Кіріспе

Көзқарасқа сілтеме жасау

Цитирование – бұл дереккөзге сілтеме жасау. Нақтырақ айтқанда, цитирование – интеллектуалдық еңбектің мәтініне енгізілген, библиографиялық сілтемелер бөліміндегі жазбаны көрсететін, талқыланып жатқан тақырыпқа қатысты басқалардың еңбегінің маңыздылығын мойындау мақсатындағы қысқартылған әріптік-сандық белгі. Әдетте, мәтіндегі цитирование мен библиографиялық жазбаның үйлесімі цитирование деп есептеледі (ал библиографиялық жазбалар өздері цитирование болып табылмайды). Цитированиелердің бірнеше маңызды мақсаты бар. Олардың интеллектуалдық адалдықты сақтау және дәлелдерді нығайтудағы қолданылуы оқыту материалдары мен стильдік нұсқаулықтарда (мысалы) басымдыққа ие болғанымен, бұрынғы көздерге дұрыс сілтеме жасау – осы мақсаттардың бірі ғана. Цитирование тәжірибесін лингвистикалық талдау көрсеткендей, олар белгілі бір тақырып бойынша білімді ұйымдастыруда, қолданыстағы білімдегі кемшіліктерді анықтауда немесе зерттеуді жалғастыру немесе қайталау қажеттіліктерін сипаттауда маңызды рөл атқарады. Цитирование зерттеушілердің ұстанымын анықтаудың да маңызды құралы болып табылады: ұқсас жобалармен айналысатын әріптестерінің топтарымен келісу немесе оларға қарсы тұру, сондай-ақ жаңа білімді құру мүмкіндіктерін іздеу. Цитирование ережелері (мысалы, күндерді жақшалар ішінде көрсету, жоғарыдағы жазбалар мен аяқ жазбаларды қолдану, бет нөмірі үшін қос нүктелер немесе үтірлер және т.б.) қолданылатын цитирование жүйесіне байланысты өзгереді (мысалы, Оксфорд, Гарвард, MLA, NLM, Американдық социологиялық қауымдастық (ASA), Американдық психологиялық қауымдастық (APA) және т.б.). Әр жүйе әртүрлі академиялық салалармен байланысты, ал осы салалармен байланысты академиялық журналдар тиісті стильдік нұсқауларды ұсынып және орындап, тиісті цитирование стилін сақтайды.

Тұжырымдама

Библиографиялық сілтеме – кітапқа, мақалаға, веб-бетке немесе басқа да жарияланған материалға жасалған сілтеме. Сілтемелер берілген материалды бірегей түрде анықтауға жеткілікті мәліметтерді қамтамасыз етуі керек. Ғылыми еңбектерде, құқықтық әдебиетте, бұрынғы өнертабыстарда, өнерде және гуманитарлық ғылымдарда әртүрлі сілтеме жасау жүйелері мен стильдер қолданылады. Ғылыми әдебиетте сілтемелерді пайдалану мәселесі бойынша кейбір ғалымдар белгілі бір жағдайларда қажетсіз немесе тиімсіз деп саналған сілтемелерді қабылдамау құқығын ұсынады.

Стильдер

Цитаталау стильдері гуманитарлық және ғылыми салаларға тән стильдерге шартты түрде бөлінеді, бірақ олардың арасында көптеген ортақ белгілер бар. Кейбір стильдік нұсқаулар, мысалы, Чикаго нұсқаулығы, өте икемді болып, жақша ішіндегі және жазба түріндегі цитаталау жүйелерін қамтиды. Ал MLA және APA стильдері сияқты басқалары бір цитаталау жүйесі шеңберінде форматтарды нақтылайды. Мұндайларды цитаталау форматтарымен қатар цитаталау стильдері деп те атауға болады. Осылайша, әртүрлі нұсқаулықтар автор атына қатысты жариялану күні, атауы және бет нөмірлерінің қандай ретпен келтірілетінін, сондай-ақ пунктуация ережелерін, курсивті жазудың қолданылуын, баса назар көрсетуді, жақшаларды, дәйексөз белгілерін және т.б. сияқты ерекшеліктерін анықтайды. Көптеген ұйымдар өздерінің қажеттіліктеріне сәйкес стильдерді жасағандықтан, сан алуан нұсқаулықтар пайда болды. Жеке баспагерлердің өздеріне тән нұсқалары да бар, ал кейбір еңбектер өте кең таралғандықтан, олардың да өз цитаталау әдістері қалыптасқан: Платон үшін Стефан пагинациясы; Аристотель үшін Беккер нөмірлері; Киелі кітапты кітап, тарау және аят бойынша цитаталау; немесе Шекспирді пьеса арқылы көрсету. Цитаталау стилінің тілі (CSL) – цитаталар мен библиографияның форматталуын сипаттауға арналған ашық, XML негізіндегі тіл.

Гуманитарлық ғылымдар

Чикаго стилі (CMOS) әзірленді және оның нұсқаулығы – «Чикаго стилі туралы нұсқаулық». Бұл стиль тарих, экономика және кейбір әлеуметтік ғылымдарда ең көп қолданылады. Турабиан стилі – одан тікелей туындаған және студенттердің сілтемелері үшін арналған. Ол CMOS-тен анықтамалық тізімдердегі тырнақшаларды жою және қолжетімділік күнін міндетті түрде көрсету арқылы ерекшеленеді. Колумбия стилін Дженис Р. Уокер мен Тодд Тейлор интернет-көздерді дұрыс келтіруге арналған толық нұсқаулар беру үшін жасады. Колумбия стилі гуманитарлық және табиғи ғылымдар үшін үлгілер ұсынады. Элизабет Шоун Миллстің «Артефактілерден киберкеңістікке дейінгі тарихи дереккөздерді сілтемелеу» кітабы CMOS-ке кірмейтін бастапқы дереккөздерді, мысалы, халық санағы, сот, жер, үкімет, бизнес және шіркеу жазбаларын қамтиды. Электрондық форматтағы дереккөздер де кіреді. Оны генеалогтар мен тарихшылар пайдаланады. Гарвард сілтемесі (немесе автор-күні жүйесі) – нақты атаулы сілтеме түрі. Атаулы сілтемелерді Британдық стандарттар институты мен Қазіргі тілдер қауымдастығы ұсынады. Гарвард сілтемесінде келтірілген мәтіннен кейін жақша ішінде қысқа автор-күні сілтемесі (мысалы, (Смит, 2000)) беріледі және мақала соңында дереккөздің толық сілтемесі келтіріледі. MLA стилі Қазіргі тілдер қауымдастығымен әзірленді және көбінесе өнер мен гуманитарлық ғылымдарда, әсіресе ағылшын тілінде, басқа әдебиеттануда (салыстырмалы әдебиет және ағылшын тілінен басқа тілдердегі әдеби сын, «шет тілдері»), сондай-ақ мәдени зерттеулер, драма және театр, кино және басқа да бұқаралық ақпарат құралдары (теледидар да оның ішінде) сияқты салааралық зерттеулерде қолданылады. Бұл стиль цитаталар мен библиографиялық форматта автор-бет (Смит 395) немесе автор-[қысқа] атау-бет (Смит, 42-кезең) түрінде жақша ішінде беріледі, егер бір автордың бірнеше жұмысы болса, мәтіннің соңындағы «пайдаланған әдебиеттер» бетіндегі алфавиттік тізімге сілтеме жасалады, сондай-ақ жазбалар (түсіндірмелер немесе соңғы жазбалар) да қолданылады. MHRA нұсқаулығы Қазіргі гуманитарлық зерттеулер қауымдастығы (MHRA) тарапынан жарияланады және MHRA орналасқан Ұлыбританиядағы өнер мен гуманитарлық ғылымдарда кеңінен қолданылады. Ол Ұлыбританияда да, АҚШ-та да сатылады. Ол MLA стиліне ұқсас, бірақ кейбір айырмашылықтары бар. Мысалы, MHRA стилі цитатаға толық сілтеме беретін және библиографиялық мәліметтерді де қамтитын төменгі жазбаларды пайдаланады. Кейбір оқырмандар үшін төменгі жазбаларда толық сілтемелердің болуы ыңғайлы, себебі олар баспаның қалған бөлігін оқығанда библиографияға жүгінудің қажеті болмайды. Гуманитарлық ғылымдардың кейбір салаларында аяқ жазбалар тек сілтемелер үшін ғана қолданылады және түсіндірулер немесе мысалдар үшін оларды пайдаланудан аулақ болады. Мұндай жағдайларда «аяқ жазба» термині сілтемемен бірдей мағынаны білдіреді, сондықтан редакторлар мен типографтар авторлардың осы терминді қалай қолданғанын түсіну үшін сақтық танытуы керек.

Заң

Bluebook – американдық академиялық құқықтық жазуда дәстүрлі түрде қолданылатын сілтеме жасау жүйесі, ал Bluebook (немесе одан туындаған ұқсас жүйелер) көптеген соттарда қолданылады. Қазіргі уақытта академиялық құқықтық мақалалар әрқашан белгілі бір жазбалармен (футнтоттармен) жабдықталады, бірақ сотқа ұсынылатын өтініштер мен сот шешімдері дәстүрлі түрде мәтін ішіндегі сілтемелерді қолданады, олар жеке сөйлемдер немесе жеке тараулар түрінде болады. Мәтін ішіндегі сілтемелер оқырмандарға дереккөздің сенімділігін тез анықтауға мүмкіндік береді, мысалы, іс бойынша шешім шығарған сотқа және шешім қабылданған жылға сүйене отырып. Канадада кеңінен қолданылатын құқықтық сілтеме стилі McGill Law Journal журналы басылымдық шығарған Canadian Guide to Uniform Legal Citation (сонымен қатар McGill Guide деп те аталады) нұсқауына негізделген. Ұлыбританиядағы құқықтық сілтемелер негізінен заңдық органдарды сілтемелеудің Оксфорд стандартына (OSCOLA) сәйкес келеді.

Ғылым, математика, инженерлік, физиология және медицина

Американдық химиялық қоғамның стилі, немесе ACS стилі, химия және кейбір физикалық ғылымдарда жиі қолданылады. ACS стилінде сілтемелер мәтінде және сілтемелер тізімінде нөмірленеді, ал сандар қажет болған жағдайда мәтін бойына қайталанады. Американдық физика институтының (AIP стилі) стилі бойынша сілтемелер де мәтінде және сілтемелер тізімінде нөмірленеді, қажет болған жағдайда мәтінде нөмірлер қайталанады. Американдық математикалық қоғам (AMS) үшін жасалған стильдер, немесе AMS стильдері, мысалы AMS LaTeX, әдетте LaTeX жинақтау ортасында BibTeX құралын қолданады. Автордың әдептері мен жарылған жылы мәтінге және сілтемелердің басына енгізіледі. Типикалық сілтемелер алфавиттік белгілену форматында тізімделеді, мысалы [AB90]. Бұл стильді «авторлық триграф» деп те атайды. Ғылым редакторлары кеңесінің (CSE) ұсынған Ванкувер жүйесі медициналық және ғылыми мақалалар мен зерттеулерде қолданылады. Оның бір маңызды нұсқасы, Американдық механикалық инженерлер қоғамында (ASME) қолданылатыны, цитата нөмірлерін мәтінде квадрат жақшалар ішінде көрсетеді, үстін сызып жазу түрінде емес. Барлық библиографиялық ақпарат тек құжаттың соңында, сілтемелер тізімінде, тиісті цитата нөмірінің жанында келтіріледі. Халықаралық медициналық журналдар редакторының комитеті (ICMJE) осы биомедициналық стильдің бастапқы ядросы болып саналады, ол Ванкувердегі 1978 жылғы редакторлардың кеңесінен пайда болды. MEDLINE/PubMed дерекқоры осы сілтеме стилін пайдаланады, ал Ұлттық медицина кітапханасы «Биомедициналық журналдарға ұсынылатын қолжазбаларға арналған ICMJE бірыңғай талаптары – Сілтемелер үлгісі» ұсынады. Американдық медицина қауымдастығының Ванкувер стиліне шағын өзгерістер енгізілген. AMA-ның «Стиль нұсқаулығына» қараңыз. Электр және электроника инженерлері институтының (IEEE) стилі, немесе IEEE стилі, цитата нөмірлерін квадрат жақшалар ішінде қоршап, оларды тізбектеп нөмірлейді, ал сандар қажет болған жағдайда мәтін бойына қайталанады. ICNafp саласына жататын биология салаларында (өзінде осы сілтеме стилі тұрақты қолданылады), авторлық атауларды сілтемелеудің өзгертілген түрі номенклатуралық сілтемелер жасау және кейде жалпы сілтемелер жасау үшін негізгі әдіс болып табылады (мысалы, Taxon журналында жарияланған кодқа қатысты ұсыныстарда). Бұл жұмыстар, егер мәтінде де сілтеме жасалса ғана, сілтемелер тізіміне енгізіледі. Атаулар мерзімді басылымдар үшін Botanico Periodicum Huntianum және кітаптар үшін Taxonomic Literature 2 (кейін IPNI) стандартталған қысқартуларын қолданады. Печеник сілтеме стилі – Jan A. Pechenik-тің «Биология туралы жазуға қысқаша нұсқаулық» (6-басылым, 2007 жыл) кітабында сипатталған стиль. 1955 жылы Юджин Гарфилд ғылыми әдебиеттердің тұтастығын арттыру мақсатымен ғылыми әдебиеттерге арналған библиографиялық жүйені ұсынды.

Әлеуметтік ғылымдар

Американдық психологиялық қауымдастықтың басылымдар нұсқаулығында жарияланған Американдық психологиялық қауымдастықтың стилі, немесе APA стилі, көбінесе әлеуметтік ғылымдарда қолданылады. APA цитаталау стилі Гарвард сілтемесіне ұқсас, автордың аты-жөні мен жариялану жылы көрсетіледі, бірақ олар екі түрде болуы мүмкін: автордың тегі мәтінде келтіріліп, жариялану жылы жақшада көрсетілетін атау цитаталары, және автордың тегі мен жариялану жылы жақшада бірге келтірілетін автор-күндік цитаталар. Екі жағдайда да мәтіндегі сілтемелер мақаланың соңындағы "әдебиеттер тізімі" бөліміндегі әріптік ретпен орналасқан дереккөздер тізіміне сілтеме жасайды. Американың саяси ғылымдар қауымдастығы осы саланың басылымдары үшін стильдік нұсқаулық және стильдік жетекші шығарады. Бұл стиль CMOS стиліне жақын. Америка антропологиялық қауымдастығы өз басылымдарының стилі туралы нұсқаулығында көрсетілген Чикаго стилінің өзгертілген нұсқасын пайдаланады. Американдық социологиялық қауымдастықтың ASA стилі – социологиялық басылымдарда қолданылатын негізгі стильдердің бірі.

Мәселелер

Коммуникация саласындағы ғылыми журналдардағы сілтемелерді зерттеу барысында Майкл Бугея мен Даниэла В. Димитрова онлайн көздерге сілтемелердің тозу жылдамдығы бар екенін анықтады (жарияланған беттер алынып тасталғанда), олар оны «жартылай өмір» деп атайды, бұл аталған журналдардағы сілтемелерді уақыт өте келе ғылыми зерттеулер үшін аз пайдалы етеді. Басқа сарапшылар жарияланған қайталаулардың түпнұсқа жариялымдар сияқты көп сілтеме алмайтынын анықтады. Тағы бір маңызды мәселе – сілтеме жасау қателіктері, олар көбінесе зерттеушінің немесе журнал редакторының жариялау процесіндегі салғырттығынан туындайды. Мысалы, бизнес этикасы саласындағы үш ірі журналдан кездейсоқ таңдалған 1200 сілтемені талдаған зерттеуде, авторлар басқа жариялымнан сілтеме жазбасын түпнұсқа көзін қарастырмай көшіріп, қойып тастағанда, орташа мақалада кем дегенде үш плагиатталған сілтеме болатыны анықталды. Сарапшылар қарапайым шаралардың, мысалы, сілтеме жасалған дереккөздің авторымен дұрыс сілтеме жасау туралы кеңесудің, сілтеме жасау қателіктерін азайтатынын және осылайша зерттеу сапасын арттыратынын анықтады. Тағы бір зерттеуде шамамен 25% сілтемелер жасалған тұжырымдарды қолдамайтыны айтылды, бұл тарих саласын қоса алғанда, көптеген пәндерге әсер ететін нәтиже. Зерттеулер мақаланың әсерін оның ғылыми жетістіктерімен ғана емес, сонымен қатар сыртқы факторлармен де түсіндіруге болатынын көрсетеді. Салалық факторлар әдетте пәндер арасындағы салыстырулар жасалғанда ғана емес, сонымен қатар бір пәннің әртүрлі салаларын салыстырғанда да қарастырылатын мәселе болып саналады. Мысалы, медицинада, басқа факторлармен қатар, авторлардың саны, сілтемелердің саны, мақаланың ұзындығы және тақырыптағы қос нүктелердің болуы әсерге ықпал етеді; ал социологияда сілтемелердің саны, мақаланың ұзындығы және тақырыптың ұзындығы факторлардың бірі болып табылады. Әдістемелік сапа мен сенімділікті зерттеулер «бірнеше салада жарияланған зерттеу жұмыстарының сенімділігі журналдың рейтингісі артуымен төмендеуі мүмкін» деген қорытындыға келді. Nature Index сілтемелердің академиялық қауымдастықта даулы, бірақ маңызды көрсеткіш болып қалатынын мойындайды. Олар сілтемелер санын арттырудың бес жолын көрсетеді: 1) тақырыптың ұзындығы мен тыныш белгілерін қадағалау; 2) нәтижелерді алдын ала басылым ретінде ертерек жариялау; 3) тақырыпта, аннотацияда немесе кілт сөздерде елге сілтеме жасаудан аулақ болу; 4) мақаланы деректер қоймасындағы қолдау деректерімен байланыстыру; және 5) зерттеу мақалаларының тақырыптарында тирелерден аулақ болу. Сілтеме жасау үлгілеріне авторлар мен журнал қызметкерлерінің этикалық емес мінез-құлқы да әсер ететіні белгілі. Мұндай мінез-құлық «әсер ету факторын арттыру» деп аталады және тіпті жоғары деңгейдегі журналдарды қамтиды деп хабарланды. Әсіресе, жоғары деңгейдегі медицина ғылымдары журналдары, соның ішінде The Lancet, JAMA және The New England Journal of Medicine, мұндай мінез-құлықпен байланысты деп есептеледі, бұл журналдарға сілтемелердің 30%-ға дейін тапсырыспен жасалған пікір мақалалары арқылы жасалады. Екінші жағынан, сілтеме жасау картельдерінің құбылысы күшейіп келеді. Сілтеме жасау картельдері – бір тақырып бойынша жұмыс істейтін авторлардың басқа топтарға қарағанда бір-бірін пропорционал емес түрде көп сілтемелейтін топтары.

Ғылыми-зерттеу және даму

Цитаталар және олармен байланысты құралдар мен жүйелерді әзірлеу туралы зерттеулер бар, көбінесе ғылыми цитаталарға қатысты. Цитациялық талдау – метағылымда кеңінен қолданылатын әдіс.