Кіріспе

Синагогалардың сәулеті көбінесе салыныс орны мен уақытында бағалы стильдерге ұшырайды. Синагогалардың нақты үлгісі жоқ, олардың сәулеттік пішіні мен ішкі дизайны әртүрлі болады. Дәстүр бойынша, Шейхина немесе құдайлық болмысы он адамдық миньян, кворум жиналған жерде кездеседі. Синагогада Тора орамалары сақталатын Тора сандығы міндетті түрде болады, оны ашкенази яхудилері арон кодеш, ал сефард яхудилері хекхал (היכל) деп атайды. Синагогалар – қауымдық құлшылық етуге арналған ғимараттар, сондықтан үлкен орталық кеңістік қажет (шіркеулер мен мешіттер сияқты). Олардың құрылысы көбінесе Тора сандығын бір шетке, әдетте басты кіреберіске қарсы, ал биманы оның алдына немесе орталыққа орналастырумен жасалады. Әйелдердің құлшылық ететін көтерілген галереялары жиі кездеседі. Осы мәселелерден басқа, дизайнды шектеуші ештеңе жоқ. Тарихи тұрғыдан алғанда, синагогалар сол уақыттағы және сол жердегі бағалы сәулет стилінде салынған. Мысалы, Қытайдың Кайфэн қаласындағы синагога сол аймақтағы және сол дәуірдегі қытайлық ғибадатханаларына ұқсас, сыртқы қабырғасы мен бірнеше ғимараттары бар ашық бақшасымен ерекшеленеді.

Қарастырылатын мәселелер

Кеме көлем жағынан әртүрлі болуы мүмкін, тіпті ғимараттың құрылымына кіріктірілмеген шкаф немесе Тораны ғибадат ету үшін уақытша пайдаланылатын орынға әкелінетін жылжымалы құрылғы да болуы мүмкін. Сондай-ақ, Тауратты оқу үшін үстел болуы керек. Шығыс Ашкеназдары бима деп, Орталық және Батыс Ашкеназдары алмемар (немесе балеммер) деп, ал Сефардтар теба деп атайтын үстел/платформа, Тора оқылатын (және Сефард синагогтарында қызметтер осыдан жүргізілетін) орын, қарапайым үстелден бастап ғимараттың құрылымына кіріктірілген кең платформаға дейін (Орталық Еуропаның көптеген ерте заманалық синагогтарында төбесін тіреп тұратын бағаналары бар бималар болған) алуан түрлі болуы мүмкін. Нер-тамид – Иерусалим ғибадатханасының үнемі жанып тұрған менорасын еске түсіретін, үнемі жанып тұратын шам. Көптеген синагогтарда, әсіресе Ашкеназ қауымдарында, қауымға қарап тұрған мінбар болады, одан жиналғандарға сөз сөйлейді. Барлық синагогтарда амуд (иврит тілінде "пост" немесе "баған") болуы керек, ол сандыққа қараған үстел, одан Хазан (оқырман немесе дұға жетекшісі) дұғаларды бастап береді. Синагогта көркем туындылар болуы да, болмауы да мүмкін; синагогтар қарапайым, әшекейсіз дұға залдарынан бастап әр түрлі сәулет стилінде әсем безендірілген ғимараттарға дейін болады. Синагог немесе егер ол көп мақсатты ғимарат болса, ондағы дұға орындары қауымның Иерусалимге қарауы үшін жасалады. Сондықтан, Батыстағы синагогтардың қауымы көбінесе шығысқа, ал Израильдің шығысындағылардың қауымы батысқа қарап тұрады. Израильдегі синагогтардың қауымы Иерусалимге қарайды. Бірақ бұл бағыт міндетті түрде дәл болуы керек емес, кейде құрылымдық себептерге байланысты синагогтар басқа бағытта орналасады, онда қауым дұғаға тұрғанда Иерусалимге қарауы мүмкін.

Тарих

Алғашқы мәжілісханалардың стилі Шығыс Рим империясының басқа діни ағымдарының ғибадатханаларына ұқсас болған. Марокко мәжілісханалары марокко сәулетіне тән түрлі-түсті плиткалармен безендірілген. Будапешт, Прага және Германиядағы сақталған ортағасырлық синагогалар – классикалық готикалық құрылыстар. Тарихтың көп бөлігінде антисемитизмнің шектеулері мен қабылдаушы елдердің заңдары, көшеден көрінетін синагогалар салуға тыйым салуы немесе олардың салынуын шектеуі салдарынан, синагогалар көбінесе қолданыстағы ғимараттардың ішінде немесе ішкі аулалардан кіретіндей етіп салынған. Еуропа мен мұсылман әлемінде де, күрделі ішкі сәулетке ие ескі мәжілісханаларды қарапайым ғимараттардың ішінде табуға болады. Синагога салуға рұқсат болған жерлерде, олар сол заманғы және сол аймақтың архитектуралық стилінде салынған. Еуропаның көптеген қалаларында Ренессанс стиліндегі әсем синагогалар болған, олардың кейбіреуі бүгінге дейін сақталған. Италияда итальяндық Ренессанс стилінде көптеген синагогалар болған (Легорн, Падуа және Венеция қалаларында). Барокко дәуірінің келуімен, бүкіл Еуропада барокколық синагогалар пайда болды. Еуропа және мұсылман елдерінде еврейлердің азаттыққа шығуы, еврейлерге үлкен әрі әсем синагогалар салуға құқық берді. Синагога сәулеті гүлденді. Ірі еврей қауымдастықтары өз байлықтарын ғана емес, сонымен қатар жаңадан қол жеткізген азаматтық мәртебесін де көрсету үшін сәнді синагогалар салуға ниеттенді. Еврейлердің ой-қиялының дәуіріндегі әдемі он тоғызыншы ғасырдың синагогалары еврей қауымдастықтары бар дерлік барлық елде кездеседі. Көбінесе олар сол кездегі сәнге сай келген стильдерде салынған, мысалы, неоклассикалық, неовизантиялық, романдық, маврлық, готикалық және грек стилінде. Египеттік жаңғыру стиліндегі синагогалар және тіпті майя стиліндегі бір синагога да бар. XIX және XX ғасырдың басында тарихи сәулет өркендеген кезеңде, көптеген тарихи синагогалар, тіпті ең әсемдері де, таза стильді немесе белгілі бір стильді ұстанбағандықтан, эклектикалық деп сипатталады. Хабад Любавич өзінің кейбір Хабад үйлері мен орталықтарын 770 Шығыс Парквей сәулетінің көшірмесі немесе оған құрмет ретінде жобалауды қалыпты жасайды.

Орталық Еуропа: Польша-Литва одақтастығы

Синагогалар көбінесе сол заманғы және сол жердегі басым стильде салынса, осы ережеден үлкен ерекшеліктер – Польша-Литва одағындағы ағаш синагогалар, сондай-ақ қабырғалы синагогалардың екі түрі: бима тірегі бар синагогалар және тоғыз бөлімді синагогалар (соңғысы тек синагогалармен ғана шектелмейді).

Ағаш синагогалар

Ағаш синагогалар – яһудилердің бірегей көркемдік және сәулеттік формасы болды. Олардың ерекшеліктеріне қатысты шатырдың интерьердегі күмбезді төбеден тәуелсіздігін атауға болады. Ішкі жағы мүсінделген, боялған, күмбезді, балкондары мен шатырлы кеңістіктерімен ерекшеленді. Сыртқы сәулеттік қызығушылық ғимараттардың үлкен көлемінде, қабатты шатырлардың көптеген көлденең сызықтарында және оларды қолдаған оюлы тіреулерде жатты. Ағаш синагогалар бір үлкен залдан тұратын. Заманауи шіркеулерден айырмашылығы, оларда апсида болған жоқ. Сонымен қатар, сол кездегі шіркеулерде әсерлі вестибюльдер болса, ағаш синагогалардың кіреберіс бөліктері төменгі, көбінесе қарапайым еңкейтілген шатырлы шағын қосымша ғимараттар болды. Бұл синагогаларда бір ғана үлкен, биік күмбезді құлшылық орынына баса назар аударылды. Өнер тарихшысы Стивен С. Кайзердің сөзіне сәйкес, Польшадағы ағаш синагогалар, боялған және мүсінделген интерьерлерімен, «шынайы түпнұсқа және табиғи көркемдік өрнек – тарихтағы жалғыз нағыз яһуди халық өнері» болды. 1947 жылы жазған Луи Лозовиктің пікірінше, ағаш синагогалар бірегей болды, өйткені бұрынғы синагогалар сияқты, өз аймағы мен дәуірінің сәулет стилінде емес, жаңадан қалыптасқан және ерекше яһуди стилінде салынды, оларды «шынайы түпнұсқа халықтық өрнек» етіп, оның «түпнұсқалығы тек сыртқы сәулетте ғана емес, ішкі жағының әдемі және күрделі ағаш ою-өрнегінде де жатыр». Сонымен қатар, әлемнің көптеген бөліктерінде яһудилерге құрылыс саласына қатысуға және тіпті сурет салу мен ағаш кесу сияқты сәндік өнерді оқып үйренуге тыйым салынғанмен, ағаш синагогаларды яһуди шеберлері салған.

Бима-мекемесі бар мәжілісханалар

XVI ғасырдың екінші жартысында Польша-Литва одақтастығында, ішкі құрылымы ешқандай басқа ғимаратта кездеспейтін, өзгеше құрылымдық шешімдерді ұсынатын қабырғалы синагогалар салынды. Бұл синагогалар төрт бағанамен оралып тұрған бимаға ие болды. Бір мықты тіректе, жоғары жағы аркадамен байланыстырылған подиумға орналасқан бағаналар, бұрыштарында қиылысатын люнеттері бар төрт бөшкеден тұратын күмбезді ұстап тұратын бима тірегін (немесе бима мұнарасын) құрады. Күмбездің негіздері подиумға тіреліп немесе толық немесе тесіктелген балюстрада арқылы берілді. Биманың үстіндегі кеңістікке кішкентай күмбез орнатылды. Кейде бұл күмбездер қалған күмбез бөліктерімен салыстырғанда айтарлықтай төмендеу болды, соның нәтижесінде бима мұнарасының ішінде кішкентай шіркеу сияқты кеңістік пайда болды. Бима тірегіне ие болған алғашқы синагогалардың бірі – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қираған Ескі синагога (Пшемысль) еді. Бима мұнарасы бар синагогалар 19 ғасырға дейін салынды және бұл идея Орталық Еуропаның түрлі елдерінде қабылданып, тарады.

Тоғыз алаңдық синагогалар

1630 жылдардың басында тоғыз бөлікті күмбезді алғашқы синагогалар салынды. Бұл құрылыста төрт үлкен бағана немесе тіреулер тік төртбұрышты орталық кеңістікте орналасқан, олар төбеде үш қатардан үш күмбезді ұстап тұрады. Бұл бұрынғыдан әлдеқайда кең залдар салуға мүмкіндік берді және олар тоғыз бөлікті синагогалар деп те аталды. Львовтағы Ұлы Синагога және Острохтағы синагога шамамен бір уақытта (1625 және 1627 жылдары) салынды. Осы залдарда күмбездер төрт биік бағанаға және оларға сәйкес келетін қабырғалық тіреулерге тірелген. Бағаналар мен тіреулер тең аралықта орналасқан және төбе аумағын тоғыз тең бөлікке бөлген. Осы синагогаларда бима бағаналар арасындағы орталық бөлікке орналасқан жеке тұғыр немесе шатыр болған.

Мысырлық қайта өрлеу

Мысырлық қайта жандану стиліндегі синагогтар тоғызыншы ғасырдың басында танымал болды. Рейчел Вишницердің пікірінше, олар Наполеонның Еуропаға басып кіруінен шабыттанған Мысыр стилінің сәнге енуінің бір бөлігі болды. Кэрол Херсел Кринскидің сөзіне сәйкес, олар Сүлеймен ғибадатханасын имитациялау мақсатымен салынған және сәулетшілер мен үкіметтер еврей дінін жабайы сенім ретінде көрсету арқылы еврейлерді қорлауға бағытталған. Диана Мьюр Аппельбаумның айтуынша, бұл ежелгі Израильдегі еврейлердің тегін көрсетуге арналған еврейлік идентитіктің көрінісі болды.

Маврлар ықпалы

Ортағасырлық Испанияда (әл-Андалус және христиан мемлекеттерінде) көптеген синагогалар салынды, олардың құрылысын көбінесе мавр және кейіннен мудежар сәулетшілеріне тапсыратын. Мұндай морейлік техника мен стильде салынған ортағасырлық синагогалардың өте аз бөлігі бүгінге дейін сақталған. Испаниядағы ең белгілі екі синагога Толедо қаласында орналасқан: біреуі – Эль-Трансито, екіншісі – Санта-Мария-ла-Бланка. Олар қазір ұлттық ескерткіштер ретінде сақталған. Біріншісі – өте бай безендірулері бар шағын ғимарат, ал екіншісі ерекше көзге түседі. Ол Альмохад стилінде салынған және қызықты ою-өрнектермен безендірілген сегізбұрышты бағаналардың ұзын қатарынан тұрады, олардың үстінен шатырды ұстап тұрған мавр доғалары көтеріледі. 1315 жылы Кордовада салынған синагога да маңызды мудежар ескерткіші болып табылады. Эль-Транситодағыдай, мұнда да өсімдік және геометриялық ою-өрнектер таза мавр стилінде жасалған, бірақ бұрынғысына қарағанда эпиграфикалық мәтіндер еврей тілінде жазылған. Испаниядан қуылғаннан кейін, бай сефардтардың арасында мавр архитектурасы синагогалар үшін лайықты деген пікір қалыптасты. 19 ғасырдың ортасына қарай, орталық және шығыс Еуропаның ашкеназдықтары да бұл стильді қабылдады, олар мавр және мудежар архитектуралық формаларын әл-Андалустағы еврейлердің алтын ғасырымен байланыстырды. Осының нәтижесінде, маврлық жаңғыру әлем бойынша синагога архитектурасының танымал стиліне айналды, бірақ мавр архитектурасы, шын мәнінде не сезімде болсын, еврей архитектурасы емес. Алхамбра көптеген синагогаларға шабыт берді, бірақ оның әсем пропорциялары, нәзік пішіндері мен күрделі әшекейлерін толықтай көшіру өте сирек кездеседі. Ашкеназдықтар қабылдаған мавр стилі испандық еврейлердің алтын ғасырына сілтеме деп есептелді, бірақ мавр стилінде салуды таңдаған еврейлер мен сәулетшілердің басты мақсаты осы емес еді. Олардың мұндай таңдауы семит немесе шығыс тегіне деген мақтаныштарын көрсететін. Мавр стилі 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында синагогалар үшін танымал таңдау болып қала берді.

Қазіргі синагога архитектурасы

Қазіргі заманда мәжілісханалар әр түрлі танымал сәулет стилінде, оның ішінде модерн, арт-деко, халықаралық стиль және барлық заманауи стильдерде салынуын жалғастыруда. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде "соғыстан кейінгі модернизм кезеңі" ең алдымен көзге түсті, ол "декоративтік өнер немесе еврей иконографиясы қолданылмаған, өздігінен тұра алатын күшті және тұтас сәулеттік шешімдермен сипатталады". Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі венгр синагога архитектурасының ар-нуво стиліндегі көрнекті үлгісі – Будапешттегі Казинчи көшесіндегі мәжілісхана. Ұлыбританияда 1960 жылдардың басында салынған мәжілісханалар, мысалы, британдық архитектор Томас Хэнкок жобалаған Кармел колледжі (Оксфордшир), израильдік суретші Негемия Азаздың жасаған әйнектей терезелерімен безендірілген. Әйнектей терезелерді өнер және сәулет зерттеушісі Николаус Певснер "түсті әйнектің кристалл тәрізді жалпы бөлшектерімен ерекше техника" деп, ал "Тарихи Англия" "көрнекті және жаңашыл көркем әйнек" деп бағалаған.

Ішкі көрінісі

Синагоганың ішкі бөлігінің ең көп тараған жалпы жоспары – кіреберіспен қарама-қарсы шығыс жағында орналасқан сандық және альмамар немесе мінбар. Ескі немесе дәстүрлі синагогаларда жеке орындықтар болса, екі жағында ерлерге арналған орындықтар, ал сыртқы вестибюльден баспалдақ арқылы әйелдер галереясына өту мүмкін. Бұл қарапайым жоспардың көптеген түрлері бар: вестибюль кеңейді, әйелдер галереясына апаратын баспалдақтар вестибюльден бөлініп, маңыздырақ болды. Ғимараттар үлкендеген сайын, төбені қолдау үшін қатар бағаналар қажет болды, бірақ әрқашан базиликалық форма сақталды. Бұрын қабырғадағы қарапайым ойысқа ғана рұқсат етілген сандық, енді ішкі кеңістіктің басты сәулеттік ерекшелігіне айналды, екі жағынан бағаналармен шектелді, шатырмен жабылды және әсем безендірілді. Көп жағдайда альмамар сандықтың алдындағы платформамен біріктірілді, және күрделі баспалдақтар жасалды.

Кеме

Тора сандығы (көбінесе Арон ха-кодеш немесе Хеххал деп аталады) интерьердің ең маңызды бөлігі болып табылады және әдетте лайықты безендірумен және үш не одан да көп сатырлы қолайлы тұғырға орнатылады. Оның үстінде әдетте Он қазынат пен Тора орналасқан. Мінбердің орны өзгеріп отыруы мүмкін, ол сандықтың екі жағында да немесе кейде сатырдың ортасында да болуы мүмкін.

Басқа ішкі құрылғылар

Қазіргі синагогалар діни қызметкердің кабинетінен өзге, қамқорлар бөлмелеріне, хор бөлмелеріне және органға арналған платформаға кең орын бөледі, сондай-ақ білім беру мақсатына да көп көңіл бөлінеді; көбінесе, төменгі қабаттың барлығы сыныптар үшін пайдаланылады. Синагоганың ішкі безендірілуі дизайнға үлкен еркіндік береді. Үндістанның отыз үш синагогасын зерттеген американдық сәулетші және сәулет профессоры Джей А. Уоронкер, бұл ғимараттардың көбі тева (немесе бима – қызмет өткізілетін және Тора оқылатын көтерілген алаң) сефардтық дәстүрінде салынғанын анықтады: тева ғибадатхананың ортасында тұрақты түрде орналасқан. Ал кітаптар сақталатын арка (сефардтарда хекхал, ашкеназдар арасында арон ха-кодеш деп аталады) Иерусалемге ең жақын қабырға бойында орналасқан. Хекхалдар – негізінен, Сефер Тораларын сақтайтын шкафтар немесе гардеробтар. Отырғыштар ұзын ағаш орындықтар түрінде теваның айналасына жинақталған және оған қаратылған. Ерлер ғибадатхананың негізгі деңгейінде бірге отырады, ал әйелдер кішкентай синагогаларда немесе үлкендерде әйелдерге арналған галереяда белгіленген аймақта отырады. Бұл жалпы сефардтық үлгіге архитектуралық және жоспарлау бойынша ерекшеліктер Үндістанның оңтүстік-батысындағы Керала штатындағы Кочин синагогаларында кездеседі. Мұнда галерея деңгейінде, әйелдерге арналған орынға іргелес және төмендегі ғибадатханаға қарап тұрған екінші тева орналасқан. Бұл тева мерекелер мен ерекше жағдайларда қолданылған. Сондықтан, ерекше шараларда әйелдердің діни қызмет өткізілетін жерге ең жақын болуы қызықты. Үндістанның Бағдади синагогаларында хекхалдар сырттан (ғибадатханаға қараған жағынан) стандартты шкафтар сияқты көрінеді, бірақ ашылғанда өте кең кеңістік пайда болады. Ішінде периметрлік сөресі бар бөлмелер орналасқан, онда жүз Сефер Тораға дейін сақтауға болады.

Ішкі безендіру

Тек сипатты еврей белгілерінің аз ғанасы қолданылуы мүмкін; Дәуіт жұлдызы, Яһуданың арыстаны және гүлдер мен жемістердің бейнелері ғана әдетте ортодоксал синагогтарда рұқсат етіледі. Мәңгілік от (нер тамид) Табуттың алдында ілінеді; Тағлым Тақталары оның үстіне орналастырылады. Жеті тармақты шамдан (менора) Табуттың екі жағына қойылуы мүмкін. Кейде шофар, тіпті лулав та дизайн элементтері ретінде қолданылуы мүмкін. Еврей жазулары көбінесе немесе сирек қолданылады; бір кезде шіркеуге тән деп есептелген боялған шыны терезелер қазір қолданылады, бірақ суреттелген сюжеттер қолданылмайды.