Кіріспе

Форт Фишер – Америка Азамат соғысы кезінде Конфедерацияның форты. Ол 1861 жылдан бастап 1865 жылы Одақ әскерлері тарапынан басып алынғанға дейін Солтүстік Каролина штатының Уилмингтон портының маңызды сауда жолдарын қорғады. Форт, Кейп-Фейр өзенінің Атлант мұхитына шығатын екі арнасының бірінде орналасқан, бұл жер бұрын Федералдық немесе Конфедеративтік нүкте деп белгілі болған, ал қазір Плезер аралы деп аталады. Форт Фишердің мықтылығы оған «Оңтүстік Гибралтары» және «Оңтүстік Малакофф мұнарасы» деген аттарды сыйлады. Форт Фишер шайқасы Солтүстік Каролинада өткен Азамат соғысының ең шешуші шайқасы болды.

Вилмингтон

Уилмингтон қаласы Атлант мұхитына құятын Кейп-Фир өзенінің сағасынан жоғары орналасқан. Соғыс кезінде Уилмингтон Конфедерация үшін қажетті жабдықтың ең маңызды кіру нүктесінің бірі болды. Оның порты мақта мен темекіге шетелдік тауарлар – оқ-дәрі, киім-кешек және азық-түліктерді айырбастады. Бұл оңтүстік штаттарына және Вирджиниядағы генерал Роберт Ли әскеріне көмектесті. Сауда британдық контрабандистердің кемелері арқылы жүзеге асырылды. Бұл кемелер "блокаданы бұзушылар" деп аталды, себебі олар Одақтың теңіздік блокадасын қашуға тиіс болды. Көбінесе, блокаданы бұзушылар Бермуда, Багам аралдары немесе Жаңа Шотландия сияқты британдық колониялардан келді. Одақ аймақта ұсталған британдық "қарақшыларға" өлім жазасын тағайындағандықтан, олар көбінесе Конфедерацияның туын көтеруге мәжбүр болды. 1862 жылдың мамыр айында Вирджиния штатының Норфолк қаласы түскеннен кейін Уилмингтонның маңызы одан да артты. Ол Атлант мұхитындағы Конфедерацияның басты портына айналды. Фишер фортының арқасында Уилмингтонның қорғанысы Конфедерациядағы ең мықты қорғаныс болып саналды және Уилмингтон соғыстың ұзақ уақыты бойына қорғала алды.

Кейп-Фер өзені

Вилмингтоннан оңтүстікке қарай, Кейп-Фер өзенінің төменгі ағысында, Конфедерацияның бірнеше бекіністері мен батареялары кемелердің үздіксіз өтуін қорғады. Бұған қоса, арна әдейі түрде қираған кемелер мен су миналарымен (ол кезде "торпедалар" деп аталған) тығыздалған. Конфедерация офицерлері осы кедергілер арқылы кемелерді сақтап өткізді. Әсіресе Кейп-Фердің Атлантика мұхитына шығатын жерінде, аймақ жартылай ондаған Конфедерациялық бекіністермен қоршалған. Өзен екі салыстырмалы түрде шалқаяған теңіз шығанағы арқылы теңізге құйылды, олар Смит аралы (қазір Балд-Хед аралы) арқылы бөлінген. Екі шығанақтың болуы маңызды артықшылық берді: Конфедерациялықтардың басшылығымен блокаданы бұзушылар Одақтың кемелерінен қашып шыға алды. Олар жай ғана екі шығанақтың арасында кезекпен, күтпеген жерден бағыттарын өзгертуге мәжбүр болды. Соғыстың басында Конфедерация Федералдық нүкте түбегін басып алды, ол Кейп-Фердің Жаңа шығанағында стратегиялық маңызды жерде орналасқан.

Беделді құрылыс

1862 жылдың шілдесінде полковник Уильям Лэмб форттың басқаруын өз мойнына алды. Келуіне көп ұзамай ол Форт-Фишердің ағымдағы жай-күйіне наразылық білдірді. Норфолк қаласының құлауы форттың маңыздылығын арттырды, себебі Уилмингтонның сауда-саттық қызметін қамтамасыз ету қажет болды. Құрлық жағын құрайтын топырақ үйінділерінің қатары салынды, ол Шепард батареясынан теңізге дейін созылды. Теңіз жағы кейін бұрынғы үйінділер қатарының жалғасы ретінде салынды. Ол Моунд батареясы болатын жерге дейін кеңейтілді. Екі жақтың қиылысында биік Солтүстік-Шығыс бастионы орнатылды. Моунд батареясы Форт-Фишердің ең маңызды құрылысы болды және ол 1863 жылдың көктемінде салынды. Бұл үшін жүздеген жұмысшылардың күші және топырақты үймеге төгу үшін кішкентай локомотивті пайдалану қажет болды. Оның үстіне, шам шырағы орнатылып, блокаданы бұзушы кемелерге сигнал беру үшін қолданылды. Көбінесе топырақтан салынғандықтан, Форт-Фишердің құрылысы ауыр артиллериялық оқтарды сіңіруде ерекше тиімді болды. Оның дизайнының бұл ерекшелігі Қырым соғысы кезінде Ресейдің Севастопольде салынған Малаков мұнарасын еске түсірді. Уақыт өте келе, мыңнан астам адам, оның ішінде Конфедерация әскерлері мен құлдар, осы жерде еңбек етті. Бұл жұмысқа жақын жердегі плантациялардан 500-ден астам афроамерикандық құл тартылды. Сонымен қатар, кейбір жергілікті халық өкілдері, көбінесе Лумби үндістері, бекіністерді салуға жұмылдырылды. Жақсартулардан кейін Форт-Фишер ең ірі Конфедерация бекінісіне айналды. 1863 жылдың қараша айында президент Джефферсон Дэвис нысанаға сапар жасады. 1864 жылы 36-шы Солтүстік Каролина полкінің толық құрамы Форт-Фишерде орналасты. 1864 жылдың қазан айында Бьюкенен батареясы салынды.

Кейп-Фер шығанағын қорғау

Көбінесе, Одақтың соғыс кемелері Форт-Фишердің зор күшін айналып өте алмайтын, және жағалау артиллериясының салдарынан жағалаудан қашықта қалуға мәжбүр болды.

Жерді қорғау

Құрлық қорғанысы он бес төбеге дейін созылды. Онда теңіз деңгейінен 10 метр биіктікте орналасқан жиырма бес зеңбірек болды. Төбелер артиллерияның өтуіне мүмкіндік бермейтін жер асты желісімен байланыстырылған. Төменде, баспана қару-жарақ қоймасы ретінде де қолданылды. Қоршаудың алдында биік қазық қоршау пайдаланылды.

Теңіз қорғанысы

Теңіз қорғанысы созылды. Ол теңіз деңгейінен жоғары орналасқан 22 қарудан тұрды, ал екі шетінде 2 үлкен батарея болды. Екі кішкентай төбеде екі қосымша нысан салынды. Олардың ішінде телеграф кеңсесі мен бомбаға төзімді аурухана орналасқан.

Бьюкенен батареясы

Батарея Бьюкенен – 1864 жылы жарым аралдың ең шеткі нүктесінде (Конфедерация мүйісі), Кейп-Фейрдің Жаңа шығанағына қарай салынған шағын, бірақ әсерлі бекініс болды. Ол Конфедерация Әскери-теңіз күштерінің адмиралы Франклин Бьюкененнің құрметіне аталған.

Қарулар

Теңіз қорғанысында көптеген 8 дюймдік колумбиадалық зеңбіректер, бірнеше 10 дюймдік колумбиадалар және 32 фунттық винтовкалық зеңбіректер мен Брук винтовкаларының араласуы болды. Солтүстік-шығыс бастионында 8 дюймдік Блейкли винтовкасы орнатылды, ал теңіз жағында инновациялық 150 фунттық Армстронг зеңбірегі орналастырылды. Әр зеңбірек төңірегіне барбеттер орнатылды, ал зеңбіректер Шепард батареясы мен Моунд батареясының екі бетіне орналастырылды. Құрлық қорғанысына Шепард батареясындағы 4,5 дюймдік Parrott винтовкалары, екі 24 фунттық Кохорн минометтері және құрлық жағындағы 10 дюймдік теңіз жағалауы минометтері кірді. Кіреберістің жанында 12 фунттық Наполеон M1857 және 3 дюймдік Parrott винтовкасы орналастырылды. Қалқыманың құрлық жағындағы ортаңғы шығу жолын екі 12 фунттық зеңбірек қорғады.

Фишер фортына экспедиция

Одақ 1864 жылдың тамызында Алабама штатының Мобил қаласын басып алғаннан кейін Уилмингтонды басып алуды жоспарлады. 1864 жылдың қыркүйегінде конфедерациялық барлау қызметі және бірқатар одақтық газеттер Шарлстонға немесе Уилмингтонға Одақтың шабуыл жасайтынын күтіп отырды. Фишер фортында 2400 адам болды. Олар құрлықтан шабуылға қарсы қорғануға жеткіліксіз дайындықтан өткен. Басқа майдан шебінен, әсіресе Ричмондтан түскен талаптарға байланысты, қорғаушылардың орнына Солтүстік Каролинаның жергілікті күштері ауыстырылып жатты. Мысалы, Кейп-Фейр өзені "торпедалармен" одан әрі толықтырылды, ал бекіністің солтүстік жағында жағаға түскен күштерді тоқтату үшін нығайту құрылысы салынды. Уайтингтің алкоголизмге және басқа жеке мәселелерге байланысты Ли командалық лауазымынан шеттетуіне себеп болды, және генерал Брэкстон Брэгг аймақ командирі болып тағайындалды. 1864 жылдың қарашасында Брэггке Грузияда Уильям Т. Шерманға қарсы шайқасқа қосылуға бұйрық берілді. Осыған байланысты Брэгг Уилмингтонның нашар қорғанысынан 2000 әскерді бөлді. Улисс Грант осы әрекет туралы хабардар болғаннан кейін, басып алудың нақты жоспарын жасауға кірісті.

Бірінші шайқас

1864 жылдың 15 желтоқсанында Джефферсон Дэвис Уилмингтонға әлі шабуыл жасалмағанын, себебі бұл "біз үшін маңыздырақ саналатын нүктелерге қарсы операциялардан [Одақ] күшінің тым көп бөлігін шығаруды" талап ететін еді деп ойлады. Әйтпесе, "флоттар мен әскерлер" бұған дейін "Кейп-Фердің аузында" болар еді. 1864 жылдың желтоқсанында Одақтың генерал-майоры Бенджамин Батлер, Джеймс армиясының экспедициялық корпусымен бірге Вирджиния майданынан Форт-Фишерді басып алу үшін амфибиялық миссияға жіберілді. Оған бұл аймақтағы Одақтың теңіз күштеріне қолбасшылық еткен контр-адмирал Дэвид Диксон Портер қосылды. Уилмингтонға қарай бет алған Одақ әскері туралы хабар алғаннан кейін, генерал Ли генерал-майор Роберт Хоуктің дивизиясын Форт-Фишерге жөнелтті. Сонымен қатар, Хоук Уилмингтон аймағындағы барлық Конфедерация күштеріне қолбасшылық етті. Одақтың шабуылы 1864 жылдың 24 желтоқсанында теңізден бомбалаудан басталды. Форт-Фишердің өрттік күші уақытша басылды, себебі оның бірнеше қару орналасқан жерлері жарылды. Бұл Теңіз күштеріне Одақтың жаяу әскерін түсіруге мүмкіндік берді. Түскен күш Хоуктің әскерлерінің келуімен тоқтатылды. Одақтың шабуылы тиімсіз болды және 27 желтоқсанда Бенджамин Батлер жағажайда қалған 1000 әскерін кері қайтаруға бұйрық берді. Бұл Гранттың бұйрығына бағынбаушылық еді, ол шабуыл сәтсіз аяқталса, фортты қоршауға алуды талап еткен. Батлер бұйрыққа бағынбағандықтан, Грант оны қолбасшылық лауазымынан шеттетуге мәжбүр болды.

Екінші шайқас

Батлердің орнын генерал-майор Альфред Терри басқарды, ал операция «Терри экспедициясы» деп аталды. Адмирал Портер қайтадан теңіз шабуылына жетекшілік етті. Олар екінші реткі шабуылды 1865 жылдың 12 қаңтарына дейін күтті. Жаңа шабуыл Портердің 56 кемесінен ауыр, үздіксіз бомбалаумен басталды. Бастапқыда бұл Форт-Фишердің екі жағына да бағытталды. 13 қаңтарда Портер форттың өзіне атыс жүргізді, ал Терридің 8000 әскері, Адельберт Эймс басқаруымен, форттың солтүстігіне түсірілді. Түстен кейін форт тиімді түрде оқшауланды. Портердің кемелері түн бойы және келесі күні де атуын жалғастырды. 15 қаңтарда 1600 теңізші және 400 морской пехотині, LCdr. Киддер Бриз басқаруымен, форттың солтүстік-шығысына түсірілді. Сағат 15:00-де Эймс әскері солтүстік, құрлық жағынан шабуыл жасады. Сонымен бірге, Бриздің десант тобы форттың солтүстік-шығыс бастионына (құрлық жағы мен теңіз жағының кездесетін жеріне) шабуыл жасады. Бриздің шабуылы тойтарылды, бірақ бұл солтүстік жақтан жасалған шабуылға қарсы тұрушылардың назарын аударды. Сол жерде одақтың жаяу әскері Шепард батареясы арқылы бекініске енді. Конфедерацияның қорғаушылары өз қабырғаларының ішінде шайқасып, кері шегінуге мәжбүр болды. Құрлықтағы шайқас барлығы алты сағатқа созылды. Түнде, шайқаста жараланған генерал Уильям Уайтинг, Кейп-Фер аймағының қолбасшысы ретінде капитуляциялады. Ол түрмеге қамалды және 1865 жылдың 10 наурызында түрмеде қайтыс болды. Тұтқынға алынған, жараланбаған конфедераттар Нью-Йорктегі Эльмира түрмесіне жеткізіліп, тұтқындардың 3-ші дивизиясының Е компаниясына бекітілді. Жараланған конфедераттар Хаммонд ауруханасына қабылданды, жазылғаннан кейін бас түрмеге ауыстырылды. Хаммонд ауруханасы Мэриленд штатындағы Пойнт-Лукаут түрмесінің сыртында орналасқан. Пойнт-Лукаут түрмесінің күзетшілерінің көп бөлігі одақ армиясына қосылған бұрынғы құлдар еді.

Салдары

Форт-Фишердің құлауымен Уилмингтонға сауда жолы тоқтатылды, сондай-ақ генерал Роберт Лидің Солтүстік Вирджиния армиясын жабдықтау желісі де үзілді. Кейп-Фейр өзеніндегі Андерсон фортының құлауынан кейін Одақ 1865 жылдың 22 ақпанында Уилмингтонды толық басып алды.

Форт-Фишер мемлекеттік тарихи орны

Бұл жер 1961 жылы Солтүстік Каролина штатындағы алғашқы Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. Қазір ол Форт-Фишер мемлекеттік тарихи орнының бөлігі болып табылады, Солтүстік Каролинаның табиғи және мәдени ресурстар департаментіне қарасты, және негізгі форт кешенін, мұражайды және келушілер орталығын қамтиды. Осы маңда теңіз асты археологиясы да жүргізіледі. Форт-Фишер мемлекеттік демалыс аймағы мемлекеттік тарихи орнымен шектес, ал бір кездегі мықты Буканен батареясының қалдықтары Солтүстік Каролина Ұлттық эстуарлық зерттеу қорығының Зик аралының бір бөлігі болып табылады. Мұражайда 1865 жылғы шайқастың картасы және Форт-Фишер мен Буканен батареясының үш өлшемді модельдері бар. Картада шайқас туралы айтылым және әскердің қимылдары мен орналасқан жерлерін көрсету үшін оптикалық талшықты шамдар қолданылған. Басқа көрмелерде шайқас, форттағы өмір, Одақ және Конфедерация әскерлерінің киімдері мен жабдықтары, сол дәуірдегі қару-жарақ, жергілікті мәдени және табиғи тарих, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Форт-Фишердің тарихы, сондай-ақ фортта табылған қазбалар мен артефакттар ұсынылған. Табиғи теңіздің әсерінен, АҚШ 421 тас жолының және Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қону жолағының салынуына байланысты бастапқы құм төбелерінің көп бөлігі жойылды. Бастапқы жер бетіндегі қоршаудың бір бөлігі қайта жаңартылды. Зияратшылар форттың сақталған жер бедерлерін аралап, жол көрсеткіштерімен таныса алады. Шеперд батареясында қалпына келтірілген 32 фунттық теңіз жағалауына орналасқан зеңбірек арнайы шараларда оқ ату үшін қолданылады. Күнделікті экскурсиялар ұйымдастырылады, ал кейде костюмдік экскурсиялар да өткізіледі. Форт-Фишердің инновациялық 150 фунттық Армстронг зеңбірегі қазір Нью-Йорк штатындағы Вест-Пойнтта "Trophy Point" көрмесінде қойылған. Форт-Фишер туралы көрме Уилмингтон қаласының орталығындағы Кейп-Фир мұражайында да бар. Көрмеге форттың әсерлі диорамалары және Вилмингтонның Азамат соғысы кезеңіндегі жағалау суреті кіреді, бұл суреттер бұрынғы Blockade Runner мұражайы үшін жасалған.