Кіріспе

1741 жылғы құлдар көтерілісі деп те аталатын, 1741 жылғы құлдар мен кедей ақтардың Нью-Йорк колониялық үкіметін құлатуға жасаған күдікті қастандық. Бұл қастандыққа құлдар мен кедей ақтардың қатысқандығы, Нью-Йорк қаласын өртке тоғытып, көтеріліс жасау ниеті болған деген болжам бар. Тарихшылар мұндай жоспардың болған-болмағаны және болған жағдайда оның масштабы туралы келіспеушілікте. Сот процесінде айыптаушы тарап айыптау негіздерін бірнеше рет өзгертіп, ақырында көтерілісті испандар мен басқа да католиктердің «паптық» қастандығымен байланыстырды. 1741 жылы Манхэттенде Оңтүстік Каролинадағы Чарльстоннан кейін Он үш колониядағы екінші ең ірі құл халқы болды. Қастандық туралы әңгімелер кедей ақтар мен құлдар арасындағы экономикалық бәсекелестік, суық қыс, Ұлыбритания мен Испания арасындағы соғыс, католиктерге және испандарға қарсы сезімдердің күшеюі, сондай-ақ Оңтүстік Каролина мен Кариб теңізіндегі Сент-Джондағы құлдардың жақындағы көтерілістерінің фонында пайда болды. 1741 жылдың наурыз және сәуір айларында Манхэттеннің төменгі бөлігінде 13 өрт болды, ең ірісі сол кездегі губернатордың резиденциясы болған Форт-Джордж қабырғаларының ішінде өршілді. Тағы бір қоймадағы өрттен кейін, қашып бара жатқан құл тұтқындалды. 16 жасар ирландтық мердігер қыз Мэри Бертон ұрлық ісі бойынша тұтқындалып, қаланың өртелуі, ақ еркектердің өлтірілуі, ақ әйелдердің тартылып алынуы және жаңа патша мен губернатор сайлануы үшін кедей ақтар мен қаралардың құпия сөз байласуына қатысқандарға қарсы куәлік берді.

Өмірбаян

18 ғасырдың алғашқы онжылдықтарында Нью-Йоркте құлдардың саны артуымен бірге, ақ халық арасында нағыз көтерілістер де, көтеріліс қаупіне байланысты үрей де пайда болды. Құлдыққа қатысты алаңдаушылықты түрлі саяси топтар басқа да шиеленістерді қоздыру үшін пайдаланды. 1741 жылы құлдар Нью-Йорк халқының бес бөлігін құрады; бұл Британдық Солтүстік Америкадағы кез келген қаланың арасында Шарлстон (Оңтүстік Каролина) ең көп құлы бар екінші қаласы болды. 1687 мен 1741 жылдар аралығында құлдардың қастандық жоспары орташа есеппен екі жарым жылда бір рет "ашылды". Кейбір тұрғындар 1712 жылғы Нью-Йорк құлдарының көтерілісін еске алады, онда 20-дан астам құл жиналып, өздеріне жасалған зұлымдықтардың құрбаны болғандықтары үшін мүліктерді және зорлық-зомбылық жасағандарды жоюға ниеттенді. "Кофи" есімді құлдың бірі қожайынының дәретханасына өрт қойды. Қала тұрғындары өртті сөндіруге жиналғанда, құлдар оларға шабуыл жасап, тоғыз ақ адамды өлтіріп, алтысын жарақаттады. Губернатор 21 құлды соттап, жазалады. Нью-Йоркте құлдардың саны артуымен, кедей ақ халық экономикалық бәсекелестікке түсуге мәжбүр болды. Кейбір құл иелері қолөнершілер болды және өз құлдарына кәсібін үйретті. Олар өз жұмыстарын басқа ақ қолөнершілерге арзан бағаға тапсыра алатындықтан, бәсекелестік тудырды. Бұл құлдар мен бәсекелес ақ қолөнершілер арасында нәсілдік және экономикалық шиеленіс тудырды. Нью-Йорк губернаторы 1737 жылы заң шығарушы жиналысқа былай деді: "Қолөнершілер құлдарды кәсіпке баулудың зиянды әдетіне шағымданып, осының салдарынан адал еңбекқор саудагерлер жұмыс таппай кедейлікке ұшырап, олардың көптегені басқа елдерде күнкөріс табу үшін бізді тастап кетуге мәжбүр болып отыр". Осыған байланысты кейбір ақ адамдар бизнестен шығып кетті. 1740-1741 жылдардың қысы қаладағы кедейлер үшін ауыр кезең болды. Экономикалық дағдарыс азық-түлік пен отынның жетіспеуіне, сондай-ақ суық температура мен қардың көп болуына себеп болды. Көптеген адамдар аштықтан және суықтан қауіп көрді. Бұл жағдай тұрғындардың, әсіресе кедей ақ халық пен құлдардың үкіметке наразы болуына әкелді. Ақтар мен қаралар арасындағы шиеленіс өте жоғары болды. "Қара Нью-Йорк тұрғындарының арасындағы ең кішкентай наразылық белгісі де ақ халықты үрейге түсіруі мүмкін". Сонымен қатар, Ұлыбритания Испаниямен қарым-қатынасты күшейтті, бұл билік өкілдерінің католиктерге және испандарға қарсы сезімдерін күшейтті. 1691 жылы Британ тажы Нью-Йорктің барлық лауазымды тұлғаларына Тест заңы бойынша ант беруді бұйырды. Бұл анттар католик шіркеуінің билігіне және оның діни тәжірибелеріне қарсы бірқатар мәлімдемелерден тұрды. Барлық үміткерлер Пападан ешқандай жеңілдік алмағанына ант беруге міндетті болды. Англия мен Испания арасындағы шиеленіс күшейген сайын, Тест заңы католиктерге тым жұмсақ екені анықталды. 1700 жылы Нью-Йоркте діни қызметкерлерге қарсы заң католик діни қызметкерлерінің болуын өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасымен толығымен тыйым салды. 1739 жылы ағылшындар мен испандар арасында соғыс басталды. 1739 жылдан 1748 жылға дейін созылған Дженкинс құлағының соғысы испан жағалау күзетшілері британдық саудагер Роберт Дженкинстің кемесіне заңсыз кіріп, оның құлағын кесіп тастағаннан кейін басталды. Бұл оқиға ерекше болды, өйткені 1713 жылғы Утрехт шарты британдықтарға испан колонияларына жыл сайын қосымша 500 тонна тауармен шексіз құл жеткізуге отыз жылдық құқық берді. Сол кезде құлдар Испанияны ағылшын тілді колонияларда азат етуші ретінде қарастырды, өйткені испандықтар олардың мүдделеріне қосылған кез келген құлға еркіндік ұсынды. Кубаға шабуыл жасау үшін британдықтар Нью-Йорктен сарбаздарды жалдап, әдетте сол жерде ұсталатын әскер санын қысқартты. Жоғары топтар алаңдады және қыстағы шиеленіс оларға 1712 жылғы құлдар көтерілісін еске түсірді. Үкімет көше бұрыштарында құлдардың жиналуына тыйым салды. Олар құлдарды үш адамнан көп жиналмауға шектеді, бірақ жерлеу рәсімінде он екі адамға рұқсат берді. Үкімет басқа да жиналыс және қозғалыс құқықтарын шектеді.

Жұмысшы табының құпиялары

Алғашында ұрланған заттар және Хьюсонның тавернасы мәселесін қарастырып, қалалық кеңес тергеу бастауға шешім қабылдады. Олар оны қала тіркешісі және провинциялық жоғары соттың үш судьясының бірі Даниэль Хорсманденге тапсырды. Хорсманден “Джон Хьюсон сияқты қараларға спирттік ішімдік сатқан ақтарды тергеуге” бағытталған үлкен қазылар алқасын құрды. Сол кездегі заң тәжірибесі мен жеке бейімділігін ескере отырып, ол тергеулерде зор ықпал етіп, қазылар алқасының тергеулерін басқарды. Джон Хьюсон – 1730-жылдардың ортасында әйелі, қызы және қатынымен Йонкерстен Нью-Йоркке келген кедей, сауатсыз аяқ шеберханасының жұмысшысы. Жұмыс таба алмағандықтан, ол таверна ашты. Оның көршілері оның жағымсыз деп санайтын клиенттерге тауар сатуына наразы болды. 1738 жылы Хьюсон Тринити шіркеуінің жанындағы Гудзон өзенінің жағасына көшіп, жаңа таверна ашты. Бұл орын тез арада құлдардың, кедей ақтардың, бос азат етілген қаралардың және әскерлердің бас қосып кездесетін орнына айналды. Элита мұндай төмен топтың өкілдерінің араласуына алаңдады. Хьюсонның тавернасы ұрланған заттармен сауда жасау орталығы болды. “Қала құлдары оның орнын Онтарио көліндегі үнді сауда бекетінің атымен “Освего” деп атап, күлді”. Полиция оның орнын үнемі қадағалап тұрса да, Хьюсонды ұрлық жасағаны үшін ұстай алмады. Ақпан айында, алғашқы өрттен екі апта бұрын, Хьюсон құлдар Цезарь мен Принстен ұрланған заттарды алғаны үшін тұтқындалды, олар да түрмеге қамалды. Цезарь, Принс және Каффи “Женева клубының” мүшелері деп есептелді, олар “Женева” немесе голланд джинін ұрлаған оқиғадан кейін осылай аталды. (Құлдар қамшымен жазаланды.) Соттың үш судьясының бірі және тергеуді жетекшілік еткен Хорсманден 16 жасар, мерзімі бітпеген қызметші Мэри Бертонды ұрлыққа айыпталған қожайыны Хьюсонға қарсы куәлік беруге мәжбүрледі. Бұл іс қаралып жатқанда, 13 күдікті өрттің біріншісі болды.

Өрттер

1741 жылдың 18 наурызында губернатор Джордж Кларктың Форт-Джордждегі үйі өртеніп, көп ұзамай оның үйіне жалғасқан шіркеу де өртеніп кетті. Адамдар оны сөндіруге тырысты, бірақ өрт тез арада бақылаудан шықты. Өрт қаланың барлық құжаттары сақталатын басқа ғимаратқа таралу қаупі төнді. Губернатор терезелерді сындырып, құжаттарды сыртқа лақтыруға бұйрық берді. Кейіннен оларды қалалық әкімшілікте сақтау қалыптасты. Бір аптадан кейін тағы бір өрт шықты, бірақ оны жылдам сөндірді. Келесі аптада қоймада да осылай болды. Үш күннен кейін сиыр қорасында өрт болды. Келесі күні бай ауданнан өткен бір адам қорадағы шөптің қасында көмірлерді көрді де, оларды сөндіріп, ауданды сақтап қалды. Өрттердің саны арта келе, олардың кездейсоқ емес, мақсатты өртеу екеніне күдік артты. 6 сәуірде төрт өрт бірдей шыққанда, бір қара нәсілді адам қашып бара жатқаны байқалды, сонда бір ақ адам: «Негр, негр!» деп айқайлады. Бұл айқай көп ұзамай «Қаралар көтеріліс жасап жатыр!» деген ұранға айналды. Олар қашып бара жатқан құлды, Каффиді ұстады. Ол түрмеге қамалды. Бірнеше күн ішінде 100 құл түрмеге қамалды. Хорсманден Бертонды өрт туралы айтуға қысым жасады. Ақырында Бертон, өрттердің қаралар мен кедей ақтардың қаланы өртеп жіберу үшін жасаған құлпынау екенін айтты. Хорсманден оның куәлігіне риза болды, бірақ Бертон одан көбірек білетініне сенімді болды. Ол оған көбірек айтпаса түрмеге жабамын деп қорқытты, сондықтан ол тағы да куәлік берді. Құлдар мен кедей ақтардың бірлесіп көтеріліс жасауынан үлкен қорқыныш туды. Бертон Женева клубының үш мүшесі Хьюсонның үйінде жиі кездесіп, қамал мен қаланы өртеп жіберу туралы әңгімелескенін, ал Хьюсондар оларға көмектесуге келіскенін мойындады. Өртке қатысы бар деген күдікпен тағы бір адам – «Маргарет Сорубиеро, сондай-ақ Салингбург, сондай-ақ Керри, көбінесе Пегги деп аталады» немесе «Ньюфаундлендтік ирланд» сұлулығы іздестірілді. Мұндай жағдайлар одан да көп куәліктерге әкелді. 2 мамырда сот Цезарь мен Принсті ұрлық жасады деп танып, өлім жазасына кесті. Келесі күні жеті амбар өртенді. Екі қара нәсілді адам ұсталып, дереу өртеліп өлтірілді. 6 мамырда Хьюсондар мен Пегги ұрлық жасады деп айыпталды. Пегги «өмірі үшін қорқып, сөйлеуге шешім қабылдады». Түрмеде отырған қара нәсілділердің де кейбіреуі сөйлеуге келісті. Бірақ Цезарь мен Принс сөйлемеді, олар 11 мамырда дарға асылды.

Сынақтар

Куәгерлерді жинағаннан кейін Хорсманден сот процесін бастады. Кофи (Куффи) және тағы бір құл Куако (Куак) алғашқы болып сотталды. Олардың әрқайсысының иелері қорғағанымен, олар кінәлі деп танылды. Құрметті ақ адамдар, олардың куәлігі әдетте үлкен салмаққа ие болар еді, құлдардың әрқайсысы сол кеште үйде болғанын мәлімдеді. Дегенмен, құлдар сотталды. 30 мамырда асылуға үкім шығарғанға дейін олар өздерін кінәлі деп мойындап, басқа ондаған заговоршыларды көрсетті. Мур оларды болашақ куәгер ретінде сақтап қалуды сұрады, бірақ сот қызметкерлері халықтың ашуына орай одан бас тартты. Әрбір құл асылды. Ұзақ өтпей, тағы да соттар өтті. Сот залындағы сот процестері мен куәліктер қарама-қайшы дәлелдерге толы болды. Хьюсондар мен Пегги Керри 4 маусымда сотталды. Олар сегіз күннен кейін асылуға үкім шығарылды. Жаз бойы тұтқындаулар, сот процестері және өлім жазалары жалғасты. "Өзара айыптаудың эпидемиясы" соншалық деңгейге жетті, билік өкілдері 1741 жылдың қалған бөлігінде аудандық соттарды тоқтатуға мәжбүр болды. Түрмелер енді адамдарды қабылдай алмады". Сот процесінің қызған шағында Хорсманден папистер мен өрттер арасында айғақталған байланыс бар деп сенді. Тергеу барысында Хорсманден Джон Уридің кінәлі екеніне көз жеткізді. Ури қалаға жаңадан келген, мектеп мұғалімі және жеке репетитор болып жұмыс істеген. Ол латын тілінде шебер болды, бұл білімсіз протестанттардың оны Рим-католик діни қызметкері деп күдіктенуіне жеткілікті болды. Ол діни қызметкер және испандық құпия агенті деп күдіктенгендіктен тұтқындалды. Бертон кенеттен Уридің заговордың құрастырушыларының бірі болғанын "есіне түсіріп", оған қарсы куәлік берді. Ури сотқа тартылды. Оның қорғанысы Англия шіркеуінен шыққан, бірақ католик діни қызметкері емес, ешқандай заговор туралы білмейтіні туралы болды. Бірақ сот кезінде Хорсманден Джорджия губернаторынан испандық агенттер Жаңа Англиядағы барлық маңызды қалаларды өртеп жіберуге келе жатқаны туралы ескерту алды. Джорджияның негізін қалаушы және губернаторы Джеймс Огельторп прокурор Джозеф Мюррейге испандықтардың британдық колонияларға жасырын шабуыл жасауды жоспарлап отырғанын хабарлады: "Біздің үндістердің бір тобы испандықтарға қарсы соғыстан 8-і күні оралды. Олар [Сент] Аугустин маңында испандық атты әскерлермен шайқасты, менің алдыма бір испандық тұтқын әкелді. Мен өте ерекше және зұлым жоспар туралы хабар алдым, егер рас болса, өте маңызды, атап айтқанда, испандықтар ағылшын Солтүстік Америкасындағы барлық қоймаларды және маңызды қалаларды өртеп жіберу үшін елшілерді жұмысқа алған, осылайша Батыс Үндістандағы үлкен экспедиция мен флоттың жалғасуына кедергі келтіру үшін. Осы мақсатта көптеген діни қызметкерлер, дәрігерлер, бишілер және басқа да мамандықтармен жұмыс істеп, отбасылардың сенімін жеңіп, үйге кіруге тырысты". Оглеторптың хаты колонияның халықаралық заговордың бір бөлігі болғанына күмән қалдырмады, ол Нью-Йорк қаласына кіріп, оны жоюды ғана емес, сонымен қатар оның протестант азаматтарын діни соғысқа тартуды жоспарлаған. Католицизм, енді испандықтармен де, құлдармен де тығыз байланысты болғандықтан, колонияда бұрынғыдан да үлкен қауіп ретінде қарастырылды. Бұл Уриге күдік тудырды, және мұғалім сотталды. Ол тамыздың соңғы күні асылды. Бірте-бірте қорқыныш басылды. Бертон және басқа куәгерлер жоғары топтағы адамдарды және судьялардың отбасы мүшелерін заговоршылар деп айыптағанда, бұл іс Хорсманден үшін үлкен ұятқа айналды. Сонымен қатар, қаланың саяси басшылығы да өзгерді. Іс ақыры жабылды. Түрмеде қалған құлдар мен ақ адамдар босатылды. Сот процесінің соңында 161 қара және 20 ақ нәсілді адам тұтқындалды. 1741 жылдың 11 мамырынан 29 тамызына дейін он жеті қара және төрт ақ нәсілді адам сотталып, асылды, 13 қара нәсілді адам өртеніп, 70 қара нәсілді адам Нью-Йорктан жер аударылды. Жеті ақ нәсілді адам да депортацияланды. Келесі жылы Мэри Бертон қаладан 100 фунт стерлинг сыйақы алды, оны ол өз бостандығын сатып алуға пайдаланды және ақшасы қалды. Хьюсон да Уриге қарсы куәлік берді, бірақ оның куәлігі өліммен қорқытқаннан кейін ғана алынды. Керри алғаш кезде бәрін жоққа шығарды, бірақ кейін кешірім алу үмітімен, қатысқанын мойындады және заговордың орнын өзгертті.

Нью-Джерсидегі өрттер

1741 жылғы Нью-Йорк қырықпайының Нью-Джерсидегі құлдардың жеке тұлғаларын тірідей өртеуге соққан болуы мүмкін деген пікір бар, себебі Эссекс округінің мұрағаттарында (19-шы және 20-шы ғасырларда жазылған мәліметтерге сәйкес) жергілікті тұрғындарға өрт үшін қажетті темір мен ағашқа кеткен шығындар ашық түрде төленгені көрсетілген. Дегенмен, Нью-Йорктегі жазалаулар 1741 жылдың мамырынан тамызына дейін болған, ал темір мен ағашқа қатысты жазбалар одан бұрынғы жылдарға қатысты болуы мүмкін. 1735 жылдың тамызында бір адамның, сондай-ақ 1741 жылдың 5 мамырында Хакенсак өзенінің жағасында екі адамның тірідей өртеліп өлгеніне куәліктер бар. 1741 жылғы қырықпайдан басқа да осындай жазалаулар болған. 1713 жылы қабылданған Нью-Джерси заңы құлдарды тірідей өртеу арқылы жазалауға рұқсат берген, және сол заңға сәйкес, революцияға дейін көптеген адамдар осылай жазаланған.

Көркем әдебиеттегі бейнелеу

Бұл оқиғалар Жан Парадайстың 1955 жылғы "The Savage City" романының негізгі тақырыбы болып табылады. Бұл оқиғалар Брюс Николайсеннің 1981 жылғы "On Maiden Lane" романындағы өш алу сюжетінің бір бөлігі ретінде қолданылады. Бұл роман 1613-1930 жылдар аралығындағы Нью-Йорк/Манхэттен тарихын қамтитын 5 томдық отбасылық сага. Бұл оқиғалар Пит Хамиллдің 2003 жылғы "Forever" романының сюжетінде маңызды рөл атқарады. 2007 жылы Мэтт Джонсон 18 ғасырдағы Нью-Йорктегі қастандық пен кісі өлтіру туралы "The Great Negro Plot" романын жариялады, бұл оқиғалар осы романның негізгі оқиғасы болып табылады. Фрэнсис Стаффордтың "Golden Hill" романында бұл оқиғалар түрмедегі бір адамның әңгімесі арқылы баяндалады.

Негізгі дереккөздер

Хорсманден, Дэниел. Джон Уридің Рим Папасының билігімен жасалған діни қызметкер екендігі үшін, Нью-Йорк провинциясына кіріп, онда тұрғаны және 1741 жылы Нью-Йорк қаласын өртеп жіберуге жасалған қаралардың құйрығына қатысқандардың бірі болғаны үшін өткен сот ісі.