Берлиндегі Жаңа Синагог

Кіріспе

Берлиндегі синагога

Берлиндегі Ораниенбургер көшесінде орналасқан Жаңа синагога – қаланың еврей қауымы үшін басты құлшылық орны ретінде салынған 19 ғасырдың ортасындағы синагога. Ол қауымның үлкен болып кеткен Ескі синагогасының орнын басты. Шығыс моридік стилімен және Альгамбраға ұқсастығымен Жаңа синагога Германиядағы маңызды сәулеттік ескерткіш болып табылады. Ғимаратты Эдуард Кноблаух жобалаған. 1865 жылы Кноблаух қайтыс болғаннан кейін Фридрих Август Стулер оның құрылысының көп бөлігін, сондай-ақ ішкі жабдықталуын және дизайнын өз міндетіне алды. Ол 1866 жылы Пруссияның премьер-министрі граф Отто фон Бисмарктің қатысуымен салтанатты түрде ашылды. "Хрусталь түнінен" зардап көрмеген синагогалардың санатындағы бірі, ол Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде қиратылды; қазіргі ғимарат – кіреберісі, күмбезі және мұнаралары бар қираған көше жағының қалпына келтірілуі, одан кейін тек бірнеше бөлме орналасқан. Ол синагоганың негізгі залы басталатын жерге жетпей қиылып қалған.

Ғимарат

Ғимараттың Ораниенбург көшесіне қараған алдыңғы жағы көп түсті кірпішпен қаланған, мүсінделген кірпіштермен және терракотамен бай безендірілген, түрлі-түсті глазурьдалған кірпіштермен сәнделген. Кіреберістен өткеннен кейін ғимараттың орналасуы бұрыннан бар құрылыстарға сәйкес өзгереді. Синагогтың алтын жалатылған қабырғалары бар басты күмбезі көзге бірден түсетін ерекше белгі. Орталық күмбез екі жақтағы қанаттардағы екі кішкентай павильон тәрізді күмбездермен шектеледі. Фасадтың артында 3000 орындық алдыңғы зал және бас зал орналасқан. Жер учаскесінің қолайсыз орналасуына байланысты ғимараттың жобасын сәл бұрылған ось бойынша түзету қажет болды. Жаңа Синагог ерте темір конструкцияның ескерткіші болып табылады. Жаңа құрылыс материалы сыртқы бағаналарда және күмбездің құрылысында көрінеді. Темір сондай-ақ, қазір жоғалған бас залдың еден құрылымының маңызды бөлігі болды.

Тарих

Жаңа синагога Берлиндегі өсіп келе жатқан еврей халқына, әсіресе Шығыстан келген иммигранттарға қызмет ету үшін салынған. Ол кезде Германиядағы ең ірі синагога болып, 3000 адамға арналған. Ғимаратта қоғамдық концерттер, соның ішінде 1930 жылы Альберт Эйнштейн қатысқан скрипка концерті өткізілген. Ондағы діни қызметтер мен орган мен хордың үйлесімі сол кездегі еврей қауымының либералды дамуын көрсеткен. Мұнда өткен концерттердің бірі – Джейкоб Вайнберг (1879–1956) жазған және беделді дирижер Чемжо Винавер жүргізген демалыс күнінің кешкі қызметі болды. Винавер діни шығарма іздеп, Вайнбергтің туындыларын тапқан. 1934 жылғы 26 қазандағы «Еврей телеграф қызметінің» хабарламасына сәйкес, 1936 жылғы 25 қазанда осы синагогада 3000 адамға толы залдың алдында демалыс күні қарсаңындағы литургия орындалды. Бұл құлшыныспен қарсы алынды. Шығармада он екі түрлі музыкалық композиция бар, олардың барлығы демалыс күнінің кешкі діни қызметінде оқылатын дұғаларға негізделген. Ынтымақтастық өте сәтті болғандықтан, Винавер 1938 жылғы 5 қыркүйекте Якоб Вайнбергпен тағы да бірлесіп жұмыс істеді, ол Вайнбергтің жүлделі операсы «Палестинаның пионерлері» (немесе «Хехалуц» / «Ди Халуцим») операсын дирижерлік етті. Опера 1938 жылғы 5 қыркүйекте Принцрегентенштрасседегі Берлиннің тағы бір синагогасында «Kulturbund» аясында қойылды. «Kulturbund» – нацистік режим күшейген кезде Германияда еврей туындыларын орындауға рұқсат берген бағдарлама. Нацистер еврей туындыларын арийлер қатысатын концерттік залдарда орындауға рұқсат бермеді, бірақ оларды синагогалар сияқты басқа орындарда орындауға мүмкіндік берді. Бағдарламаны Курт Сингер басқарды. Жаңа синагога (Ораниенбург көшесіндегі Neue Synagogue) 1938 жылғы 9–10 қарашадағы «Кристалл түнінен» аман қалды. Алайда, Принцрегентенштрасседегі сондай үлкен синагога «Кристалл түнінен» аман қалмады. Ол құндылықтарынан тоналып, өртеліп, ақырында қиратылды; осы керемет құрылыстың орнында қазір тек қола тақташа ғана сақталған. Якоб Вайнберг пен Чемжо Винавер нацистердің қуғын-сүргінінен қашу үшін АҚШ-қа кетті. Қарашадағы погромда (1938 жылғы 9 қараша) нацистік топтар Жаңа синагогаға кіріп, Тораның кітаптарын қорлап, жиһаздарды қиратты, өртетін заттарды үйіп, өрт қойды. Сол түні жергілікті полиция бөлімшесінің полиция офицері лейтенант Отто Беллгардт 10 қарашаның таңертеңгісін оқиға орнына жетіп, өрт сөндірушілерге таралуға бұйрық берді. Ол ғимараттың қорғалатын тарихи ескерткіш екенін айтып, оны қорғауды талап ететін заңды сақтауға ант беріп, тапаншасын көрсетті. Бұл өрт сөндірушілерге ғимаратқа таралуына жол бермей, өртті сөндіруге мүмкіндік берді, соның арқасында синагога қираудан құтылды. Кейіннен жергілікті полиция бөлімшесінің бастығы, Беллгардтың жоғары лауазымды офицері аға лейтенант Вильгельм Круцфельд оны қорғады. Берлиндегі полиция комиссары Граф Хеллдорф Круцфельдті бағыныстысын қорғағаны үшін тек ауызша ғана сөгіп, соның салдарынан Круцфельдті жиі Жаңа синагоганың құтқарушысы деп қате айтқан. Жаңа синагога, Рикстрасседегі синагога сияқты, тұтас қалды және кейіннен қауыммен жөнделді, ол оны 1940 жылға дейін синагога ретінде пайдалануды жалғастырды. Еврейлерге басқа орындарға кіруге тыйым салынғандықтан, негізгі залды дұға оқудан басқа концерттер мен дәрістер өткізуге де пайдаланған. 1940 жылғы 31 наурызда қауым соңғы рет осы залдан концерт өткізді. Концерт – мемлекеттік жәрдемақылардан шеттетілген кедей еврейлерге көмектесетін қайырымдылық ұйымы «Jüdisches Winterhilfswerk» (Еврейлік қысқы көмек қоры) көмегімен өткен қайырымдылық концерттерінің соңғысы болды. 1940 жылғы 5 сәуірде «Jüdisches Nachrichtenblatt» жаңа синагогада қызмет көрсетудің тоқтатылғанын, жаңа хабарламаға дейін күту керектігін жариялады. III) гер (неміс армиясы) оны киім-кешек сақтауға пайдаланды. Бір аптадан кейін Рикстрассе синагогасы жабылып, армия басып алды. Берлиндегі еврей қауымы Жаңа синагоганың алдыңғы бөлігіндегі кеңсе бөлмелерін, соның ішінде алтын күмбезе астындағы Репрезентантензаалды (қауым өкілдерінің жиналысы залы) пайдалануды жалғастырды. 1942 жылдың қыркүйегіне дейін қауым осы залда дұға оқыды, содан кейін алдыңғы бөлікті де босатуға тура келді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жаңа синагога қатты зақымдалды; ол Берлин шайқасы кезінде одақтастардың бомбалауынан кейін толығымен өртенді, бұл британдық әуе шабуылдарының сериясы 1943 жылдың 18 қарашасынан 1944 жылдың 25 наурызына дейін жалғасты. Жаңа синагогаға жасалған шабуыл Берлиндегі полиция комиссарының бомбалық зақымдар туралы есептерінде, шабуылдан кейін үнемі жарияланатын есептерде тіркелді, әсіресе 1943 жылғы 22–23 қараша күнгі шабуыл туралы. Жаңа синагоганың сол жағындағы және Ораниенбург көшесіндегі 28-үйдің оң жағындағы екінші ғимарат та Берлиндегі еврей қауымына тиесілі болды. Бұл ғимараттар соғыстан аман қалды және олардың бірінде 1946 жылы аман қалған еврейлер «Jüdische Gemeinde zu Berlin» еврей қауымын қайта құрды. Соғыстан кейінгі жылдары Чехословакияда антисемиттік көріністер (1952 жылғы қарашадағы Сланский ісі), Шығыс Берлин мен Шығыс Германияда еврейлердің тұтқындалуы мен тексерулері (1953 жылғы қаңтар) және Совет дәрігерлеріне жасалған жала (1953 жылғы 13 қаңтарда басталды) болды. Шығыс Берлиндегі еврей қауымының мүшелері, одан әрі қуғын-сүргіннен сақтану үшін, тек шығыс секторы үшін құзыретті жаңа уақытша атқару комитесін құрды, осылайша еврей қауымын шығыс және батысқа бөлді (1953 жылғы 21 қаңтар). 1958 жылы Шығыс Берлиндегі еврей қауымы ғимараттарының қираған артқы бөліктерін, соның ішінде негізгі дұға залының қара күйесін бұзуға шақырылды, тек аз зақымдалған алдыңғы бөлігін қалдырды. 1950 жылдары алдыңғы бөлігінің үстіндегі зақымдалған, бірақ көбінесе сақталған орталық күмбез де бұзылды. Холокосттан (Шоа) және антисемитизмнен қашқан көптеген аман қалғандардың қашуынан кейін Шығыс Берлиндегі еврей қауымы, кедей және аз болғандықтан, оны қайта жаңартуға мүмкіндік жоқ деп санады. Жаңа синагогамен бірге, бүкіл Шпандауер Форштадт (әдетте Шеуненвиртельмен шатастырылатын, «Шпандауға қарайтын маңай») жаңа өркендеуді бастан кешірді. Аймақта сәнді мейрамханалар мен дүкендер ашылды, олар көбінесе буржуазия клиенттерге қызмет көрсетті. 2007 жылы Геза Эдерберг Берлиндегі Жаңа синагоганың раввині болғанда, Берлиндегі алғашқы әйел-раввин болды. Оның тағайындалуы Берлиндегі басқа еврей раввині Ицхак Эренбергпен қарсылыққа ұшырады. Қауым Берлин қауымының жалғыз Масорти синагогасы болып табылады. Алайда, ғимараттың көп бөлігі кеңселер мен мұражайға толы. Күмбезді де аралап көруге болады.

The New Synagogue was built to serve the growing Jewish population in Berlin, in particular, immigrants from the East. It was the largest synagogue in Germany at the time, seating 3,000 people. The building housed public concerts, including a violin concert with Albert Einstein in 1930. With an organ and a choir, the religious services reflected the liberal developments in the Jewish community of the time. One of the concerts that occurred here was a Sabbath evening service composed by Jacob Weinberg (1879–1956) and conducted by estimed conductor Chemjo Winawer. Winawer had been looking for a religious piece to conduct here and he discovered Jacob Weinberg's work. According to the Jewish Telegraph Service article of 26 October 1934, the Sabbath eve liturgy was performed in front of a packed house of 3,000 in this synagogue on 25 October 1936. It was met with an enthusiastic ovation. The work comprises twelve different musical compositions, all based on the prayers recited during the Sabbath Eve religious service. The collaboration was such a success that Winawer collaborated with Jacob Weinberg again on 5 September 1938 when he conducted Weinberg's prize winning opera "The Pioneers of Palestine" (aka "Hechalutz" or "Die Chalutzim"), the first opera on Hebrew/Israeli themes (composed in 1924). It was performed on 5 September 1938, at another Berlin synagogue on Prinzregentenstrasse, as part of the Kulturbund. The Kulturbund was a program that permitted performances of Jewish works in Germany as the Nazi regime escalated. The Nazis did not allow Jewish works to be performed in regular concert halls attended by Aryans, but it did allow such works to be performed in other spaces such as synagogues. It was administered by Kurt Singer. The New Synagogue (the Neue Synagogue on Oranienburger Street) survived Kristallnacht, the pogrom of 9–10 November 1938. Unfortunately the equally grand synagogue on Prinzregentenstrasse did not survive Kristallnacht. It was plundered of its valuables, torched, and ultimately destroyed; only a bronze plaque at the site remains of this magnificent structure. Both Jacob Weinberg and Chemjo Winawer went to the United States to avoid Nazi persecution. During the November Pogrom (9 November 1938), colloquially euphemised as "Kristallnacht", a Nazi mob broke into the Neue Synagoge, desecrated the Torah scrolls, smashed the furniture, piled up such contents as would burn in the synagogue interior, and set fire to them. Lieutenant Otto Bellgardt, the police officer of the local police precinct on duty that night, arrived on the scene in the early morning of 10 November and ordered the arsonists to disperse. He said the building was a protected historical landmark and drew his pistol, declaring that he would uphold the law requiring its protection. This allowed the fire brigade to enter and extinguish the fire before it could spread to the fabric of the building, and the synagogue was saved from destruction. Senior Lieutenant Wilhelm Krützfeld, head of the local police precinct, and Bellgardt's superior, later covered up for him. Berlin's police commissioner Graf Helldorf only verbally reprimanded Krützfeld for shielding his subordinate and, partly in consequence, Krützfeld has often mistakenly been identified as the rescuer of the New Synagogue. The New Synagogue, like the synagogue in Rykestrasse, remained intact and was subsequently repaired by the congregation, who continued to use it as synagogue until 1940. Besides being used for prayers, the main hall was also used for concerts and lectures, since Jews were banned from other venues. The main prayer hall was last used by the congregation for a concert on Sunday, 31 March 1940. The concert was the last of a series of benefit concerts in aid of the Jüdisches Winterhilfswerk (Jewish Winter Aid Endowment), a charity helping poor Jews, who had been excluded from government benefits. On 5 April 1940 the Jüdisches Nachrichtenblatt was required to announce that services in the New Synagogue would not be held until further notice; The main hall was then seized by the Heeresbekleidungsamt III (uniform department No. III) of the Heer (German Army), who used it to store uniforms. The Rykestraße Synagogue was closed and seized by the Heer a week later. The Jewish Community of Berlin continued to use the office rooms in the front section of New Synagogue, including the Repräsentantensaal (hall of the assembly of elected community representatives) below the golden dome. The congregation occasionally held prayers in this hall until September 1942, when it had to evacuate the front section as well. During World War II the New Synagogue was heavily damaged; it was completely burned after Allied bombing during the Battle of Berlin, a series of British air raids lasting from 18 November 1943 until 25 March 1944. The strike on the New Synagogue was recorded in the Berlin police commissioner's bomb damage reports, regularly issued after attacks, for the raid on the night of 22–23 November 1943. The building to the left from the New Synagogue, and the second one to the right at Oranienburger Straße 28, also belonged to Berlin's Jewish Community. These buildings survived the war intact, and it was in the latter that surviving Jews formally reconstituted the Jüdische Gemeinde zu Berlin, Berlin's mainstream Jewish congregation, in 1946. In the immediate post war years, there were the anti Semitic manifestations in Czechoslovakia (Slánský trial, November 1952), arrests and interrogations of Jews in East Berlin and East Germany (January 1953), and the Soviet Doctors' plot (started on 13 January 1953). Members of the Jüdische Gemeinde in East Berlin, hoping to spare themselves from further persecution, formed a new provisional executive board competent only for the eastern sector, and thus divided the Jewish community into an eastern and a western one (21 January 1953). In 1958 the Jewish Community of East Berlin was prompted to demolish the ruined rear sections of their building, including the soot blackened ruin of the main prayer hall, leaving only the less destroyed front section. The damaged, but mostly preserved, central dome on top of the front section was also torn down in the 1950s. East Berlin's Jewish Community, impoverished and small after the Holocaust (Shoah) and the flight of many surviving members from anti Semitism, saw no chance to restore it. Together with the New Synagogue, the whole Spandauer Vorstadt neighbourhood (lit. "suburb towards Spandau", often confused with the Scheunenviertel) experienced a revival. Chic restaurants and boutiques opened up in the area, catering to an increasingly bourgeois clientele. In 2007 Gesa Ederberg became the first female pulpit rabbi in Berlin when she became the rabbi of the New Synagogue. Her installation was opposed by Berlin's senior Orthodox rabbi, Yitzchak Ehrenberg. the congregation is the Berlin community's sole Masorti synagogue. Most of the building, however, houses offices and a museum. The dome may also be visited.