Кіріспе

Синагога

Римдегі Ұлы Синагога – Римдегі ең ірі синагога.

Тарих

Римдегі еврей қауымы б.з.б. II ғасырында, Рим республикасы Яһуда Маккавей басшылығымен Яһудеямен белгілі бір одақтастықта болған кезде пайда болды. Сол кезде Яһудеядан Римге көптеген еврейлер келді. Келесі ғасырларда Жерорта теңізі саудасымен байланысты қоныстанудың нәтижесінде олардың саны арта түсті. Содан кейін, 63-135 ж.ж. Яһудеядағы еврей-рим соғыстарынан кейін көптеген еврейлер Римге құл ретінде әкелінді. Қазіргі синагога Италия біріккеннен кейін, 1870 жылы Италия Корольдігі Римді басып алғанда және Папалық мемлекеттер таратылғанда салынды. Рим геттосы бұзылды және еврейлерге азаматтық құқық берілді. Бұрын геттодағы синагога орналасқан ғимарат (бір ғимаратта бес *scola* – итальяндық еврейлердің синагога атауы – орналасқан күрделі құрылым) бұзылды, еврей қауымы жаңа әрі әсерлі ғимарат жоспарларын жасауға кірісті. 1982 жылы нацистік Германия мен Абу Нидал ұйымының шабуылдарында қаза болған жергілікті еврейлерді құрметтеу үшін ескерткіш тақталар орнатылды. 1986 жылдың 13 сәуірінде Папа Иоанн Павел II күтпеген түрде Ұлы синагогаға сапар жасады. Бұл оқиға Рим-католик шіркеуінің ерте тарихынан бері папаның синагогаға жасаған алғашқы сапары болды. Ол Римнің сол кездегі бас раввині Элио Тоафпен бірге дұға етті. 2010 жылы раввин Риккардо Ди Сегни Рим папасы Бенедикт XVI-ны қабылдады, ал Папа Франциск 2016 жылдың 17 қаңтарында синагогаға барды. Синагога 2004 жылы құрылғанына 100 жыл толуын атап өтті. Ғибадатхана ретіндегі қызметінен бөлек, ол Римдегі еврей қауымының (*La Comunità Ebraica di Roma*) мәдени және ұйымдық орталығы болып табылады. Онда Римнің бас раввинінің кеңсесі және Рим еврей мұражайы орналасқан. 2005 жылдың 17 қаңтарында он үш кантор Америка еврей канторлар қауымдастығымен (*Chazzanim Farband*) бірлесіп, синагога тарихында алғаш рет канторлық концертке қатысты. Папа Франциск 2016 жылдың 17 қаңтарында Ұлы синагогаға барды. Сапары барысында Папа Құдай атынан жасалған барлық зорлық-зомбылықты айыптады және дінаралық достықтың белгісі ретінде диаспораға қосылды. Папа Франциск Рим папасы Иоанн Павелдің сөздерін бірнеше рет қайталап, еврейлердің христиандардың "үлкен бауырлары" екенін айтты. Папа Франциск еврей дінінің христиан "қарындастары" туралы да сөз қосты.

1982 жылғы шабуыл

1982 жылғы 9 қазанда Суккот мерекесін тойлау кезінде таңертеңгі Шаббат құлшынығы аяқталғанда бес қарулы палестиналық террорист синагогаға шабуыл жасады. Екі жасар Стефано Гаж Таче қаза болды. Шабуылды "Абу Нидал" ұйымы жасаған болуы мүмкін.

Дизайн

Винченцо Коста мен Освальдо Армани жобалаған синагога 1901-1904 жылдары Тибр өзенінің жағасында, бұрынғы геттоға қарай салынды. Онда Ассирия-Вавилон, Египет және Грек-Рим сәулет элементтері кездеседі. Ғимараттың эклектикалық стилі оны, тіпті көрнекті ғимараттары мен құрылыстарымен танымал қалада да ерекшелендіреді. Бұл назар аударатын дизайн сол кездегі қауымның қасатынан туды, олар ғимаратты өз еркіндігінің айқын символы ретінде көрсеткісі келді, сонымен қатар қаланың көптеген тұсынан көрінетіндей етіп салды. Алюминий күмбез – қаладағы жалғыз төртбұрышты күмбез және ғимаратты алыстан да оңай тануға мүмкіндік береді. Синагоганың ішкі жағы модерн стилінде әсем безендірілген.