Кіріспе

Греко-римдік дәрігер және фармаколог, өсімдіктердегі дәрі-дәрмектер туралы көрнекті жазушы (шамамен 40-90 ж.б.э.) Педаний Диоскоридес (Педаний Диоскоридес; 40-90 ж.б.э.), "фармакогнозияның әкесі" атанды, ол грек дәрігері, фармаколог, ботаник және "De materia medica" (Περὶ ὕλης ἰατρικῆς, Медициналық материал туралы) еңбегінің авторы. Бұл 5 томдық грек энциклопедиясы дәрілік өсімдіктер және олармен байланысты медициналық заттар (фармакопея) туралы мәліметтерді қамтиды және 1500 жылдан астам уақыт бойы кеңінен оқылды. Шамамен екі мың жыл бойы Диоскоридес өсімдіктер мен дәрілік өсімдіктер туралы ең көрнекті жазушы ретінде есептелді.

Өмір

Диоскорид Кіші Азиядағы Киликияның Аназарбус қаласында туған. Ол жақын жердегі Тарс қаласындағы медицина мектебінде, фармакологияға баса назар қойылатын оқу орнында медицинаны оқыған болуы мүмкін, және ол медициналық кітаптарын сол жердегі дәрігер Лаэканий Арийге арнады. efn| Скарборо мен Наттон аударған арнау сөздері былай басталды: "Сіздің тілегіңіз бойынша мен материалдарымды бес кітапқа жинап, сізге деген алғысымды білдіру үшін жинағымды сізге арнаймын". Ол өзі "әскерлік өмір" немесе "әскерге ұқсас өмір" салғанын жазғанымен, оның фармакопеясы негізінен грек тілінде сөйлейтін Шығыс Жерорта теңізінде өсетін өсімдіктерге қатысты. Бұл оның әскери науқандарда қызмет еткенін немесе азаматтық қызметпен саяхаттағанын, бірақ бұл сапарлар болжамдардан гөрі азырақ болғанын көрсетеді.

Медициналық материал

50 және 70 жылдар аралығында Диоскорид өзінің туған грек тілінде бес томдық кітап жазды, Περὶ ὕλης ἰατρικῆς (Perì hylēs íatrikēs), Батыс Еуропада көбінесе латын тіліндегі De materia medica (“Медициналық материал туралы”) деген атпен белгілі, ол барлық қазіргі заманғы фармакопеялардың бастауы болды. Көптеген классикалық авторлардан айырмашылығы, Диоскоридтің еңбектері Ренессанста “қайта ашылмаған”, өйткені оның кітабы ешқашан айналыстан шықпаған; шын мәнінде, батыс медицинасына қатысты ерте заманауи кезеңде Диоскоридтің мәтіні Гиппократ корпусын басып тастады. Орта ғасырларда De materia medica грек тілінде, сондай-ақ латын және араб тілдерінде таралған. Ғасырлар бойы қолжазба түрінде көшірілгенде, оған көбінесе араб және үнді дереккөздерінен алынған түсініктемелер мен кішігірім толықтырулар енгізілді. Ибн әл-Байтардың Диоскоридтің De materia medica еңбегіне жазған “Тафсир Китаб Диаскуридус: تفسير كتاب دياسقوريدوس” атты түсіндірмесі ғалымдар Диоскорид атаған көптеген өсімдіктерді анықтау үшін қолданған. De materia medica кітабының бірнеше суреттелген қолжазбалары сақталған. Олардың ішіндегі ең танымал – 512/513 жылдары Константинопольде жасалған, әсем суреттелген Вена Диоскуридісі. 12 және 13 ғасырлардағы араб тіліндегі суреттері көп даналары сақталған, ал грек тіліндегі қолжазбалары бүгінге дейін Афон тауындағы монастырларда сақтаулы. De materia medica гректер, римдіктер және басқа да ежелгі мәдениеттер қолданған дәрілер туралы негізгі тарихи ақпарат көзі болып табылады. Бұл еңбекте сонымен қатар кейбір өсімдіктердің дак, фракия, рим, ежелгі египет және Солтүстік Африка (карфагендік) тілдеріндегі атаулары тіркелген, әйтпесе олар жоғалып кеткен болар еді. Бұл еңбекте барлығы 600-ге жуық өсімдік сипатталған, бірақ олардың кейбір сипаттамалары түсініксіз жазылған, сондықтан: “Орта ғасырлардан бастап көптеген адамдар құпия түрлердің анықталуымен күресті”, ал Диоскоридтің өсімдіктерінің кейбір ботаникалық сәйкестендірулері әлі де болжамдар болып қалуда. Джон Гудьер бұл еңбекті 1655 жылы ағылшын тіліне аударған және Оксфордтағы Магдален колледжіне мұра етіп қалдырған; ол 1934 жылы Оксфорд университетінің баспасында жарияланды. De materia medica 19 ғасырға дейін еуропалық фармакопеяның негізгі бөлігін құрады, бұл “Диоскоридтің уақыттысыздығы сынақ пен қатеге негізделген эмпирикалық дәстүрдің нәтижесі екенін көрсетеді; ол әлеуметтік және мәдени өзгерістерге, медициналық теориядағы өзгерістерге қарамастан, ұрпақтан ұрпаққа жұмыс істеді”.