Яһудилер мен самаритян ғибадатханасы

Кіріспе

Яһудилер мен самариялықтардың ғибадат орны

Синагог, сондай-ақ шул немесе ғибадатхана деп те аталады, яһудилер мен самариялықтардың ғибадат ететін жері. Онда дұға ету орны (негізгі киелі үй және кейде кішігірім шіркеулер) бар, онда яһудилер діни қызметтерге немесе арнайы рәсімдерге, мысалы, үйлену тойына, бар және бат-мицваға, хор өнерпаздықтарына және балалар ойындарына қатысады. Сондай-ақ, оларда оқу бөлмелері, қоғамдық залдар, әкімшілік және қайырымдылық кеңселер, діни және еврей тілін оқытуға арналған сыныптар, отыруға және жиналуға арналған көптеген орындар бар. Олар естелік, тарихи немесе заманауи өнер туындыларын, сондай-ақ яһуди тарихымен байланысты маңызды заттарды немесе синагогтың өзі туралы тарихты көрсетеді. Синагогтар – яһудилердің дұға етуіне, оқуына, жиналуына және Тораны оқуына (жыл сайын бір рет немесе кейбір синагогтарда үш жылдық цикл бойынша, діни қызмет кезінде апта сайын Тора бөлімдерінде оқылады) арналған қасиетті кеңістіктер. Алайда, яһуди дініне тыйым салған елдер мен аймақтарда яһудилерді қудалау кезінде синагогтар әрдайым қажет болмайды, себебі синагогтар жиі шіркеулерге немесе тіпті мемлекеттік ғимараттарға айналдырылып, қайта пайдаланылған. Халаха (Мишнадан алынған яһуди заңы – «Ауызша Тора») бойынша, кем дегенде 10 ересек яһудиден тұратын миньян жиналған жерде, көбінесе (бірақ міндетті түрде емес) раввин басшылығымен, яһудилердің қауымдық ғибадат етуі мүмкін. Ғибадат жалғыз немесе оннан аз адаммен де орындалуы мүмкін, бірақ кейбір дұғалар халаха бойынша қауымдық деп есептеледі және оларды тек миньян ғана оқи алады. Синагог өзінің ерекше рәсімдері мен литургиялық функциялары тұрғысынан Иерусалимдегі ұзақ уақыт бұрын қиратылған Ғибадатхананың символына балама болып табылмайды. Кез келген яһуди немесе яһудилер тобы синагог салып көруге құқылы. Синагогтар ежелгі яһуди көшбасшыларымен, бай демеушілермен, сондай-ақ зайырлы білім беру мекемелерімен, үкіметтермен және қонақүйлермен, белгілі бір ауыл немесе аймақта тұратын барлық яһуди қауымымен немесе кәсібіне, ұлтына (мысалы, қаладағы сефард, йемен, романот немесе парсы яһудилері), діни салт-дәстүрге (мысалы, реформалық немесе православиелік синагог) немесе белгілі бір раввиннің шәкірттерімен (мысалы, хасидтік яһудиліктің штибелех (, жалғыз түрі שטיבל штибль)) салынып келген.

A synagogue, also called a shul or a temple, is a place of worship for Jews and Samaritans. It has a place for prayer (the main sanctuary and sometimes smaller chapels) where Jews attend religious services or special ceremonies such as weddings, bar and bat mitzvahs, choir performances, and children's plays. They also have rooms for study, social halls, administrative and charitable offices, classrooms for religious and Hebrew studies, and many places to sit and congregate. They often display commemorative, historic, or modern artwork alongside items of Jewish historical significance or history about the synagogue itself. Synagogues are consecrated spaces used for Jewish prayer, study, assembly, and reading of the Torah (read in its entirety once a year, or in some synagogues on a triennial cycle, in weekly Torah portions during religious services). However, a synagogue is not always necessary for Jewish worship, due to adaptations during times of Jewish persecution in countries and regions that banned Judaism, frequently destroying and/or reappropriating synagogues into churches or even government buildings. Halakha (Jewish law from the Mishnah – the "Oral Torah") states that communal Jewish worship can be carried out wherever a minyan, a group of at least 10 Jewish adults, is assembled, often (but not necessarily) led by a rabbi. Worship can also happen alone or with fewer than ten people, but certain prayers are considered by halakha as solely communal; these can be recited only by a minyan. In terms of its specific ritual and liturgical functions, the synagogue does not replace the symbol of the long destroyed Temple in Jerusalem. Any Jew or group of Jews can build a synagogue. Synagogues have been constructed by ancient Jewish leaders, by wealthy patrons, as part of a wide range of human institutions including secular educational institutions, governments, and hotels, by the entire Jewish community of living in a particular village or region, or by sub groups of Jewish people arrayed according to occupation, ethnicity (e. g., the Sephardic, Yemenite, Romaniote or Persian Jews of a town), style of religious observance (e. g., Reform or Orthodox synagogue), or by the followers of a particular rabbi, such as the shtiebelekh (, singular שטיבל shtibl) of Hasidic Judaism.

Терминология

Еврей термині – бет кнессет (בית כנסת) немесе "жиналыс үйі". Койн грекше сөз синагога (συναγωγή) да "жиналыс" дегенді білдіреді және ағылшын тілінде кеңінен қолданылады, оның ең алғашқы айрылысы 1 ғасырдағы Иерусалимдегі Теодотос жазуында кездеседі. Ашкенази яһудилері дәстүрлі түрде күнделікті тілде идиш тіліндегі "шул" терминін (грекше schola, ағылшын тіліндегі "мектеп" сөзінің түбірі) қолданған, және көптеген адамдар оны ағылшын тілінде де қолдануды жалғастыруда. Сефарди және романот яһудилері әдетте "кал" терминін қолданады (иврит тіліндегі qahal – "қауымдастық"). Испан және португал яһудилері синагоганы "эснога" деп атайды, ал португал яһудилері "синагога" деп атайды. Парсы яһудилері және кейбір қараит яһудилері арамей тілінен шыққан "кенеса" терминін қолданады, ал кейбір мизрахи яһудилері "кенис" немесе "книс" сөздерін қолданады.

Тарих

Алғашқы дәуірде қауымдық құлшылық негізінен Иерусалимдегі ғибадатханаға бағытталған. Кейбір қауымдардың өз ғибадатханалары болды, мысалы, Мысырдың жиырма жетінші династиясы кезінде Яһуда патшалығынан келген босқындар құрған Елефантиндегі ғибадатхана. Алғашқы синагогалар эллинистік кезеңде Александрияда, Птолемей Египетінде, сол кездегі ең маңызды грек тілінде сөйлейтін қалада пайда болды. Мұнда алғашқы просейхаи (жекеше προσευχή – просейхе) қауымдық дұға ету, Тораны оқу және зерттеу үшін арналған орын ретінде салынды. Ең ерте археологиялық дәлел – біздің заманымызға дейінгі III ғасырдағы тасқа жазылған арнаулар, просейхаидің сол кезде бар болғанын көрсетеді. Филон мен Иосиф Флавий Александриядағы және Антиохиядағы әсем безендірілген синагогалар туралы айтқан. Александриялық яһудилер Тораның грек тіліндегі Койне нұсқасын жасады, ол Септуагинта деп аталады. Израиль және басқа эллинистік елдерде археологтар еврейлер мен самариялықтар қолданған оннан астам Екінші ғибадатхана кезеңіне жататын синагогаларды анықтады. Римдік Яһудеяда Екінші ғибадатхананың қирауынан аман қалған көшбасшылардың бірі, Иоханан бен Заккай, ғибадатхана қол жетімді болмағандықтан жеке ғибадат орындарын құруды жақтады. Бірінші яһуди-рим соғысы кезінде Екінші ғибадатхананың қирауынан кейін синагога аймақтағы құлшылық орны болды деген теория бар; алайда, басқалар эллинистік кезеңде ғибадатханадан бөлек дұға орындары болғанын болжайды. 70 жылы Екінші ғибадатхананың қирауына дейінгі жылдары құрбандықтан гөрі дұғаның кеңінен таралуы яһудилерді диаспорадағы өмірге дайындады, онда дұға яһуди құлшылығының басты бөлігі болар еді. Бірінші яһуди-рим соғысына дейін синагогаға ұқсас кеңістіктердің бар екеніне қарамастан, ғибадатхананың қирауынан кейін синагога яһуди құлшылығының орталық нүктесі ретінде қалыптасты. Осы оқиғадан кейін өмір сүрген яһудилер үшін синагога "көшпелі құлшылық жүйесі" ретінде танылды. Синагогада яһудилер бұрын Екінші ғибадатханадағы негізгі құлшылық түрі болған құрбандықтардың орнына дұға арқылы құлшылық ететін.

In the earliest period, communal worship focused mostly on the Temple in Jerusalem. Some communities had their own Temples, such as the Temple at Elephantine established by refugees from the Kingdom of Judah during the Twenty seventh Dynasty of Egypt. The first synagogues were established in the Hellenistic period in Alexandria in Ptolemaic Egypt, the most important Greek speaking city of the time. There, the first proseukhái (; singular προσευχή proseukhē) were built to provide a place for communal prayer and reading and studying the Torah. The earliest archaeological evidence is stone dedication inscriptions from the third century BCE prove that proseukhái existed by that date. Philo and Josephus mention lavishly adorned synagogues in Alexandria and in Antioch, respectively. Alexandrian Jews also made a Koine Greek translation of the Torah, the Septuagint. More than a dozen Second Temple period synagogues in use by Jews and Samaritans have been identified by archaeologists in Israel and other countries of the Hellenistic world. In Roman Judaea, Yohanan ben Zakkai, one of the leaders who survived the destruction of the Second Temple, advocated creating individual houses of worship as the Temple was unavailable. It has been theorized that the synagogue became a place of worship in the region upon the destruction of the Second Temple during the First Jewish–Roman War; however, others speculate that there had been places of prayer, apart from the Temple, during the Hellenistic period. The popularization of prayer over sacrifice during the years prior to the destruction of the Second Temple in 70 CE had prepared the Jews for life in the diaspora, where prayer would serve as the focus of Jewish worship. Despite the certain existence of synagogue like spaces prior to the First Jewish–Roman War, the synagogue emerged as a focal point for Jewish worship upon the destruction of the Temple. For Jews living in the wake of the Revolt, the synagogue functioned as a "portable system of worship". Within the synagogue, Jews worshipped by way of prayer rather than sacrifices, which had previously served as the main form of worship within the Second Temple.

Екінші ғибадатхана кезеңі

1995 жылы Говард Кларк Ки синагогалар бірінші еврей-рим соғысына (66–73 жж.) дейін еврей өмірінің қалыптасқан ерекшелігі болмағанын айтты. Ки өзінің зерттеулерін Жаңа өсиеттегі синагогалар туралы айтылымдардың, оның ішінде Исаның Израильдегі еврей елді мекендеріндегі синагогаларды аралауының, кейінірек қосылған мәліметтер екендігінің дәлелі ретінде түсіндірді. Алайда, 2018 жылы Мордехай Авиам Иерусалим ғибадатханасы 70 жылы қиратылғанға дейін қазылған кем дегенде тоғыз синагоганың табылғанын хабарлады, олардың ішінде Магдала, Гамла, Масада, Иродион, Модиин (Х. Умм ел ‘Умдан), Кирият Сефер (Х. Бад ‘Исса) және Х. Диаб бар. Авиам сол кездегі барлық еврей қоныстарында, қала немесе ауыл болсын, синагога болған деп санайды. Гамла – Ғалилея теңізінің солтүстік-шығысындағы Голан аймағындағы Гамла қаласының қақпасының жанынан синагога табылды. Бұл қала 67 жылы рим әскерімен қиратылып, қайта салынбады. Масада – Масаданың батыс жағында, сарай кешенінің оңтүстігінде, солтүстік шетінде синагога табылды. Осы синагогадағы ерекше табыстардың бірі – Киелі кітаптардан, секталық және апокрифтік мәтіндерден тұратын 14 паршөлдің тобы. Иродион – Иродтың сарай-бекінісі Иродионда бірінші ғасырға жататын синагога табылды. Магдала – Мигдал синагогасы деп те аталатын бұл синагога 2009 жылы ашылды. Ғалилея теңізінің батыс жағалауында орналасқан осы синагоганың ерекшелігі – оның орталық залында табылған күрделі өрнекпен ойылған тас блок. Модиин – Модиин мен Латрун арасында біздің заманымыздан бұрынғы екінші ғасырда салынған, қазіргі Израильдегі ең көне синагога табылды. Онда үш бөлме және жақын жердегі микве бар.

Ежелгі заман

Кейінгі антик дәуірде (б.з. 3-7 ғасырлары) әдеби дереккөздер Рим, Византия және Сасани империяларында көптеген синагогалардың болғанын куәландырады. Археологиялық дәлелдер диаспораның кем дегенде он үш орнында синагогалардың болғанын көрсетеді, олар Сириядағы Дура-Европостан Испаниядағы Эльчеге (қазіргі Испания) дейін таралып жатқан. Осы кезеңдегі ерекше ірі және монументалды синагога – Сардис синагогасы. Сонымен қатар, синагогаларға және олардың басшыларына қатысты көптеген жазулар табылды.

Атауы мен тарихы

Самариялықтардың құдайға табыну үйі синагог деп те аталады.

Сәулет жобалау

Синагогалардың нақты жоспары жоқ, сонымен қатар олардың архитектуралық пішіні мен ішкі дизайны әртүрлі. Шын мәнінде, басқа жергілікті діни ғимараттардың ықпалын синагогалардың аркаларында, күмбездерінде және мұнараларында көруге болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, синагогалар сол заманғы және сол жердегі басым архитектуралық стильде салынған. Осылайша, Қытайдың Кайфэн қаласындағы синагога сол аймақтағы және сол дәуірдегі қытайлық ғибадатханаларға өте ұқсас, сыртқы қабырғасы мен бірнеше ғимараттар орналасқан ашық бағы бар. Ең алғашқы синагогалардың стильдері Шығыс Рим империясының басқа да культ ғибадатханаларына ұқсас болған. Ортағасырлық Испаниядағы сақталған синагогалар мудежар гипсімен әшекейленген. Будапешт пен Прагадағы сақталған ортағасырлық синагогалар – готикалық архитектураның классикалық үлгілері. 19 ғасырда Батыс Еуропа елдерінде еврейлердің азаттыққа қол жеткізуі, оларға бұрын тыйым салынған салаларда жұмыс істеуге мүмкіндік бергенімен қатар, ерекше рұқсаттарсыз синагогалар салу құқығын да берді. Ірі еврей қауымдастықтары өз байлықтарын ғана емес, сонымен қатар жаңадан қол жеткізген азаматтық мәртебесін де көрсеткісі келді, сондықтан сәнді синагогалар салды. Бұл синагогалар Батыс Еуропа мен АҚШ-та сол кездегі тарихи немесе жаңару стильдерінің барлығында салынды. Осылайша неоклассикалық, Ренессанс жаңғыруы, нео-византиялық, романдық жаңғыруы, маврлық, готикалық және грек архитектурасы пайда болды. Мысырлық жаңғыру стиліндегі синагогалар және тіпті бір Майя жаңғыру стиліндегі синагога бар. Бірақ 19-шы және 20-шы ғасырдың басындағы тарихи архитектураның гүлдену кезеңінде, тарихи синагогалардың көпшілігі, тіпті ең әсемдері де, таза стильге немесе тіпті нақты стильге ұмтылмады және оларды эклектикалық деп сипаттаған дұрыс. Соғыстан кейінгі кезеңде синагога архитектурасы тарихи стильдерден бас тартып, модернизмге бет бұрды.

Бима (платформа)

Барлық синагогтарда бима болады, үлкен, көтерілген, оқырманның алаңы (сефардтар оны тева (оқу тұғыры) дейді), онда Тораның кітабы оқылу үшін қойылады. Сефард синагогтарында және дәстүрлі ашкеназ синагогтарында ол сондай-ақ дұға басшысының оқу тұғыры ретінде де қолданылады.

Үстел немесе үстел

Ашкенази синагогаларында Тора бөлменің ортасындағы оқу үстелінде оқылса, дұға басшысы – хазан өзінің тақтайшасы немесе үстелінде, Құдс кітабына (Арон ха-Кодеш) қарай тұратын. Сефард синагогаларында Тора оқуға арналған үстел (оқу алаңы) көбінесе Тора кітабы сақталатын Құдс кітабынан бөлменің қарама-қарсы жағына қойылған, бұл еденнің ортасын Тора кітабын Құдс кітабы мен оқу үстелі арасында алып жүретін салтанатты процессия үшін бос қалдырды. Көптеген қазіргі заманғы синагогаларда раввинге арналған тақтайша бар.

Тораның сандығы

Тора сандығы, ивритше ארון קודש Aron Kodesh немесе 'қасиетті сандық' деп аталады, ал Сефард яһудилері heikhal – היכל немесе 'ғибадатхана' деп атайды, бұл Тора орамалары сақталатын шкаф. Синагогтағы сандық көбінесе оған қарап тұрған адамдар Иерусалимге қарайтын етіп орналастырылады. Сондықтан, Батыс әлеміндегі ғибадатханалардың орындықтары әдетте шығысқа қараса, Израильдің шығысындағылары батысқа қарайды. Израильдегі киелі орындар Иерусалимге қарай орналасқан. Кейде синагогтар құрылымдық себептермен басқа бағытта болуы мүмкін; мұндай жағдайларда, дұғаға тұрғанда кейбір адамдар Иерусалимге қарай бұрылуы мүмкін, бірақ тұтас қауым бұрылмайды. Бұл сандық, он буырық жазылған тақташалар сақталған Келісім сандығын еске түсіреді. Бұл – синагогтағы ең қасиетті орын, Киелілердің Киелісімен тең. Сандық көбінесе әшекейлі пердемен – парохет פרוכת, сыртқа немесе ішке ілінетін жабылады.

Мәңгілік жарық

Басқа дәстүрлі ерекшеліктерінің ішінде үнемі жанып тұратын шам немесе фонарь бар, қазіргі заманғы синагогаларда көбінесе электрлік болады, ол нер тамид (נר תמיד), "Мәңгілік жарық" деп аталады және Құдайдың қасында болуын құрметтеу үшін қолданылады.

Ішкі безендіру

Синагоганы өнер туындыларымен безендіруге болады, бірақ раввиндік және ортодоксалдық дәстүрде үш өлшемді мүсіндер мен адам денесінің бейнеленуіне рұқсат етілмейді, себебі олар бұтқа табынуға ұқсас деп есептеледі.

Отырғыштар

Бастапқыда синагогтар көбінесе жиһазсыз салынған, Испаниядағы, Магриб (Солтүстік Африка), Вавилониядағы, Израиль және Йемендегі яһуди қауымдары төсеніштер мен жастықтар төселген еденге, орындықтар мен скамейкаларға емес, отыру салтын ұстанған. Алайда, Еуропаның басқа қалаларында яһуди қауымдары орындықтар мен скамейкаларда отырған. Бүгінде бұл салты барлық жерге тарады. 19-ғасырға дейін ашкеназдық синагогтардағы орындықтардың көпшілігі Тора сандығына қаратылған. Сефард синагогтарында орындықтар әдетте ғибадатхана периметрі бойынша орналастырылған, бірақ ғибадат етушілер дұғаға тұрғанда, барлығы сандыққа қараған.

Арнайы орындықтар

Қазіргі көптеген синагогтарда пайғамбар Илия атымен аталатын, әдетте брит-мила рәсімі кезінде ғана отырылатын әсем орындықтар бар. Көне синагогтарда Иерусалимге қарап тұрған қабырғаға орналасқан, Тора кітабының орнының жанындағы арнайы орындықтар қауымның белгілі мүшелері мен құрметті қонақтарға арналған. Мұндай тастан қашалған, жазулары бар орындық Ғалилеядағы Хоразин синагогының археологиялық қазбаларында табылған және 4-6 ғасырларға жатады; ал Делос синагогында аяқ тірегімен бірге тағы бір орындық табылды.

Аяқ киімнің шешілуі

Йеменде яһудилер синагогқа кірмес бұрын аяқ киімдерін шешіп алуды қалыптастырған. Бұл әдет бұрынғы кезде басқа да жерлердегі яһудилердің арасында сақталған. 20 ғасырдың басында Мароккодағы яһудилер де синагогқа кіргенде көбінесе аяқ киімдерін шешіп тастаған. Тунис аралындағы Джербада яһудилер әлі күнге дейін синагогқа кіргенде аяқ киімдерін шешіп алады. Израиль, Ұлыбритания және Америка Құштама Штаттарында бұл әдет енді сақталмайды, және бұл әдет, бұрынғыдай, аяқ киім киген күйде Құдайдың алдында тұруды жеңілсіздік деп есептеуге байланысты болған. Христиан елдерінде патшаның алдына аяқ киім киіп келуге рұқсат болғандықтан, дұға үйінде де солай істеуге мүмкіндік берілген. Алайда, қараит яһудилігінде синагогқа кірмес бұрын аяқ киімдерін шешіп алу әдеті бүкіл әлемде әлі де сақталып келеді.

Жыныстық бөліну

Православ синагогаларында ерлер мен әйелдер бірге отырмайды. Синагогада ерлер мен әйелдердің отыру орындарын бөлетін қоршау (мечица) немесе әйелдерге арналған бөлек бөлім, әдетте балконға орналастырылған.

Реформалық иудаизм

19 ғасырдың басында пайда болған неміс-иудей реформасы қозғалысы мәжілісхананың дәстүрлі келбетіне көптеген өзгерістер енгізді, оның бір жағынан еврейлігін сақтап, екінші жағынан айналағы мәдениетпен қабылдануын қадағалау ниетімен. 1811 жылы Гамбургте ашылған алғашқы реформалық синагогада синагога шіркеуге ұқсас болу үшін өзгерістер жасалды. Оларға мыналар кірді: дұғаларды қоса орындау үшін орган қойылуы (тіпті шаббат күні де, халаха музыкалық аспаптарға тыйым салған болатын), хаззанға қосылатын хор және синагог раввині киетін киім. Келесі онжылдықтарда орталық оқу үстелі – бима – реформалық ғибадатхананың алдына жылжытылды, бұл дәстүрлі синагогтарда бұрыннан-ақ естілмеген жайт еді. Сондай-ақ, жыныстық бөліну де жойылды.

Синагога - қоғамдық орталық

Синагогалар қазіргі еврей қауымдастықтарында көбінесе кеңірек рөл атқарады және тамақ дайындау залы, кошер асханасы, діни мектеп, кітапхана, балалар бағы, сондай-ақ күнделікті құлшылықтар үшін кішкентай ғибадатхана сияқты қосымша мүмкіндіктерді қамтуы мүмкін.

Синагоганың бұтақтары

Көптеген православиелік және кейбір православиелік емес яһудилер жеке дұға етуден гөрі минян (он адамдық кворум) жинауға дайындық көрсетеді, сондықтан олар көбінесе алдын ала белгіленген уақытта кеңселерде, тұрғын үйлерде немесе ресми синагог ғимараттарына қарағанда ыңғайлырақ болған басқа да орындарда жиналады. Осылай пайдаланылатын бөлме немесе ғимарат кішкентай синагогқа немесе дұға залына айналуы мүмкін. Ашкенази яһудилері арасында олар дәстүрлі түрде штибель (שטיבל, көпше түрі shtiebelekh немесе shtiebels, идиш тілінде "кішкентай үй") деп аталады және бүкіл әлемдегі православие қауымдастықтарында кездеседі. Заманауи яһудилердің кейбіреулері ұнататын қауымдық дұға тобының тағы бір түрі – шавурах (חבורה, көпше түрі chavurot, חבורות) немесе дұға ету қауымдастығы. Бұл топтар тұрақты жерде және уақытта, жеке үйлерде, синагогтарда немесе басқа да мекемелерде жиналады. Көне заманда парызшылар шавуроттарда бірге тұрып, тамақтарының ешқайсысы тұтынуға жарамсыз болмауын қадағалап, бірге тамақтанатын.

"Үлкен мәжілісханалар" тізімі

Кейбір синагогтар "Ұлы синагога" аталымын алып жүреді.

Австрия

Венадағы Леопольдштадтер ғибадатханасы "Хрустальді түн" погромы кезінде қиратылды. Ол көптеген маңызды синагогтардың үлгісі болды.

Израиль

Әлемдегі ең үлкен синагога – Израильдің Иерусалим қаласында орналасқан Ұлы Бет Мидраш Гур. Оның негізгі ғибадатханасы 20 000 адамға дейін сыйымды, ал ауданы шамамен 2 гектар, ал тұтас кешеннің ауданы шамамен 2 гектар. Бұл ғимаратты салуға 25 жылдан астам уақыт кетті. Кехилат Кол Ханешама – Иерусалимнің Бака ауданында орналасқан реформалық синагога. Бұл Израильдегі ең үлкен реформалық (және ең үлкен дәстүрлі емес) яһуди синагогасы.

Еуропа

Будапешттегі Дохань көшесі синагогасы Еуропадағы ауданы және орын саны бойынша ең үлкен синагога болып табылады. Онда 3000 орын бар, ал ауданы және биіктігі (мұнаралардан басқа, олардың биіктігі – ) құрайды. Триест синагогасы Батыс Еуропадағы ең үлкен синагога. Римдегі Ұлы синагога Еуропадағы ең маңызды синагогалардың бірі. Амстердамдағы португал синагогасы, сондай-ақ "Эснога" деп те аталады, 1675 жылы салынған. Сол кезде ол әлемдегі ең үлкен синагога еді. Синагоганы қоршаған ғимараттарды есептемегенде, оның ауданы , ал биіктігі құрайды. Ол 1227 ер адам мен 440 әйел адамды қабылдауға арналған. Сегед синагогасы Венгрияның Сегед қаласында орналасқан, 1340 орынға ие және биіктігі құрайды. София синагогасы Болгарияның София қаласында орналасқан, шамамен 1200 орынға арналған. Суботица синагогасы Сербияның Суботица қаласында орналасқан, 900-ден астам орынға ие. Чехиядағы Ұлы синагога (Пльзен) Еуропадағы екінші үлкен синагога, ал әлемдегі үшінші үлкен синагога болып табылады.

Солтүстік Америка

Барон Хирш синагогасы – Теннесси штатының Мемфис қаласындағы православиелік мәжілісхана. 1957 жылы ашылған кезде ол АҚШ-тағы ең ірі мәжілісхана болды, 2200 адамға арналған орындықтармен және басты ғибадатханасында тағы 1000 адамға қосымша орын бар еді. Синагога 1988 жылы көшірілді, бірақ ғимарат әлі де шіркеу ретінде қолданылуда. Нью-Йорк штатының Кириас-Джоел қаласындағы Сатмар синагогасы да өте үлкен, «бірнеше мың» адамға арналған деп айтылады. Етев Лев Д'Сатмар қауымы (Родни-стрит, Бруклин) де «бірнеше мың» адамға арналған деп хабарланады. Нью-Йорк қаласында орналасқан Эмануэль ғибадатханасы – реформалық ғибадатхана, ауданы 2500 орындық. Бұл әлемдегі ең үлкен реформалық синагога. Етев Лев Д'Сатмар қауымы (Хупер-стрит, Бруклин) 2000 мен 4000 қауым мүшесіне арналған. Адас Исраил қауымының (Вашингтон, АҚШ) басты ғибадатханасы 1500 орындық. Флорида штатының Майами Бич қаласында орналасқан Эмануэль ғибадатханасы (Майами Бич, Флорида) шамамен 1400 адамға арналған. Бруклинде орналасқан Шааре Сион қауымы – Нью-Йорк штатының православиелік сефард синагогасы, Нью-Йорк қаласындағы ең ірі сириялық еврей қауымы. Апта соңында 1000-нан астам адам қатысады. Онтарио штатының Торонто қаласындағы Бет-Цедек қауымы Солтүстік Америкадағы консервативті синагогалардың ішіндегі ең үлкені. Теннесси штатының Мемфис қаласындағы Temple Israel реформалық синагогасының басты ғибадатханасында 1335-тен 1500-ге дейін адам отыра алады. Бұл аумақта үлкен синагога кешені орналасқан.

Әлемдегі ең көне мәжілісханалар

Синагоганың ең ерте дәлелі – Төменгі Египеттен табылған, б.з.б. 3 ғасырдың екінші жартысына жататын тасқа қашалған синагогаға арналған жазу. Ең көне самариялық синагога, Делос синагогасы, б.з.б. 150 және 128 жылдар аралығында немесе одан да ертерек, Делос аралында орналасқан. Сенімсіз дереккөз: date=July 2017. Сирияның солтүстік-шығысындағы Селевкид қаласы Дура-Европостың синагогасы біздің заманымыздың үшінші ғасырына жатады. Ол бірегей. Қабырғалары Танахтан алынған суреттермен безендірілген. Суреттерде Ыбрайым мен Исақ, Мұса мен Харун, Сүлеймен, Самуил мен Яқып, Илияс және Езекиел бейнеленген. Синагоганың бөлмесі, сақталған суреттерімен бірге, Дамасктағы Ұлттық мұражайда қайта құрастырылған. Германияның Эрфурт қаласындағы Ескі синагоганың бір бөлігі шамамен 1100 жылға дейін салынған, ол Еуропадағы ең көне сақталған синагога ғимараты болып табылады. Қазір ол жергілікті еврей тарихының мұражайы ретінде пайдаланылады. Кочангади синагогасы (1344 ж. – 1789 ж.) Кераладағы Кочиде Малабар еврейлерімен салынған. 1789 жылы Типу Сұлтан оны қиратқан, бірақ қайта тұрғызбаған. Осы синагогадағы жазулы тақта Үндістандағы синагогалардың арасындағы ең көне жәдігер болып табылады. Кералада тағы сегіз синагога бар, бірақ олар қазір пайдаланылмайды. Парадеси синагогасы – Үндістанның Керала штатындағы Кочи қаласында орналасқан, Ұлттар Достастығындағы ең көне әрекет ететін синагога. Ол 1568 жылы Кочин Корольдығындағы Парадеси қауымымен салынған. Парадеси – бірнеше үнді тілдерінде қолданылатын сөз, оның сөзбе-сөз мағынасы «шетелдіктер», және бұл термин синагогаға тарихи түрде «ақ еврейлер» қолданғандықтан қолданылды, олар Яқын Шығыстың еврейлері мен Еуропалық эмигранттардың қосындысы болды. Ол Кочин еврей синагогасы немесе Маттанчерри синагогасы деп те аталады. Синагога Кочидің Ескі қалашығындағы «Еврей қаласы» деп белгілі ауданда орналасқан және аймақтағы әлі де қолданылып келе жатқан сегіз синагоганың бірі болып табылады. Англияның Линкольн қаласындағы Steep Hill-дегі Еврейлер соты қазіргі уақытта қолданылып жүрген Еуропадағы ең көне синагога деп саналады.

АҚШ-тағы ең көне синагогалар

Нью-Йорк қаласындағы Шеарит Израиль қауымы 1654 жылы құрылған, және ол АҚШ-тағы ең көне қауым болып табылады. Оның қазіргі ғимараты 1897 жылы салынған. Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласындағы Туро синагогасы Солтүстік Америкадағы әлі күнге дейін сақталған ең көне яһуди ғибадатханасы. Ол 1658 жылы құрылған Иешуат Израиль қауымы үшін 1759 жылы салынған.

Басқа да атақты мәжілісханалар

Германиядағы Вормс синагогасы 1175 жылы салынған, 1938 жылы «Хрусталь түнiнде» қиратылған. Ол әлi күнге дейiн синагога ретiнде пайдаланылуда. Испаниядағы Толедодағы Эль Транзито синагогасын 1356 жылы Кастилия патшасы Педро I-нiң қазынашысы Самуэль ха-Леви салған. Бұл – Испаниядағы мудежар сәулетiнiң ең жақсы үлгiлерiнiң бiрi. Синагоганың дизайны сол кезеңде Гранададағы Альгамбра сарайы мен Кордова мешiтiнiң сәндерiнде қолданылған Насрид сәулетiн еске салады. 1964 жылдан берi бұл жерде сефард мұражайы орналасқан. Иерусалимнiң Ескi қаласының яһудилер ауданында орналасқан Хурва синагогасы XVI ғасырдан бастап 1948 жылға дейiн Иерусалимнiң басты Ашкенази синагогасы болды. Алты күндiк соғыстан кейiн синагога тұрған жердi белгiлеу үшiн арка тұрғызылды. Архитектор Нахум Мелцердiң жобалары бойынша толық қайта құру 2010 жылдың наурыз айында ашылды. Абдалла ибн Салам мешiтi немесе Оран, Алжир, 1880 жылы салынған, бiрақ 1975 жылы мешiтке айналдырылды, ал алжирлiк еврейлердiң көпшiлiгi тәуелсiздiк алғаннан кейiн елден Францияға кеттi. Барбадостың Бриджтаун қаласында орналасқан Нидх Израиль синагогасы («Бриджтаун синагогасы») алғаш рет 1654 жылы салынған. Ол 1831 жылғы дауыл кезiнде қираған және 1833 жылы қайта құрылған. Нидерланд Антиль аралдарындағы Виллемстадтағы Кюрасао синагогасын немесе Сноаны Амстердам мен Бразилияның Ресифе қалаларынан келген сефард португал еврейлерi салған. Ол Амстердамдағы Эсногадан үлгi алған. Бұл синагоганы 1692 жылы Микве Израиль қауымы салдырды, ол 1732 жылы қайта қалпына келтiрiлдi. Нью-Йорктiң төменгi шығыс жағындағы Белистокер синагогасы 1826 жылдан бастап бастапқыда методист епископтық шiркеуi болған ескерткiш ғимаратта орналасқан. Ғимарат Манхэттеннiң Питт көшесiнде жергiлiктi жерде қазылған карьерлiк таспен жасалған. Бұл федералды сәулеттiң үлгiсi. Төбе мен қабырғалар зодиак фрескаларымен суреттелген, ал киелi орын 12 метрлiк шыны терезелермен жарықтандырылған. Бима мен еденнен төбеге дейiнгi сандық қолмен оюланған. Флоренцияның Ұлы синагогасы, Темпио Маджоре, Флоренция, 1874–1882 жылдары салынған, XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Еуропаның барлық iрi қалаларында салынған керемет, собор тәризді синагогалардың үлгiсi болып табылады. Бостонның 1920 жылғы Вильна Шүлi иммигранттар дәуiрiндегi сирек кездесетiн синагога. Аляскадағы Фэрбанкс қаласында орналасқан «Солтүстiк жарығы» қауымы немесе Ор Хацафон әлемдегi ең солтүстiк синагога ғимараты болып табылады. Германияның Гёрлиц қаласындағы Гёрлиц синагогасы 1909–1911 жылдар аралығында Югендстиль стилiмен салынған. «Хрусталь түнiндегi» тәртiпсiздiктер кезiнде зақымдалған, бiрақ жойылмаған синагоганы 1963 жылы қалалық кеңес сатып алды. 2020 жылдың соңында аяқталатын күрделi жөндеуден кейiн негiзгi ғибадатхана (Kuppelsaal 310 орындық) жалпы мәдениет үшiн қайта ашылады, ал кiшi мәжiлiсхана (Wochentags Synagoge, 45-ке жуық келушiге арналған орын) пайдалануға берiледi.

The Worms Synagogue in Germany, built in 1175 and razed on Kristallnacht in 1938, was painstakingly reconstructed using many of the original stones. It is still in use as a synagogue. The Synagogue of El Transito of Toledo, Spain, was built in 1356 by Samuel ha Levi, treasurer of King Pedro I of Castile. This is one of the best examples of Mudéjar architecture in Spain. The design of the synagogue recalls the Nasrid style of architecture that was employed during the same period in the decorations of the palace of the Alhambra in Granada as well as the Mosque of Córdoba. Since 1964, this site has hosted a Sephardi museum. The Hurva Synagogue, located in the Jewish Quarter of the Old City of Jerusalem, was Jerusalem's main Ashkenazi synagogue from the 16th century until 1948, when it was destroyed by the Arab Legion several days after the conquest of the city. After the Six Day War, an arch was built to mark the spot where the synagogue stood. A complete reconstruction, to plans drawn up by architect Nahum Meltzer, opened in March 2010. The Abdallah Ibn Salam Mosque or Oran, Algeria, built in 1880, but converted into a mosque in 1975 when most Algerian Jews had left the country for France following independence. The Nidhe Israel Synagogue ("Bridgetown Synagogue") of Barbados, located in the capital city of Bridgetown, was first built in 1654. It was destroyed in the hurricane of 1831 and reconstructed in 1833. The Curaçao synagogue or Snoa in Willemstad, Curaçao, Netherlands Antilles was built by Sephardic Portuguese Jews from Amsterdam and Recife, Brazil. It is modeled after the Esnoga in Amsterdam. Congregation Mikvé Israel built this synagogue in 1692; it was reconstructed in 1732. The Bialystoker Synagogue on New York's Lower East Side, is located in a landmark building dating from 1826 that was originally a Methodist Episcopal Church. The building is made of quarry stone mined locally on Pitt Street, Manhattan. It is an example of federal architecture. The ceilings and walls are hand painted with zodiac frescos, and the sanctuary is illuminated by 40 feet (12 m) stained glass windows. The bimah and floor to ceiling ark are handcarved. The Great Synagogue of Florence, Tempio Maggiore, Florence, 1874–1882, is an example of the magnificent, cathedral like synagogues built in almost every major European city in the 19th century and early 20th century. Boston's 1920 Vilna Shul is a rare surviving intact Immigrant Era synagogue. The Congregation Or Hatzafon "Light of the North", Fairbanks, Alaska, is the world's northernmost synagogue building. The Görlitz Synagogue in Görlitz, Germany, was built in Jugendstil style between 1909 and 1911. Damaged, but not destroyed, during the Kristallnacht riots, the synagogue was bought by the City Council in 1963. After extensive renovations concluding in late 2020, the main sanctuary (Kuppelsaal with 310 seats) will be reopened for general culture, and the small synagogue (Wochentags Synagoge, with space for around 45 visitors)