their southern bands numbering perhaps 4,000, was both an acknowledgment that they were formidable rivals and also that the Comanche were short on men and resources to maintain their control over Comancheria. South and southeast of Comancheria were the fast growing Anglo American communities in the Mexican territory of Texas. In the 1820s and 1830s most Comanche raids were in the southern parts of Texas and affected the largely Hispanic population around San Antonio, Laredo and Goliad. After the Texas Revolution asserting independence from Mexico in 1836, the Comanche had to deal with the Republic of Texas. Texas's first President, Sam Houston, was knowledgeable about Indians and favored a policy of accommodation with the Comanche. Continued Comanche raids led to the election in 1838 of Mirabeau B. Lamar who favored a more aggressive approach. The massacre of 12 Comanche chiefs attending a peace conference in San Antonio in March 1840 set off a series of bloody reprisals and battles. Hundreds of Comanches descended upon and destroyed the towns of Victoria and Linnville in 1840. Although the Texans demonstrated they could defeat the Comanche at the Battle of Plum Creek, military campaigns emptied their treasury in what became the Texas–Indian Wars, and Texas became more accommodating. In 1844, the Texans and the Comanches came to an agreement which recognized Comanche lands and left Comancheria intact. The agreements with the United States and neighboring tribes, as well as the hiatus in the struggle with Texas, freed up the Comanche to make unrestrained war on the Mexican provinces south of the Rio Grande. The 1830s demonstrated that the Texans, the United States, and neighboring tribes all had the ability to invade Comancheria and attack the Comanche homeland; Mexico, by contrast, was rich in horses and unable to counterattack due to distance and the fact that, after 1836, any Mexican military expedition against Comanches would have had to pass through Texas, a republic whose independence Mexico did not recognize. In attacking Mexico, the Comanche seemed motivated by opportunity, economics and revenge – their animosity toward non Comanches sharpened by decades of war and reprisals. Thus, their raids on Mexico became increasingly bloody and destructive.
Көршілес халықтар
Команхерияның батысында, оңтүстік-батысында және оңтүстік-шығысында түрлі жауынгер апачи тайпаларының кең аумақтары жатыр, олар ішінара бір-бірімен тоғысып, екі халық арасында қырқыс бәсекелестікке ұшыраған бейтарап аймақ құрады. Команчтер Мексикаға шабуыл жасау үшін қауіпті Апачерия арқылы өтіп, олжамен қайта оралуға мәжбүр болды. Оклахома және Техас аймақтарында олардың одақтастары – киова және киова-апачи тайпаларымен бірге команчтер де қоныстанды. Команхерияның солтүстік-батысында қарсылас уте және шошон тайпалары, солтүстік-шығысында жау және күшті осаж тайпасы, ал солтүстігінде де қарсыласып тұрған пауни тайпасы өмір сүрді. Сонымен қатар, Команхерияда және оған іргелес аймақтарда одақтас вичита, тавакони, вако және хасинай тайпалары қоныстанды. Шығыс жағында кадо, кейін шероки тайпалары мекен етті. Оңтүстік-шығыста бұрынғы одақтастар қоныстанды, бірақ жазықтық апачилері қуылғаннан кейін бәсекелес тонқава тайпасы пайда болды. Солтүстікте Оңтүстік шайен-арапахо тайпалары команчтерді Арканзас өзенін солтүстік шекара ретінде мойындауға мәжбүр етті. Бұған қоса, команчтер Нью-Мексикодағы пуэбло тайпаларымен және Сан-Антонио маңындағы испан елді мекендерімен кең ауқымды сауда-саттық жүргізді. Осы қару-жарақ, жылқы, тұтқындар және басқа да тауарлар саудасында команчеролар (пуэбло және Нью-Мексико саудагерлері) делдалдық қызмет атқарды. Циболеролар да бизон аулауда команчтермен бәсекелестікке түсті. Команч тілі Оңтүстік жазықтардың лингва франкасына айналды.
To the west, southwest and southeast of the Comancheria stretched the vast territories of the various hostile Apache groups, partially overlapping and forming a kind of no man's land, which was heavily contested between the two peoples. Moreover, the Comanche had to pass through the dangerous Apacheria on their way down to Mexico for raiding and recross it with plunder. The Oklahoma and Texas panhandles were inhabited by their allies, the Kiowa and Kiowa Apache, along with the Comanche. In the northwest of the Comancheria lived the opposing Ute and Shoshone, to the northeast settled the enemy and powerful Osage and in the north the also antagonistic Pawnee. In addition, in and adjacent to the Comancheria settled the allied Wichita, Tawakoni, Waco, and Hasinai. In the east lived the Caddo and later the Cherokee. In the southeast settled the erstwhile allies, but after the expulsion of the Apaches of the Plains, rival Tonkawa. In the north, the Southern Cheyenne Arapaho, forced the Comanche to acknowledge the Arkansas River as their northern border. Moreover, the Comanche undertook extensive commercial enterprises to the Pueblo in New Mexico and to the Spanish settlements around San Antonio. In this trade of guns, horses, captives and other goods the Comancheros (Pueblo and New Mexico traders) acted as intermediaries. The Ciboleros also competed against the Comanche in the context of bison hunting. The Comanche language became the Lingua franca of the Southern Plains.