Кіріспе

Неврология мен нейрохирургияның зерттелуі тарихқа дейінгі заманға дейін барып жетеді, бірақ бұл академиялық салалар 16 ғасырға дейін қалыптаспады. Бұрынғы байқау ғылымынан дамып, олар жүйке жүйесіне жүйелі түрде қарау және неврологиялық ауруларға мүмкін болатын араласу әдістерін жасады.

Ежелгі

Трепанация, қазіргі кезде қолданылатын кейбір техникаларға ұқсас, ең ежелгі хирургиялық процедура болып табылады және Тас дәуірінде әлемнің көптеген аймақтарында жасалған, ал кейбір жерлерде кең таралған болуы мүмкін. Археологиялық дәлелдердің негізгі бөлігі үңгір суреттері мен адам сүйектері түрінде сақталған. Франциядағы б.з.д. 6500 жылға жататын табылған 120 бас сүйектің үштен бірінде трепанация жасалған. Бұл процедура Колумбтан бұрынғы Анд тауларында да жиі қолданылған. Мұндай операциялар көбінесе жауынгерлерге жасалған, ал қаңқа қалдықтарынан алынған мәліметтер ертедегі әдістердің көбінесе өлімге алып келгенін көрсетеді. Бұл неврологиялық ерекшеліктер ғана емес, сонымен қатар мидың немесе мойын омыртқасының зақымдануынан дене функцияларының бұзылуы мүмкін екендігі де байқалды. Физикалық зақымдарға байланысты емес неврологиялық аурулар да зерттелді. Будданың дәрігері Дживака Комарабахка б.з.д. 5 ғасырда пациенттің миынан екі паразитты хирургиялық жолмен алып тастаған. Сәл кейінірек, ежелгі грек дәрігері Гиппократ эпилепсияның себебі қасиетті емес, табиғи екеніне көз жеткізді. Ежелгі гректер жүйке жүйесін де зерттеген. Мысалы, Аристотель (дегенмен мидың функциясын толық түсінбесе де) ми қабығын сипаттаған және үлкен ми мен мишықты ажыратқан. Сәл кейінірек, Римде Гален жүйке жүйесін түрлі жануарларда, соның ішінде маймылдарда көптеген рет зерттеген. Оның маңызды ашылымдарының бірі – қайталама ларингеальды жүйкелердің маңыздылығы болды. Бастапқыда ол оларды байлап қойылған, қыңсылаған шошқаның тыныс алуын бақылайтын жүйкелерге жасаған тәжірибе кезінде кездейсоқ кесіп алған. Шошқа бірден қыңсылдауын тоқтатқан, бірақ күресуін жалғастырған. Гален осы тәжірибені иттер, ешкілер, аюлар, арыстандар, сиырлар және маймылдар сияқты түрлі жануарларда жүргізіп, әр жолы ұқсас нәтижелерге қол жеткізген. Соңында, осы жаңа нәтижелерді жариялау үшін Гален Римдегі көпшілыққа екі шошқада тәжірибе жасап көрсетті және былай деді: "Жанама және оң жақтағы көмекей бұлшықтарында жіңішке жүйкелер жұбы бар, егер олар байланса немесе кесілсе, жануар тілін жоғалтады, бірақ оның өміріне немесе қызметтік белсенділігіне зиян келтірмейді". Хирургия саласындағы жетістіктерімен танымал Хуа Туо – ежелгі қытайлық дәрігер және хирургияның негізін қалаушы, ол нейрохирургиялық процедуралар жасаған деседі. 936-1013 жылдар аралығында Аль-Андалуста Аль-Захрави науқастарды тексеріп, бас жарақаттарын, бас сүйегінің сынықтарын, омыртқа жарақаттарын, гидроцефалияны, субдуральдық құйылмаларды және бас ауруын хирургиялық жолмен емдеген. Сонымен қатар, Персияда Авиценна бас сүйегінің сынуы және оның хирургиялық емделуі туралы толыққанды білімдерді ұсынған.

Анатомия және физиология

Басқа ғылымдардың көпшілігімен бірге, гректерден кейін неврология мен нейрохирургиядағы алғашқы нақты жетістіктер Ренессанс дәуірінде орын алады. Баспа машинасының ойдағыдай жұмыс істеуі анатомиялық оқулықтарды жариялауға мүмкіндік берді, осы арқылы білімді тарату жеңілдеді. Мұның алғашқы мысалы ретінде 1499 жылы Германияның Лейпциг қаласында жарық көрген Иоганн Пейлигктің «Compendium philosophiae naturalis» атты еңбегін атауға болады. Бұл еңбекте 11 ағаштан ойылған суреттер бар, олар мидың қабықшаларын (қуыршақ, аяқ) және қарыншаларды бейнелейді. 1543 жылы Андреас Везалий өзінің «De humani corporis fabrica» атты еңбегін жариялағанда неврология және анатомия салаларында революция болды. Онда қарыншалар, бас сүйек жүйкелері, гипофиз, ми жапыры, көз құрылысы, ми мен жұлынға қан тамырларымен қамтамасыз ету суреттері және шеткі жүйкелердің бейнесі келтірілген. Ол бас сүйекті кесу алдында миды сирек алып тастаған, көптеген диаграммаларында ми кесілген бас ішінде орналасқан күйін көрсетеді. 1549 жылы Джейсон Пратенсис «De Cerebri Morbis» атты неврологиялық ауруларға арналған еңбегін жариялады, онда ол симптомдарды, сондай-ақ Гален мен басқа грек, рим және араб авторларының идеяларын талқылады. Томас Уиллис 1664 жылы «Мұғз анатомиясы» еңбегін, ал 1667 жылы «Мұғз патологиясы» еңбегін жариялады. Ол миды бас сүйектен алып, оны анық сипаттап, миға артериялық қанмен қамтамасыз етуді қамтамасыз ететін тамырлар шеңберін – Виллис шеңберін көрсетті. Ол мидың жұмыс істеуі туралы бірқатар түсініктерге ие болды, локализация және рефлекстер туралы шамалы идеялары болды, сонымен қатар эпилепсия, инсульт және параличті сипаттады. Ол 1610 жылы анатомист Жан Риолан кішінің есімімен «нейрология» сөзін қолданған алғашқы авторлардың бірі болды. Ауруды түсінудің бастамасы алғашқы патологиялық анатомистермен, патологиялық анатомиялық иллюстрациямен және тиімді түсті басылымның дамуымен байланысты. Мэтью Бейли (1761–1823) және Жан Крувейльье (1791–1874) 1799 және 1829 жылдары сұрқы ауруының (инсульттің) зақымдануын суреттеді.

Биоэлектрлік және микроскопия

Танымал философ Рене Декарт (1596–1650) жануардың әрбір қимылы қандай да бір сыртқы тітіркендіргішке қажетті жауап екенін болжады; тітіркендіргіш пен жауап арасындағы байланыс белгілі бір жүйке жолы арқылы жүзеге асты. 1718 жылы Исаак Ньютон өзінің «Оптика» атты кітабында мидың жүйке жолдары арқылы бұлшық еттерге сигналдар жіберетінін айтты. Луиджи Гальвани (1737–1798) жүйкеге электр тітіркендіргішінің әсерінен бұлшықет жиырылатынын көрсетті, ал Чарльз Беллдің (1774–1842) және Франсуа Маджендидің (1783–1855) қарсы жұмыстары омыртқаның алдыңғы мүйіздерінің қозғалысқа, артқы мүйіздерінің сезімге жауапты деген тұжырымға әкелді. Тек жасушалар микроскоп арқылы анықталғанда ғана анатомияның ең қарапайым түсініктерінен өтуге мүмкіндік болды. 1837 жылы Дж. Э. Пуркинье (1787–1869) нейрондарды алғаш рет сипаттады, тіпті кез келген жасушаның өте ерте сипаттамасын берді. 1850 жылы Гельмгольц бақаның омыртқалық жүйкесіндегі сигнал өткізгіштігінің жылдамдығын өлшеді (20–21°C температурада шамамен 27 м/с). Кейін Голги мен Кахаль жүйке жасушаларының тармақталған бұтақтарын бояды; олар тек жанасу немесе синапс жасай алатын еді. Мидің белгілі бір функциясы жоқ, тек пішіні анықталды. Сөйлей алмайтын гемиплегиямен ауырған науқас Пауль Броканы (1824–1880) ми қабығындағы функциялар анатомиялық тұрғыдан локализацияланғанына сендірді. Иван Павлов (1849–1936) иттерінің сілекей шығарғанын байқағанда, қарапайым рефлекстің жоғары ми функцияларымен өзгеруі мүмкін екенін түсінді. Бұл неврологиялық идеяларды нейрофизиолог Чарльз Скотт Шеррингтон (1857–1952) үйлестіріп, біріктірді.

Диагностика

Неврологияға толыққанды берілген алғашқы дәрігерлер Мориц Генрих Ромберг, Уильям А. Хаммонд, Душен де Булонь, Жан Мартин Шарко және Джон Хьюлингс Джексон болды. Дәрігерлер неврологияның идеяларын тәжірибеде қолдану үшін, клиникалық зерттеулерге қажетті құралдар мен процедураларды әзірлеген жағдайда ғана мүмкін еді. Бұл 19 ғасырда қадам-қадаммен жүзеге асты: шегелі балға, офтальмоскоп, ине және камертон, шприц және белдік пункциясы. Рентген сәулелері, электроэнцефалография, ангиография, миелография және КТ сканері одан кейін пайда болды. Клиникалық неврологтар өздерінің нәтижелерін өлімнен кейін жасалған нейропатологтардың зерттеулерімен салыстырды. Ең белгілісі – В. Р. Говерс (1845–1915), оның екі томдық маңызды еңбегі бар, ол омыртқа жүйке жолдарына арналған. 19 ғасырдың соңына қарай инсульт пен гемиплегия, жарақат пен параплегия, спирохета мен психиатриялық ауруханаларды толтырған салдап қалған адамдар арасындағы байланыс орнатылды. Сифилис кезінде сальварсанмен, одан кейін нейросифилис кезінде температураны көтеру арқылы алғашқы химиялық терапиялық ем жасалды. Антибиотиктер енгізілгеннен кейін нейросифилис емдеуі жоғары тиімді болды.

Қазіргі заманғы

Нейрохирургияда 19 ғасырдың соңына дейін, 20 ғасырдың басына дейін, миға электродтар орнатылып, беткі ісіктер алынып тасталғанға дейін елеулі жетістіктер болған жоқ. Нейрохирургия, яғни ауырсықты жеңілдету үшін басқа жасалған қасақана кесік, мыңдаған жылдар бойы қолданылып келді, бірақ нейрохирургиядағы маңызды жетістіктер соңғы жүз жылда ғана орын алды. Мидағы электродтар тарихы: 1878 жылы Ричард Катон жануарлардың миы арқылы электр сигналдарының берілетінін ашты. 1950 жылы доктор Хосе Дельгадо алғашқы электродты ойлап тапты, оны жануардың миына имплантациялап, оны жүгіртуге және бағытын өзгертуге мәжбүр етті. 1972 жылы саңырау адамдарға есту қабілетін қайтаруға мүмкіндік беретін нейрологиялық протез – кохлеарлық имплант коммерциялық қолданысқа енгізілді. 1998 жылы зерттеуші Филип Кеннеди алғашқы рет адамға ми-компьютер интерфейсін (МКИ) имплантациялады. Ісіктерді алып тастау тарихы: 1879 жылы шотланд хирургы Уильям Мейсвен (1848-1924) неврологиялық белгілер арқылы анықтағаннан кейін алғашқы сәтті ми ісігін алып тастады. 1884 жылдың 25 қарашасында ағылшын дәрігері Александр Хьюз Беннетт (1848-1901) оны табу үшін Мейсвеннің әдісін қолданғаннан кейін, ағылшын хирургы Рикман Годли (1849-1925) алғашқы бас ми ісігін алып тастады. Бұл операция Мейсвеннің операциясынан айырмашылығы, Беннетт ашық миға, ал Мейсвен трепанация арқылы мидың сыртынан операция жасады. Үш жылдан кейін Виктор Хорсли (1857-1916) омыртқа ісігін алып тастаған алғашқы дәрігер болды. 1907 жылдың 16 наурызында австриялық хирург Герман Шлоффер гипофиз ісігін сәтті алып тастады. Американдық хирург Харви Кушинг (1869-1939) 1909 жылы акромегалиямен ауырған науқастан гипофиз аденомасын сәтті алып тастады. Нейрохирургия арқылы эндокриндік гиперфункцияны емдеу – неврологиядағы маңызды кезең. Португалияда Эгас Монис (1874-1955) ауыр психикалық ауруларды емдеу үшін лейкотомия (қазір көбінесе лоботомия деп аталады) процедурасын әзірледі. Лоботомияның дамуына 1848 жылы теміржол жұмысшысы Финес Гейджтің сол маңдай бөлігінен темір таяқ өткен оқиғасы себеп болды деп жиі айтылса да, бұл туралы дәлелдер жоқ.

Қазіргі заманғы хирургиялық аспаптар

Нейрохирургиядағы маңызды жетістіктер жоғары сапалы құралдардың арқасында болды. Қазіргі заманғы нейрохирургиялық құралдар немесе аспаптар: кескіштер, кюреттер, диссекторлар, дистракторлар, көтергіштер, қысқыштар, ілгектер, соққылар, зондтар, сорғыш түтіктер, электр құралдары және роботтар. Осы құралдардың көпшілігі, мысалы кескіштер, көтергіштер, қысқыштар, ілгектер, соққылар және зондтар, медициналық тәжірибеде ұзақ жылдар бойы қолданылып келеді. Нейрохирургияның дамуына дейін және кейін осы құралдардың ең басты айырмашылығы – олардың жасалуындағы дәлдік болды. Бұл құралдардың жиектері қажетті дәлдікке миллиметрге дейін сай келеді. Ал қолмен ұсталатын электрлік аралар мен роботтар сияқты басқа құралдар неврологиялық операциялық бөлмеде соңғы кезде ғана кеңінен қолданыла бастады.