Кіріспе
Франциядағы кейбір коммуналардың аумақтық бөлінісі
Францияда муниципалды округ (аʁɔ̃dismɑ̃ mynisipal) – коммунаның бөлігі, және ол елдің үш ірі қаласында қолданылады: Париж, Лион және Марсель. Ол өзінің мэрі бар, одан да төменгі әкімшілік бөлім ретінде жұмыс істейді. Көбінесе жай ғана "округтер" деп аталатындықтан, оларды бір департаменттегі коммуналардың жиынтығы болып табылатын департаменттік округтермен шатастырмау керек.
Тарих
Бірінші муниципалдық округтер 1795 жылғы 22 тамызда Париж қаласы (коммуна) он екі округке бөлінген кезде құрылды. Сол кезде Ұлттық конвент ірі қалалардағы муниципалитеттерге революциялық көңіл-күйі (Париж) немесе контрреволюциялық бейімділіктері (Лион және провинциялардың көптеген басқа қалалары) үшін күдікпен қарады, сондықтан Конвент Францияның ірі қалаларын (коммуналарын) кішірек коммуналарға бөлуге шешім қабылдады. Париж, басқа ірі қалалардан айырмашылығы, кішірек коммуналарға бөлінбеді, бірақ жаңадан құрылған категорияға – округтерге бөлінді, ал орталық муниципалитет жойылды. 1805 жылы Наполеон Францияның барлық ірі қалаларын біріктірді, бірақ Париж бөлініп қалды. Ақырында, 1834 жылы Париж қаласы (коммуна) қайта біріктірілді, бүкіл қала үшін муниципалдық кеңес құрылды, бірақ мэрсіз, муниципалитетке Сена департаментінің префекті және Полиция префектурасы басшылық етті. Он екі округ сақталды, олар Париж сияқты үлкен және халық тығыз қоныстанған қаладағы адамдарды жергілікті басқару үшін қажет болды. 1859 жылдың 31 желтоқсанында орталық үкімет Париж қаласын кеңейтіп, Парижді қоршаған қала маңындағы коммуналарды қосып алды, ал кеңейтудің салдарынан округтер қайта ұйымдастырылды. Жаңа шекаралары бар жиырма округ құрылды және олар әлі күнге дейін Парижде орналасқан округтер болып табылады. Лиондағы жағдайда, 1852 жылы елу жылдан астам күдікпен қарағаннан кейін орталық үкімет ақыры Лионға өнеркәсіптік революция салдарынан өте көп халық қоныстанған жақын маңдағы қалаларды қосылуға рұқсат берді. Лион коммунасы Круа Рус, Ла Гиллотьер және Вейз коммуналарын қосып алды. Қаланың жаңа көлемінен және муниципалитеттің билігінен сақтанған орталық үкімет Лионды бес округке бөлуді шешті, ал Лионның мэрі лауазымы жойылды. Рона департаментінің префекті муниципалитетке басшылық етті. 1881 жылы Лионның мэрі лауазымы қайта құрылды, Лион коммунасы француз коммуналарының стандартты мәртебесіне оралды. Алайда, мұндай халық тығыз қоныстанған қалада әлі де қажет болғандықтан, округтер сақталды. Лиондағы жаңа округтер 1867, 1912 және 1957 жылдары үшінші және жетінші округтерді бөлу арқылы құрылды. 1963 жылы Лион Сент-Рамберт-л’Иль-Барбе коммунасын қосып алды, ал 1964 жылы Лионның тоғызыншы округі құрылды, осылайша Лиондағы тоғыз округтің соңғы құрылымына жетті. 1977 жылы Париж мэрі лауазымы 183 жыл бойы жойылғаннан кейін қайта құрылды, бірақ округтерге бұл әсер етпеді. 1981 жылы социалистер Франциядағы жалпы сайлауда жеңіске жетті және келесі жылы олар Франциядағы орталықтандырылған басқаруды азайту мақсатымен аймақтар, департаменттер мен коммуналардың өкілеттіктерін қайта анықтайтын бірнеше маңызды заңдарды қабылдады. 1982 жылдың 31 желтоқсанында «PLM заңы» (Loi PLM) қабылданды, онда PLM Париж, Лион және Марсельді білдіреді. Бұл үш коммунаға коммуналардың жалпы мәртебесінен ерекшеленетін ерекше мәртебе берілді және олар ресми түрде муниципалдық округтерге бөлінді. Ал бұрыннан бар болған округтер, Париж мен Лиондағы заң бойынша, бұрынғы шекаралары сақталды. Марсельде 1982 жылға дейін округтер болмаған, онда он алты округ құрылды. Муниципалдық округтерге заңмен ресми мәртебе берілді, олардың әрқайсысының өз қала әкімдігі (mairie d'arrondissement) және мэрі (maire d'arrondissement) болды. Тарихта алғаш рет округтерде округтік кеңестер (conseils d'arrondissement) құрылды, оларды әр округтің тұрғындары тікелей сайлады. Париж, Марсель және Лионның қалалық әкімдіктері округтерден жоғары сақталды, әр қала үшін орталық мэр округтерге бақылау жасады. Осы үш қалада округтер тікелей азаматтармен жұмыс істейтін әкімшілік бірлік болды. Барлық қажетті сұрақтар мен ресми істер үшін (мысалы, туу, неке және қайтыс болу туралы тіркеу және жазбалар) азаматтар тиісті округтің әкімдігіне жүгінеді. Қала әкімдігі (mairie centrale) әдетте азаматтармен тікелей байланыста болмайды және экономикалық даму немесе жергілікті салық салу сияқты үлкен мәселелерге жауапты. Округтер азаматтардың жеке мәселелерін қарауы керек деп саналды, өйткені аудандық әкімдіктер орталықтандырылған әкімдіктерге қарағанда қолжетімдірек болды. (Төмендегі «Округтік кеңес және мэрдің құқықтары мен міндеттері» бөлімін қараңыз.) Заңның көпшілігі құптады, бірақ кейбір адамдар оның неліктен тек Париж, Лион және Марсельге ғана қолданылғанын таңғалады. Бұл үш қала Францияның ең ірілері (Парижде 2 125 246 тұрғын, Марсельде 798 430 тұрғын, Лионда 466 000 тұрғын) және заң жергілікті әкімшіліктерді қолжетімді және тиісті азаматтарға байланысты етуді көздеді. Алайда, көптеген адамдар заңды басқа халық тығыз қоныстанған қалаларға да қолдануға болар еді деп ойлады, әсіресе Францияның төртінші ірі қаласы Тулузаға (435 000 тұрғын) және бесінші ірі қаласы Ниццаға (342 738 тұрғын); екі қалада да орталық қалалық әкімдіктер көптеген азаматтармен жұмыс істеуге мәжбүр. Дегенмен, бүгінгі күнге дейін тек Париж, Лион және Марсель муниципалдық округтерге бөлінген. 1987 жылы жаңа заң Марсельдің он алты округін секторларға бөлді, әр секторда екі округ болды, жоғарыда түсіндірілгендей; және Марсельде енді сектордың әрқайсысының екі округін басқаратын сегіз округтік әкімдік (mairie d'arrondissement) бар.