Кіріспе

Ресейлік зерттеуші және ғалым

Николай Николаевич Миклухо Маклай (Никола́й Никола́евич Миклу́хо Макла́й; 17 шілде [Е.К. 5 шілде] 1846 – 14 сәуір [Е.К. 2 сәуір] 1888) – украин тегін жатқан орыс зерттеушісі. Ол этнолог, антрополог және биолог ретінде жұмыс істеді, Жаңа Гвинеяның "ешқашан еуропалықты көрмеген" жергілікті халқының арасында қоныстанып, оларды зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі ретінде танымал болды. Миклухо Маклай өмірінің көп бөлігін саяхаттап, Таяу Шығыс, Австралия, Жаңа Гвинея, Меланезия және Полинезияда ғылыми зерттеулер жүргізді. Австралия оның қабылдаған еліне айналды, ал Сидней отбасының туған қаласы болды. Ол 19 ғасырдағы австралиялық ғылымның көрнекті тұлғасы болды және Австралия мен Жаңа Гвинея тарихының маңызды мәселелеріне қатысты. Австралияда ол Оңтүстік жарты шардағы алғашқы биологиялық зерттеу станциясын салған, Жаңа Оңтүстік Уэльс Линнеев қоғамына сайланған, Австралиялық биологиялық қауымдастықты құруға септігін тигізген, элиталық Австралия клубында тұрған, жетекші әуесқой ғалым және саяси қайраткер сэр Уильям Маклейдің жақын досы болған, сондай-ақ Жаңа Оңтүстік Уэльс премьер-министрінің қызы Маргарет Эмма Робертсонға үйленген. Оның украин әкесі Николай Ильич Миклуха 1818 жылы дүниеге келді, оның ішінде Очаков бекінісінің алынуы да болды. Шындығында, оның казақ тегі кең таралған, сонымен қатар Запорожье әскерінің атаманы Охрим Миклуха да оның шежіресінде болды. Оның әкесінің ата-анасы Гогольдің достары болған. Ол Жаңа Оңтүстік Уэльс премьері Джон Робертсонның жесір қызы Маргарет Эммаға үйленді. Оның тұрғын үйі Сиднейдің Берчгроув қалашығындағы Вайомингте орналасқан, қазір оның есімімен байланысты болғандықтан мұражай тізіміне енгізілген.

Жаңа Гвинея мен Тынық мұхит аймағындағы антропологиялық жұмыстар

Миклоухо Маклей 1871 және 1880 жылдар аралығында екі жыл бойы Солтүстік-Шығыс Жаңа Гвинеяда тұрды, сондай-ақ ол бірнеше рет Филиппин, Малай түбегі мен Австралияға сапар шекті. 1883 жылы ол тағы да Жаңа Гвинеяға оралды. Жергілікті тайпалардың арасында өмір сүргендігінің арқасында, олардың өмір салты мен әдет-ғұрыптары туралы жасаған толық зерттемесі кейінгі ғалымдар үшін аса құнды болды. Кейбір ғалымдар, мысалы, жас Миклоухо Маклейдің ұстазы Эрнст Геккель, папуастар, бушмендер және басқа да мәдени тұрғыдан "жетілмеген" халықтарды еуропалықтар мен олардың жануарлық ата-бабалары арасындағы "аралық саты" деп қарады. Дарвиннің эволюция теориясын қабылдағанмен, Миклоухо Маклей осы пікірлерден бас тартып, осы мәселе оны Жаңа Гвинеяның қара тері тұрғындары туралы ғылыми фактілерді жинауға және зерттеуге итермеледі. Салыстырмалы анатомиялық зерттеулерінің нәтижесінде Миклоухо Маклей полигенізмді, яғни адамзаттың әртүрлі нәсілдері әртүрлі түрлерге жатады деген көзқарасты жоққа шығарған алғашқы антропологтардың бірі болды.

Құлшылыққа қарсылық

Миклоухо-Маклейдің гуманистік көзқарастары оны құл саудасына және Меланезия аралдары мен Квинсленд, Фиджи, Самоа және Жаңа Каледониядағы плантациялар арасында жүзеге асырылған қарашілікке қарсы белсенді түрде күресуге жетеледі.

Ресейдегі аурулар мен өлім

1887 жылы ол Австралиядан шығып, Санкт-Петербургке қайтып келді. Өзінің жұмысын Императорлық Ресей географиялық қоғамына ұсынды және жас отбасын өзімен бірге алып келді. Миклухо-Маклайдың денсаулығы нашар болды және Сергей Боткиннің емдеуіне қарамастан, Миклухо-Маклай 41 жасында Санкт-Петербургте диагнозы қойылмаған ми ісігінен қайтыс болды. Ол Волково зиратында жерленді, ал бас сүйегі Санкт-Петербург әскери-медициналық академиясына тапсырылды.

Өлімнен кейінгі өмір

Миклохо-Маклейдің жесірі балаларымен Сиднейге оралды. 1917 жылға дейін ғалымның отбасы Ресей империясының зейнетақысын алды. Ақшаны алғаш Александр III, кейін Николай II бөліп берді. Оның ұлдарының бірі, Александр, Р. Э. О’Коннордың қызына үйленді. Оның саяхат күнделіктері 1923 жылға дейін жарияланбады, ал оның еңбектерінің түсіндірмелі бес томдық жинағы 1953 жылы жарық көрді. Ол ашқан түрлердің ішінде Musa maclayi бананының түрі және Canefriula maclayiana құрлы аңдары бар. Rhinoscapha maclayi мысығын алғаш Миклохо-Маклей жинаған, содан кейін оның досы Уильям Маклей оның құрметіне осылай атаған. Маклай – Тревор Стилдің «Sed Nur Fragmento» эсперанто тіліндегі тарихи романының басты кейіпкерінің прототипі.

Австралия

Уотсон шығанағындағы теңіз биологиялық стансасы Миклохо-Маклейдің құрылысымен салынды және пайдаланылды. 1899 жылы ол Қорғаныс министрлігіне офицерлердің казармасы ретінде берілді. 1980 жылдары Миклохо-Маклей қоғамы осы орталықты Миклохо-Маклейдің ғылыми еңбектерін еске алу үшін тарихи ескерткіш деп жариялауға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Бүгінде, Сидней порты федерациясының меншігінде болғанымен, ғимарат жеке тұрғын үй ретінде пайдаланылады және тек ерекше жағдайларда ғана қоғамға ашылады. Миклохо-Маклей қоғамы оның құрметіне Снайлс-Бейде (Берчгроув) саябаққа ат қоюға қол жеткізді. Миклохо-Маклейдің туылған күнінің 150 жылдығына орай, Сидней университетінің Маклей мұражайының алдында оның бюсті ашылды. Миклохо-Маклей бұл терминді қолдана бастады, оны Кейп Кройсилл мен Кейп Кинг Уильям арасындағы 150 мильге және Мана Боро Боро (Финистер таулары) тауларына дейін 30-50 мильге дейінгі аумақты қамтиды деп анықтады. Алайда, қазіргі таңда бұл атау қолданылмайды. Кейп Кройсиллден Мадангқа дейінгі жағалау бөлігі Солтүстік жағалаудың бір бөлігі ретінде белгілі, Маданг орналасқан шығанақ Астролаб шығанағы деп аталады, ал Астролаб шығанағынан Сайдорға дейінгі жағалау Рай жағалауы деп аталады, ол өз кезегінде Рай жағалауы ауданына атын берді – бұл Папуа-Жаңа Гвинеяның Ұлттық Парламентіне депутат сайлайтын округ. Мадангта, Папуа-Жаңа Гвинеяда – 1870 жылдары саяхатшы тұрған жерден шалқары қашықтықта – оның атымен аталатын көше бар. 2000 жылы Олег Алиев Жаңа Гвинеяда ескерткіш орнатты. 2013 жылы Маданг провинциясындағы Бонгу ауылының жанында Миклохо-Маклейдің мұрасын құрметтеу үшін ескерткіш орнатылды, оны «Валерия, Ирма және Валентина Сурин, басшы, сэр Питер Бартер және Маданг курортының және Хаус Тумбуна достарының еріктілері» қаржыландырды.

Ресей

Ресейде оның құрметіне Этнология және антропология институты және Мәскеудің оңтүстік-батысындағы көше (Ресей Халықтар достығы университеті орналасқан жерде) бар. Новгород облысы Окуловкадағы аудандық музей оның атымен аталады. 1980 және 1988 жылдары ғалымның немересі, австралиялық Роберт Миклоухо Маклей Малин қаласына екі рет келді. 1986 жылы ғалымның туғанына 140 жыл толуына орай Малинде оған ескерткіш орнатылды. 1946 жылдан бері Львовта Миклухо Маклей көшесі (Львів) бар. Қырым түбегіндегі Севастопольде оның бюсті де орналасқан. 2011 жылы Украина Географиялық қоғамы Николай Миклухо-Маклейдің туғанына 165 жыл толуына байланысты Украинадағы оның жылы деп жариялады.

Жалпы сілтемелер

Гриноп, Ф. С. (1944) Жалғыз саяхаттаушы, К. Г. Мюррей баспасы, Сидней.
Оглоблин, А. К. (1998) «Н. Н. Миклухо-Маклейді еске алу (жақында жарық көрген орыс басылымдары)», Индонезияның Ириан-Джая аймағындағы «Құстың басы» тақырыбындағы конференция материалдары, 487–502 беттер. 1998 жыл. Google Кітаптарда ішінара көрініс.
Тюторский, А. В., Е. В. Говор және Кристофер Баллард. «Миклухо-Маклейдің орыс және ағылшын тілдеріндегі ғылыми зерттеулердегі мұрасы, 1992–2017 жж.» Еуразия археологиясы, этнологиясы және антропологиясы 47.2 (2019): 112–121.