Кіріспе

Космологиядағы күй теңдеуі

Космологияда, кемел сұйықтың күй теңдеуі, оның қысымының энергия тығыздығына қатынасына тең болатын өлшемсіз санмен сипатталады:

Ол термодинамикалық күй теңдеуімен және идеал газ заңымен тығыз байланысты.

Релятивистік емес бөлшектер

Кәдімгі релятивистік емес "материяның" (мысалы, суық шаң) күйінің теңдеуі , яғни оның энергия тығыздығы көлемге қарама-қарсы пропорционалды түрде азаяды, мұндағы – көлем. Кеңейіп жатқан әлемде релятивистік емес материяның жалпы энергиясы тұрақты болып қалады, ал оның тығыздығы көлемнің өсуімен бірге азаяды.

Өте салыстырмалы бөлшектер

Өте салыстырмалы сәулеленудің (нейтриноларды және өте ерте ғаламда кейін салыстырмалы емес болып қалған басқа бөлшектерді қоса алғанда) күйінің теңдеуі: оның энергия тығыздығы кеңейіп жатқан ғаламда көлемнің кеңеюінен гөрі жылдам төмендейді, себебі оның толқын ұзындығы қызылға қарай ығысады.

Космикалық инфляцияның жылдамдауы

Космикалық инфляция және ғаламның жеделдетілген кеңеюі қара энергияның күй теңдеуімен сипатталуы мүмкін. Ең қарапайым жағдайда, космологиялық тұрақтының күй теңдеуі мынаған тең. Бұл жағдайда, жоғарыда көрсетілген масштабтық фактордың өрнегі жарамсыз және , мұндағы H тұрақтысы Хаббл параметрі болып табылады. Жалпы алғанда, ғаламның кеңеюі кез келген күй теңдеуі үшін жылдамдауда. Ғаламның жеделдетілген кеңеюі шынымен байқалды. Байқауларға сәйкес, космологиялық тұрақтының күй теңдеуінің мәні 1-ге жақын. Гипотетикалық фантомдық энергияның күй теңдеуі болады және Үлкен Жыртылуға (Big Rip) себеп болады. Қолда бар деректерді пайдаланып, фантомдық және фантомдық емес энергияны ажырату әлі де мүмкін емес.

Сұйықтықтар

Кеңейіп жатқан ғаламда үлкен күй теңдеулеріне ие сұйықтықтар кіші күй теңдеулеріне ие сұйықтықтарға қарағанда жылдам жоғалады. Осы себепті Ұлы жарылыстың жазықтық және монополь проблемалары туындайды: қисықтық және монопольдер болған жағдайда, егер олар Ұлы жарылыстың алғашқы кезендерінде болған болса, бүгін де көрінуі керек еді. Бұл проблемалар ғарыштық инфляция арқылы шешіледі, ал қара энергияның күй теңдеуін өлшеу – байқау космологиясының ең маңызды міндеттерінің бірі. Күй теңдеуін дәл өлшеу арқылы космологиялық тұрақтыны квинтэссенциядан ажыратуға үміттеніледі.