Иерусалимдегі Раввин Иуда Хасид синагогының тарихы

Кіріспе

Иерусалимнің ескі қаласындағы синагог.

Яһуда хасидтері мен соңынан: 1700-жылдар

1700 жылдың қысында Польшадан шамамен 500 ашкеназдық еврей тобы келді. Қалаға келгеннен кейін бірнеше күн өткен соң Иуда ха-Хасид қайтыс болды, көшбасшысы болмағандықтан, олардың мессиандық үміттері жойылды және қауым ыдырай бастады. 1720 жылдың соңында, қарыздар толық төленбеген кезде, араб несие берушілері шыдамдылықтарын жоғалтып, синагогты және оның барлық мүліктерін өртеп жіберді. Қоғамның басшылары түрмеге қамалды, жақын арада бұл топ ғана емес, барлық ашкеназдық еврейлер қаладан қуылды. Бұл тыйым шамамен бір ғасырдан кейін, синагогқа берілген қарыздардың мерзімі біткенге дейін сақталды. Уақыт өте келе, аулаға дүкендер салынды, ал синагог қирап, үйіндіге айналды. Сол себепті ол «Иуда ха-Хасидтің қираған орыны» деп аталды. Дегенмен, 1815 жылдың соңында Сафед-Перушимнің басшысы, Шкловтық раввин Менахем Мендель, ізбасарларымен бірге Иерусалимге келді. Олардың басты мақсаты – Иерусалимнен ашкеназдық еврейлердің қуылғанын символдайтын ха-Хасидтің синагогын қайта құру болды. Осы арқылы қалада ашкеназдық еврейлердің қайтадан орналасуын көрсетуді ниеттенді. Иерусалимнің қираған орындарының бірін қайта жаңғыртудың символдық қабалалық маңызы да бар еді. Бұрынғы қираған орынды «жөндеу» бүкіл қаланы қайта құрудың алғашқы қадамы болар еді, бұл Мәсіхтің келуінің алғы шарты. Топ 1700 жылы ха-Хасид сатып алған жердің барлық шекараларын көрсететін заңды құжатты алды. Бұл аймаққа кредиторлардың мұрагерлері салған қираған үйлер мен дүкендер де кірді. Содан кейін олар сол жерде құрылыс салуға рұқсат беретін, соның ішінде үлкен синагог салуға рұқсат беретін тағы бір ферман алуы керек болды. 1820 және 1821 жылдары султан сарайынан ферман алуға жасалған екі әрекет сәтсіз аяқталды. 1825 жылы, топтың қиын жағдайына байланысты, Шапира тағы да Еуропаға сапар шекті. Ол ауланы Перушимнің иелігіне берік орнату үшін қажетті ферманды алуға және ауланы сатып алуға кеткен шығындарды өтеу үшін қаражат жинауға үміттенді. Алайда, оның миссиясы сәтсіз аяқталды, сондай-ақ 1829 жылы Зореф жасаған келесі әрекет те сәтсіз болды. 1836 жылдың 23 маусымында, Мысырға сапар шеккеннен кейін, Зореф Александриядағы австриялық және ресейлік консулдардың қолдауымен көптен күткен ферманды алды. Ол Венаның бароны Соломон Майер фон Ротшильдтің есімін атау арқылы австриялық консул мен Мұхаммед Әлидің қолдауын алды деп есептеледі. Мұхаммед Әли қираған орынды қайта құруға рұқсат беру арқылы Ротшильдтің онымен қаржылық және саяси байланыс орнатуға бейім болады деп үміттенді, бұл өз кезегінде Австрия мен Францияның саяси қолдауын қамтамасыз етеді. Бірақ Ротшильдтің қатысуы – алдау еді. Зореф ферманды алғаннан кейін Амстердамдағы кеңсе ұйымынан Зви Хирш Лехренмен байланысып, оның ағасы Палестинадағы синагогтарды салуға уәделеген қаражатын қираған орынды қалпына келтіруге жұмсауды өтінді. Бірақ Лехрен ферманның қандай құқықтар беретініне күмәнданды. Үлкен синагог салуға нақты рұқсат берілмеген. (1849 жылы Амстердам қауымының басшылары Мозе Монтефиореге жолдаған хатында Ашкеназдық кешенде синагог салуға рұқсат берілмегені расталды; оларға тек сол жерде тұрғын үйлер салуға ғана рұқсат берілді.)

In the winter of 1700, a group of around 500 Ashkenazim led by Judah HeHasid arrived from Poland. A few days after their arrival in the city, heHasid died, and without a leader, their messianic hopes dissipated and the community began to disintegrate. In late 1720, with the debts still outstanding, the Arab lenders lost patience and set the synagogue and its contents alight. The leaders of the community were imprisoned and shortly after, not only this group but all other Ashkenazim were banished from the city, an interdiction which remained until statute of limitations on the synagogue loans expired roughly a century later. Over the course of time, shops were built in the courtyard and the synagogue was left desolate, in a pile of rubble. It thus became known as the "Ruin of Rabbi Judah heHasid". Nevertheless, in late 1815, leader of the Safed Perushim, Rabbi Menachem Mendel of Shklov, arrived in Jerusalem with a group of followers. They directed their main efforts to rebuilding he Hasid's synagogue, which had symbolised the expulsion of the Ashkenazim from Jerusalem. By this, they intended to demonstrate the re establishment of Ashkenazic presence in the city. Rebuilding one of Jerusalem's ruins would also have symbolic kabbalistic significance. The "repairing" of an earlier destruction would represent the first step of rebuilding the entire city, a prerequisite for the arrival of the Messiah. The group acquired a legal document delineating the entire site acquired by he Hasid in 1700. The area now included dilapidated dwellings and shops built by the creditors' heirs on part of the site. Next, they had to secure another firman that would permit construction at the site, including the building of a large synagogue. Two successive missions in 1820 and 1821 to obtain the firman from the sultan's court failed. In 1825, following the disruption the group were experiencing, Shapira travelled to Europe once again. He hoped to secure the necessary firman, which would place the courtyard firmly in the Perushim's possession, and also to raise funds to cover the costs incurred trying to redeem the courtyard. His mission, however, was unsuccessful, as was a later mission attempted in 1829 by Zoref. On June 23, 1836, after traveling to Egypt, Zoref, together with the backing of the Austrian and Russian consuls in Alexandria, obtained the long awaited firman. It seems he was successful in gaining support of the Austrian consul and Muhammad Ali by invoking the name of Baron Salomon Mayer von Rothschild of Vienna. Muhammad Ali was hopeful that by giving his permission to rebuild the Ruin, Rothschild would be inclined to forge financial and political ties with him, which would in turn secure political support of Austria and France. In fact, Rothschild's involvement was a ruse. As soon as Zoref received the firman, he contacted Zvi Hirsch Lehren of the Clerks' Organisation in Amsterdam, requesting that funds his brother had pledged towards the building of synagogues in Palestine be applied to the Ruin. But Lehren had doubts as to what exactly the firman permitted. Explicit authorisation for construction of a large synagogue was absent. (A letter from the leaders of the Amsterdam community to Moses Montefiore in 1849 confirms that permission for a synagogue in the Ashkenasic Compound had not been sanctioned; they had only been allowed to build dwellings in the area.)

Менахем Сион синагогасы

Синагога құрылысына байланысты туындаған күмәндерге қарамастан, Перушимдер екіұшты ферманға сенімді ие болып, 1836 жылдың қыркүйегінде Руин ауласынан қирандыларды тазарта бастады. Хасидтердің алғашқы синагогасының негізі ашылғанда, олар 1579 жылға жататын, Израиль бен Моше Нажара қол қойған бірнеше ескі құжаттарды тапты. Ұзақ пікірталас салдарынан, олар Руинды қайта жаңартуға шешім қабылдамады, ал бастапқыда Ашкеназдық аумақтың шетінде кішкентай ғимарат тұрғызды. Сондай-ақ, түрік мерзімі шектеу заңы Яһуда Хасидтің ізбасарларының қарыздарын жойды деп мәлімдеді. Бірақ 1837 жылдың қаңтарына қарай Перушимдер ауланың солтүстік-батыс бұрышында қарапайым Менахем Цион синагогасын ашып берді. Дегенмен, 130 жыл бұрын Хасидтердің синагогасы тұрған жер қираған күйінде қалды.

Хасидтердің қираған жерін қайта құру: 18571864

1850-ші жылдардың басында Перушимдер Хасидтердің бастапқы орнында үлкен синагог салуға дайын екенін сезінді. Қырым соғысының салдарынан британ үкіметі Константинопольдегі ықпалын арттырып, Иерусалимде тұратын еврей азаматтарының мүддесін қорғауға ниет білдірді. 1854 жылдың 13 шілдесінде Иерусалимдегі британ консулы Джеймс Финн Константинопольдегі британ елшісіне хат жолдап, 2000-ге жуық ашкеназдық қауымның жаңа синагог салу ниетін жеткізді. Ол құрылысқа қажетті қаржыны он екі жыл бұрын Мозес Монтефиоре жинағанын атап өтті. Сонымен қатар, ол 150 жылдық ферманды қоса берді, ол ашкеназдық яһудилерге қираған синагогтарын қайта жаңартуға рұқсат берген. Жер учаскесінің иесі британ азаматы Амзалагтар отбасы болғандықтан, олар Лондон туған рабби Хиршелді, Ұлыбританияның бас раввині Соломон Хиршелдің ұлын, келіссөздер жүргізу үшін тағайындады. Британ консулдығы түріктердің араласуына жол бермеу үшін келісімшартқа қолдау көрсетуге келісті. Мәселе мынада еді: бұл жерде синагог салу – мұсылман емес дін өкілдерінің ескі ғибадатханасын жөндеу ме, әлде жаңа синагог құру ма? Екінші жағдайда түріктерден арнайы рұқсат алу қажет болатын. 1855 жылдың шілдесінде Константинопольде болған Монтефиореге ферман тапсырылды, ол 1857 жылы Иерусалимге төртінші сапары барысында қолмен жеткізді. 1856 жылдың 22 сәуірінде Иерусалимнің бас раввині Шмуэль Саланттың қатысуымен іргетас қаланды. 1856 жылдың 7 мамырында консул Финн мешітке қарап тұрған терезелер ашылғаны туралы мұсылмандардан шағымдар түскеннен кейін құрылыс алаңын тексерді. Бастапқыда жоспарланған ғимаратты салуға жеткілікті қаражат бар деп үміттене бастағандар, шығындардың артуын байқады. Қаржының жетіспеуіне байланысты құрылыс жұмыстары баяу жүрді, ал мұқтаж қауым диаспора бойынша ақша жинауға мәжбүр болды. Бір белгілі елші, Якоб Сафир, 1857 жылы Мысырға аттанып, 1863 жылы Йемен, Аден, Үндістан, Ява, Австралия, Жаңа Зеландия және Цейлонға барып қайтты. Ең ірі сыйлықты Бағдаттан келген бай сефард яхудиі Езекиел Рубен жасады, ол қажетті миллион пиастрдың 100 000-ын берді. Кейін оның ұлдары Менаше мен Сассон да оның үлесін арттырды. Рубен отбасының жинаған ақшасы құрылыс шығындарының жартысынан астам бөлігін жапты. Бұл қаладағы сефардтар мен ашкеназдық қауымдардың бірлігіне жасалған маңызды қадам болды. Тағы бір үлес қосушы – Пруссияның Фридрих Вильгельм IV болды, оның есімі кіреберіс үстінде басқа да меценаттардың есімдерімен бірге жазылды. Ол сондай-ақ яһуди азаматтарынан ақша жинауға рұқсат берді. Батыс Еуропаның барлық жерінде елшілер "Бір таспен мәңгілік өмірге қол жеткізуге болады" деген ұранмен ақша жинады. Екі жылдан кейін, 1864 жылы жаңа синагог ашылды. Салтанатқа барон Альфонс Джеймс де Ротшильд қатысты, оған 8 жыл бұрын бірінші тасты салу құрметі берілген еді. Британ үкіметінің қолдауына алғыс айту үшін британ консулы Джеймс Финн салтанатты шараға шақырылды, онда құдайға шүкіршілік ету рәсімі де болды. Ол "иврит тіліндегі әдемі әндер мен гимндер", содан кейін ұсынылған тамақ пен орыс және австриялық музыканың орындалуы туралы айтып берді. Византия стилінде салынған синагогтың әр бұрышында төрт үлкен пилястр орналасқан, олардың үстінде үлкен күмбез көтерілген. Мұнаралардың тек біреуі ғана толыққанды салынды, ал қалған үш мұнараның жоғарғы қабаттары мен күмбездері болмады. Қабырғалар Дәуіт жұлдызы, менора, Синай тауы және Он Буйрық сияқты діни мотивтермен безендірілген фрескалармен әшекейленген. Төрт бұрышта "Пиркей Авот" кітабында айтылғандай, "Леопардтай күшті, бүркіттей жылдам, еліктей шапшаң және арыстан сияқты батыл бол, Көк Әкеңнің еркін орындау үшін!" деген сөздерге сәйкес төрт жануардың суреттері салынған. Ол "Ескі қаланың даңқы" және "Барлық Палестинадағы ең әсерлі ғимарат" деп сипатталды. Сонымен қатар, ол Иерусалимдегі ең ірі ешива – Ец Хаим ешивасының бір бөлігіне орналасқан. Бұл қаладағы яһудилердің рухани өмірінің орталығы болды және Палестина мен Иерусалимнің ашкеназдық бас раввиндерінің тағайындалу орны болды. 1901 жылдың 3 ақпанында синагогта Ұлыбританияның Иерусалимдегі яһудилерді қорғағаны үшін шүкіршілік айту рәсімі өтті. Рәсімді ашкеназдық бас раввин Шмуэль Салант жүргізді. "Jewish Chronicle" журналында жарияланған мәліметке сәйкес, үлкен ғимарат "толып кеткендіктен, полиция қызметкерлері кіруге тырысқан көпшілікті күшпен тоқтатуға мәжбүр болды". Шамамен 1919 жылы Бенджамин Ли Гордон бұл синагогтың "өте жағымды және қадірлі көрініс бергенін" жазды. Ол Филадельфиядан келген белгілі бір мырза Лихтенштейн сыйлаған көркем лампалармен жақсы жарықтандырылғанын атап өтті. 1921 жылы Авраам Исаак Кук Палестинаның бірінші бас раввині болып тағайындалды, оның қызметі синагогта басталды. Синагог сондай-ақ Герберт Сэмюэлді, 1-ші виконт Сэмюэлді қабылдады, оған Тораның бір бөлігін оқу құрметі берілді.

In the early 1850s, the Perushim felt ready to attempt the building a larger synagogue on he Hasid's original site. An outcome of the Crimean War was the British government's willingness to use its increased influence at Constantinople to intervene on behalf of its Jewish subjects who resided in Jerusalem. On July 13, 1854, James Finn of the British consulate in Jerusalem wrote to the British ambassador in Constantinople describing the wishes of the 2,000 strong Ashkenazic community to build a new synagogue. He noted that funds for construction had been collected by Moses Montefiore twelve years earlier. He also enclosed a 150 year old firman, which authorised the Ashkenazic Jews to rebuild their ruined synagogue. As the title to the plot of land was held by the Amzalag family, who were British subjects, they designated London born Rabbi Hirschell, son of Chief Rabbi of Great Britain Solomon Hirschell, to negotiate the transfer. The British consulate agreed to lend its sanction to the contract in order to avoid possible intrusion by the Turks. At issue was the question of whether the building of a synagogue at the site constituted the repair of an old house of non Muslim worship or the establishment of a new synagogue. The Turks would have to grant a special license for the latter. In July 1855, while in Constantinople, Montefiore was handed the firman, which he hand delivered during his fourth visit to Jerusalem in 1857. On April 22, 1856, the cornerstone was laid in the presence of Chief Rabbi of Jerusalem, Shmuel Salant. On May 7, 1856 Consul Finn inspected the site after receiving complaints from Muslims who suspected the opening of windows towards a mosque. Although originally in possession of a lump sum they hoped would pay for the planned edifice, expenses increased. Construction work progressed slowly for lack of funds and the impoverished community soon found themselves having to arrange collections throughout the diaspora. One notable emissary, Jacob Saphir, set off for Egypt in 1857 and returned in 1863 having visited Yemen, Aden, India, Java, Australia, New Zealand and Ceylon. The largest single gift came from Ezekiel Reuben, a wealthy Sephardi Jew from Baghdad, who gave 100,000 of the million piasters needed. His sons, Menashe and Sasson, later supplemented his donation. The combined donations from the Reuben family eventually covered more than half the cost. It marked an important step in the unity of the Sephardic and Ashkenazic communities of the city. Another contributor was Frederick William IV of Prussia, whose name was inscribed above the entrance together with those of other benefactors. He also gave permission for funds to be collected from his Jewish subjects. Throughout Western Europe, emissaries sought donations with the slogan "Merit Eternal Life with one stone". Two years later in 1864, the new synagogue was dedicated. Present was Baron Alphonse James de Rothschild, who 8 years earlier had been given the honour of laying the first stone. As a token of gratitude to the British government for their involvement, the British Consul James Finn, was invited to the dedication ceremony, which included a thanksgiving service. He described the "beautiful chants and anthems in Hebrew", the subsequent refreshments provided and the playing of Russian and Austrian music. Built in Byzantine Revival style, it was supported by four massive pilasters at each corner over which soared a large dome. The construction of only one of these towers was completed. The other three were missing the upper level and the small dome that capped it. Frescoes with religious motifs, such as stars of David, the menorah, Mount Sinai and the Ten Commandments, adorned every wall. In the four corners were drawings of four animals in accordance with the statement in Pirkei Avot: "Be strong as the leopard and swift as the eagle, fleet as the deer and brave as the lion to do the will of your Father in Heaven." It was described as "the glory of the Old City" and the "most striking edifice in all of Palestine". It also housed part of the Etz Chaim Yeshiva, the largest yeshiva in Jerusalem. It was a focal point of Jewish spiritual life in the city and was the site of the installation of the Ashkenazic chief rabbis of both Palestine and Jerusalem. On February 3, 1901 a memorial service for Queen Victoria took place inside the synagogue in gratitude for the protection afforded to the Jews of Jerusalem by Britain. The service was presided over by the Ashkenazic Chief Rabbi, Shmuel Salant. According to a report in The Jewish Chronicle, the large building was "filled to its utmost capacity and policemen had to keep off the crowds, who vainly sought admission, by force". In around 1919, Benjamin Lee Gordon wrote that the "synagogue presented a very pleasant and dignified appearance. It was well illuminated with artistic lamps presented by a certain Mr. Lichtenstein, of Philadelphia". In 1921 Abraham Isaac Kook was appointed first Chief Rabbi of Palestine at the synagogue. The synagogue also hosted Herbert Samuel, 1st Viscount Samuel, who was honoured with reciting a portion of the Torah.

1948 жылғы араб-израиль соғысы кезінде жойылған жерлер

1948 жылғы 25 мамырда Ескі қала үшін болған шайқас кезінде Иордания араб легионының командирі, майор Абдулла Эль Телл, Халықаралық Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қозғалысының өкілі Отто Лехнерге Хагана синагогтағы және оған іргелес ауладағы позицияларын тастамаса, шабуылға көшуге мәжбүр болатынын ескерту үшін хат жазды. Ескі қаладағы Хагана командирі Моше Русснак оның өтінішіне назар бөлмеді, себебі Хурва құласа, еврей кварталы үшін шайқас тез арада ұтылып қалуы мүмкін еді. 27 мамырда Эль Телл өзінің ұсынысына жауап алмағаннан кейін, әскерлеріне "Түске дейін Хурва синагогын басып алуды" бұйырды. Фавзи Эль Кутуб бұл міндетті орындап, синагог қабырғасына 200 литрлік, жарылғыш заттармен толтырылған бөшке орналастырды. Жарылыс салдарынан үлкен тесік пайда болды, ал Хагана жауынгерлері легионерлердің кіруін тоқтатуға 45 минут бойы тиянақты күресті, бірақ нәтижесіз болды. Соңында олар бұзып кірген кезде, араб туын орнату үшін күмбездің шаңырағына жетпек болып тырысты. Үшеуін снайперлер атқылап өлтірді, ал төртіншісі аман қалды. Ескі қаланың көкжиегінде көтерілген араб туы легионның жеңісін хабарлады. Суреттерде синагог күмбезі шайқас кезінде қирағанын көруге болады. Синагогты басып алғаннан кейін, араб легионы қалған бөліктерін де жарылтып жіберді. Ескі қаланы қорғаған еврейлер келесі күні қарсылық көрсетуді тоқтатты.

1967 жылдан кейін: жаңа жобаның жоспарлары

Алты күндік соғыстан кейін, еврей кварталын толыққанды қайта жаңартудың бір бөлігі ретінде жаңа синагог салу жоспарлары талқыланды және жобалар іздестірілді. Көптеген діни және саяси тұлғалар аймақтың дәстүрлі діни сипатына сәйкес, бұрынғы синагогты "сол жерде, сол күйінде" қайта салуды қолдады. Алайда, еврей кварталын қалпына келтіруге жауапты Еврей кварталын дамыту компаниясы бұған қатысты күшті қарсылық танытты. 1968 және 1973 жылдар аралығында Кан реконструкция үшін үш жоспар ұсынды. Ұрандылар еске алу саябағына енгізілді, ал жанындағы жер учаскесінде жаңа құрылыс салынып, Батыс қабырғасына дейін созылатын "Пайғамбарлар жолы" аталған жаяу жол салынды. Кан "ішіндегі құрылыс" қағидасын ұсынды – Иерусалим тасынан жасалған монументалды тіреулер, әр жағынан төрт алып темір бетон бағананы қоршап тұрады, тіреулер контейнер, ал бағаналар оның ішкі мазмұны болар еді. Кан Beaux-Arts дәстүріне сәйкес, архитектура элементтерін қуыс етіп жасады, осылайша екі құрылыстың ішінде жасырын кеңістіктер құрылды. Сыртқы құрылым 16 тіреуден тұрады, олар Батыс қабырғасындағы блоктармен бірдей пропорцияда және бірдей өңдеумен кесілген алтын Иерусалим тасымен қапталған. Екі қабатты құрылымның төрт бұрышындағы негіздерде ой-толғануға немесе жеке дұға етуге арналған шағын нишалар орналастырылған. Мұндай нишалар күнделікті дұғаларға қолданылатын, ал сенбі күндері мен мерекелерде үлкен топтарды қабылдайтын. Иерусалимде кең ауқымда құрылыс салған және Канмен Филадельфияда тәлім алған Бостондық израиль-канадалық сәулетші Моше Сафди де заманауи дизайнды қолдап, қайта құруды жақтады: "Хурваны ештеңе болмағандай қайта жасау абсурд. Егер оны қайта тұрғызуға ниеттенсек, онда оны жасауға батыл, талантты сәулетшіні шақыруымыз керек". Коллек те мұндай монументалды ғибадатхананың Ескі қалаға тигізетін әсеріне алаңдады. Канның моделі Израиль мұражайында қойылды, бірақ оның жоспары 1974 жылы қайтыс болғаннан кейін тоқтатылды.

Following the Six Day War, plans were mooted and designs sought for a new synagogue to be built at the site, part of the overall rehabilitation of the Jewish Quarter. Many religious and political figures supported the proposal to rebuild the original synagogue "where it was, as it was" in line with the traditional religious character of the area. However, the Jewish Quarter Development Company, in charge of the restoration of the Jewish Quarter, strongly opposed it. Between 1968 and 1973, Kahn presented three plans for the reconstruction. The ruins were incorporated in a memorial garden, with a new structure on an adjacent lot and a promenade, the "Route of the Prophets", leading to the Western Wall. Kahn proposed a structure within a structure, monumental "pylons of Jerusalem stone on each side enclosing four huge central pillars of reinforced concrete, so that the pylons function[ed] as a container and the pillars as its content". Following the Beaux Arts tradition, the elements of architecture were conceived as hollow, thus creating pocketing spaces within both structures. The outer structure was composed of 16 piers covered in golden Jerusalem stone cut in blocks of the same proportions and same course finish as those of the Western Wall. In the bases of the four corners of the two story, high structure delineated by the piers, there would be small alcoves for meditation or individual prayer. Such alcoves would be used for daily prayer services, allowing larger crowds on Sabbath or festivals. Boston based Israeli Canadian architect Moshe Safdie, who had built extensively in Jerusalem and trained with Kahn in Philadelphia, was also in favour of rebuilding using contemporary design: "It's absurd to reconstruct the Hurva as if nothing had happened. If we have the desire to rebuild it, let's have the courage to have a great architect do it." Kollek was also concerned with the impact such a monumental temple may have in the Old City. Kahn's model was displayed in the Israel Museum, but his plan was shelved when he died in 1974.

Еске алу аркасы және кейінгі ұсыныстар

Тұрақты шешімге келісімге келе алмағандықтан, уақытша, символдық шешім қабылданды. 1977 жылы синагоганың монументалды күмбезін ұстап тұрған төрт тас арканың бірі қайта жаңартылды. Жаңа ғимараттың қабырғасы кейбіреулерге еврей кварталының эстетикасына сай келмейтіндей болғандықтан, ағылшын Чарльз Клор жаңа жобаны қаржыландыруға белсенділік танытты. Алайда, 1996 жылы Хурваның уақытша деп есептелген аркасы отыз жылға жуықтап, ол дерлік мәңгілік шешімге айналды. Осы жағдай көпшілік назарына түсіп, былай түсіндірілді:

Хурваның қайта құрылған жалғыз аркасы жоғалған синагоганы қайта құруға деген ниеттің жеткілікті білдірісі ретінде де, 1948 жылы салдарынан қиратылған ғимаратқа берілген ресми жауап ретінде де қабылдана алмайтындығы айтылды.

Қайта құру (2005-2010 жылдар)

Синагоганы 19 ғасырдағы түпнұсқа стилінде қайта салу жоспары 2000 жылы Израиль үкіметінің мақұлдауына ие болды. Синагоганы алғашқы Османдық үлгіде қайта салуды ұсынған Иерусалим сәулетшісі Нахум Мелцерге бұл жұмыс тапсырылды. Мелцер: «Иудей халқының тарихи естелігіне және Ескі қаланың құрылыс аймағына деген құрметтің иесі ретінде біз жоғалған даңқты қайта жаңғыртуға және Хурва синагогасын бұрынғы қалпына келтіруге тиіспіз» деді. 2002 жылы Израиль монетасы синагоганың бейнесі бар медальдар жинағын шығарып, қайта құру жобасының басталуын белгіледі. Күрделі тарихи зерттеулерден кейін, қайта құру жұмыстары 2005 жылы басталды. 2007 жылдың 15 ақпанында Реховоттан Симха ХаКохен Кук бас раввин болып тағайындалды, бұл шешім жетекші раввиндер, оның ішінде Йосеф Шалом Елиашивпен бекітілді. 2008 жылдың 15 сәуірінде синагоганың күмбезіне кілт тас орнату салтанаты өтті.

Қайта бағышталу және жауап беру

Қайта құрылған Хурва 2010 жылғы 15 наурызда Израиль саясаткерлері мен бас раввиндерінің қатысуымен ресми түрде ашылды. Бір күн бұрын жүздеген адам жаңа Тора кітабын синагогге әкеліп кіргізді. Палестиналық бірнеше көшбасшылар, бұл қайта бағыштау Израильдің Храм тауындағы мұсылман қасиетті орындарын қиратып, оның орнына Үшінші ғибадатхана салмақ ниетін білдіреді деп мәлімдеді. ФАТХ өкілі Хатем Абдель Хадер Хурваның жаңартылуын "қауырсынуға" тартатын әрекет деп атады, Израильді "өртпен ойнап отыр" деп ескертті және палестиналықтарды "Аль-Ақсаға жиналып, оны сақтауға" шақырды. Хамас өкілі Халед Машал синагогтың ашылуын "соғыс жариялау" деп сипаттап, оны "тарих пен Иерусалимнің діни және тарихи ескерткіштерін бұрмалау" деп атады. Араб наразыларының бүлік шығаруынан қауырсынып, салтанатты рәсімге дейін 3000-нан астам полицей күшін жұмылдырды. Иордания үкіметі де бұл әрекетті айыптап, "Хурва синагогының қайта бағышталуын және оккупацияланған Шығыс Иерусалимдегі Израильдің барлық бір жақты шараларын халықаралық заңнамаға қайшы келеді" деп мәлімдеді. Иран Сыртқы істер министрлігі халықаралық қауымдастықты бұл оқиғаға жауап беруге шақырды, бұл қадамды "Ислам әлемін мазалаған апат" деп сипаттады. Израиль шенеуніктері арабтардың Храм тауын басып алу қаупіне қатысты алаңдаушылықтарының негізіндегі әңгімелер бар екенін айтты, ал Израиль премьер-министрі Беньямин Нетаньяху өзара қарым-қатынас туралы үндеу жасады. АҚШ Мемлекеттік департаменті палестиналықтарды тарихи синагогтың қайта бағышталуына байланысты жағдайды шиеленістіруіне сын көзбен қарады. Келесі күні палестиналық топтардың шақыруымен Шығыс Иерусалимде арабтар Израиль полициясымен қақтығысты, олар бұл оқиғаны "ашу күні" деп атады. 2010 жылдың қыркүйегінде Хамас Хурва синагогын қоса алғанда, ізбасарлық шабуылдан кейін өртенген бірнеше ізраилдік нысандарды көрсеткен үгіт видеосын жариялады. Бұл кадрлар арнайы эффектілердің нәтижесінде жасалған, себебі мұндай шабуылдар болған жоқ.

Мәдени суреттер

Хурва синагогасы Иерусалимнің және оның яһуди мұрасының символы ретінде көптеген жылдар бойы көптеген суреттерде бейнеленген, сондай-ақ әдебиет пен мәдениетте еске алынған. Мысалы, синагога Йосеф Гайгер, Джонатан Кис Лев және Холокосттан аман қалған суретші Мотке Блумның туындыларында сомдалған. Он жылдар бойы синагоганың аркасы ескі қаланың суреттеріндегі яһуди кварталының символы болып келді. Луи Канның іске аспаған жобасының компьютерлік графикалық реконструкцияларын Кент Ларсон (MIT, 1990-шы жылдардың басында) жасады, ал анимациялық тұрғыдан Франческо Сербелла мен Федерико Капони (Флоренция университеті, 2013 жылдың қарашасы) одан әрі жетілдірді.

Газеттер, журналдар және БАҚ

Акерман, Луис Мариано. "La Sinagoga Hurva en el proyecto de Louis Kahn" (1996), Ideas en Arquitectura, ред. Альфонсо Корона Мартинес, Т. 1, № 1, Буэнос-Айрес: Fundación Universidad de Begrano, 1997 жылдың наурызы, 6–9 бб., суреттер. Балинт, Бенджамин. "Киелі жерде: ұрпақтар үшін қайта құру", The Wall Street Journal, 10 наурыз, 2010 ж. 21 мамыр, 2014 ж. күні қарастырылды. Грин, Дэвид. "Қирағаннан қайта тірілу?", The Jerusalem Report, 12 желтоқсан, 1996 ж., 40–41 бб. Грин, Дэвид. "Қираған қиратылыстардан: қасиетті жерде қайта құруға тырысқан шебер архитектор", The Boston Globe, 29 ақпан, 2004 ж. 25 шілде, 2007 ж. күні қарастырылды. Хассон, Нир. "Егер Вильна Гаоны дұрыс болса, үшінші ғибадатхана жолға қойылған", Haaretz, 30 қараша, 2009 ж. 10 наурыз, 2010 ж. күні қарастырылды. "Хурва қайта тірілді", Chadrei Charedim, 20 ақпан, 2007 ж. 11 наурыз, 2010 ж. күні қарастырылды. Кемпински, Йони. "Қайта салынған Хурва синагогасына алғашқы сапар", Arutz Sheva, 3 тамыз, 2010 ж. 21 мамыр, 2014 ж. күні қарастырылды. Лефковиц, Этгар. Jerusalem Post, 28 наурыз, 2008 ж. 25 қазан, 2008 ж. күні қарастырылды. Лис, Джонатан. "Қираған синагогға жаңа арка орнатылады", Haaretz, 15 сәуір, 2008 ж. 25 қазан, 2008 ж. күні қарастырылды. Риглер, Сара Йохевед. "Синагогтарды қайта қирату", Aish.com, 13 қыркүйек, 2005 ж. 2 қараша, 2008 ж. күні қарастырылды. Розенфельд, Гавриил. "Хурва синагогасының соңғы жаңаруы", The Forward, 9 қараша, 2007 ж., B1 б. 21 мамыр, 2014 ж. күні қарастырылды. Россофф, Довид. "Чурва синагогасы", Jewish Magazine, желтоқсан, 1997 ж. 25 қазан, 2008 ж. күні қарастырылды. Шрагай, Надав. "Қиратылыстардан", Haaretz, 20 желтоқсан, 2005 ж. 8 қаңтар, 2007 ж. күні қарастырылды. Шрагай, Надав. "Иерусалимдегі қайта жаңғыртылған синагог орнынан византиялық арка табылды", Haaretz, 28 қараша, 2006 ж. 25 шілде, 2007 ж. күні қарастырылды. Шрагай, Надав. "Терроризмнің алғашқы ресми құрбаны", Haaretz, 5 мамыр, 2008 ж. 11 тамыз, 2008 ж. күні қарастырылды.