Кіріспе

1584–1656 жылдары – пилигримдер жалдаған ағылшын әскери шенеунігі, астроном Майлз Стэндиш (шамамен 1584 – 3 қазан 1656 ж.) – ағылшын әскери офицері және колонист. Ол қазіргі Массачусетс штатындағы Плимут колониясының әскери кеңесшісі ретінде пилигримдер тарапынан тағайындалды. Стэндиш «Мейфлауэр» кемесімен пилигримдерге бірге сапар шекті және 1620 жылы негісталғаннан бастап Плимут колониясын басқару және қорғауда маңызды рөл атқарды. 1621 жылдың 17 ақпанында Плимут колониясының милициясы оны алғашқы қолбасшы етіп сайлады және өмірінің соңына дейін осы лауазымға қайта-қайта сайланды. Стэндиш әр түрлі уақытта Англияға қайтқан сапарларында Плимут колониясының өкілі, колония губернаторының көмекшісі және қазынашысы болып қызмет етті. Стэндиштің әскери басшылығының ерекшелігі – алдын ала әрекет етуге бейімділігі. Ол Немаскет ауылына шабуыл жасап, Уэссагусет колониясындағы қақтығыс сияқты, жергілікті американдықтарға қарсы кем дегенде екі шабуылға немесе ұсақ қақтығысқа қатысты. Осы әрекеттер кезінде Стэндиш әскери шеберлігін көрсетті, бірақ оның жергілікті тұрғындарға қатысты қатыгездігі колонияның бірқатар мүшелерін алаңдатты. Стэндиш 1635 жылы Пенобскотта француз әскерлеріне қарсы сәтсіз жорыққа жетекшілік етті, бұл оның соңғы әскери іс-қимылдарының бірі болды. 1640 жылдары ол әскери қызметтен қол үзді және Массачусетс штатындағы Даксбериде фермер болып қоныстанды, ол алғашқы қоныстанғандардың бірі болды. Ол өсіп келе жатқан колониядағы пилигримдер әскерінің номиналды қолбасшысы болды, бірақ кеңесші ретінде әрекет етті. Ол 1656 жылы 72 жасында Даксберидегі үйінде қайтыс болды. Стэндиш өмірінің көп бөлігінде пилигримдердің колониясын қолдады және қорғады, бірақ оның олардың шіркеуіне қосылғанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Бірнеше қалалар мен әскери нысандар Стэндиштің құрметіне аталды және оның есімімен ескерткіштер орнатылды. Ол 1858 жылы Генри Уодсворт Лонгфеллоудың «Майлс Стэндиштің уақыты» поэмасында басты кейіпкер ретінде бейнеленген, бұл өте көркемделіп жазылған туынды, онда ол ұялшақ романтик ретінде суреттеледі. Бұл өлең 19 ғасырда танымал болды және американдық мәдениетте пилигримдер туралы әңгімені бекітуде маңызды рөл атқарды.

Туған жері және ерте әскери қызмет

Стандиштің шығу тегі мен ерте өмірі туралы аз мәлімет бар: оның туған жері тарихшылар арасында пікірталас тудырып келеді. Стандиштің 1656 жылы Плимут колониясында жасалған өсиеті бірнеше жердегі мүліктерге мұрагерлік құқығын талап етеді: Мен ұлым, нақты мұрагерім Александр Стандишке Ормскирке [Ормскирк] Борскуж [Бурскуг] Райтингтон Модсли [Модсли] Ньюбург [Ньюбург] Кроустон [Кростон] және Адам аралындағы барлық жерлерімді заңды мұрагерлік бойынша беремін, бірақ бұрыннан бері маған тиіс болған мүліктерім әділсіз түрде алынып қойылған. Менің арғы аталарымның бірі, Стандиш үйінен екінші немесе кіші ұлы болған. Стандиштің Төмен елдердегі ерте әскери мансабы белгісіз. Ол кезде Нидерланд Республикасы Испаниямен Сегіз жылдық соғыста болған. Англия королевасы Елизавета I протестанттық Нидерланд Республикасын қолдады және ағылшын-испан соғысының (1585–1604) бөлігі ретінде Нидерландтағы испандармен күресу үшін әскер жіберді. Тарихшылар Стандиштің ағылшын армиясындағы рөлі туралы келіспейді. Натаниел Филбрик оны «жалдамалы сарбаз» деп атайды, яғни ол соғыста жұмыс іздеген сарбаз болған, бірақ Джастин Винсор Стандиштің ағылшын армиясында лейтенант болып тағайындалғанын және кейін Голландияда капитан болып жоғарылатылғанын айтады. Тарихшы Джереми Бангс Стандиш сол кезде Нидерландтағы ағылшын әскерлерін басқарған генерал сэр Горацио Вердің қол астында қызмет еткен болуы мүмкін деп санайды. Вере экспедиция үшін Ланкашир мен Мэн аралынан және басқа да жерлерден сарбаздарды жалдағаны белгілі. Стандиштің қызметі мен қайда болғаны 1620 жылға дейін белгісіз, ол кезде ол әйелі Розамен бірге Голландияның Лейден қаласында тұрып, «капитан» атағын қолданған. Сол жерде ол Солтүстік Америкада колония құруға ниеттенген Англиядан келген пуритандық диссиденттер тобының (паломниктер) жалдауына кірді. Стандиш олардың әскери кеңесшісі болып жұмыс істеді. Пуритандықтар бұл лауазымға Вирджиния штатының Джеймстаундағы ағылшын колониясының негізін қалаушылардың бірі болған және Америка жағалауын зерттеу мен картаға түсіру тәжірибесі бар капитан Джон Смитті тағайындауды үміттенген. Паломниктер Смитпен кездесіп, ол қызығушылық білдірді, бірақ оның бағасы тым жоғары болды және паломниктер оның атақ-даңқы мен батыл мінезі оны диктаторға айналдыруы мүмкін деп қорқыды. Олар оның орнына Стандишті тағайындады; ол, әрине, паломниктерге таныс болған. Колония басшылары көптеген тесіктерден кейін, екі рет портына қайтуға мәжбүр болған кішкентай «Спидвеллді» артта қалдыруға шешім қабылдады. Стандиштер мен «Спидвелл» жолаушыларының көпшілігі «Мейфлауэрге» жиналды, ал «Спидвелл» Лондонға сатылуға кетті, енді тек бірнеше жолаушысы бар. Ауа райы оңтүстікке қарай сапар жасауға мүмкіндік бермейтіні анық болды, сондықтан олар Кейп-Код маңында қоныстануға шешім қабылдады. Азық-түлік жетіспеушілігі (оның ішінде ағаш пен сыра) және Атлант мұхитының күркіреуі Вирджинияға қонуға тым қауіпті болды. Олар 11 қарашада иілімге тігізді.

Плимут колониясының құрылуы

"Мейфлауэр" кемесі Кейп-Код жағасында тоқтағанда, Стандиш колония басшыларынан оған жағаға топ алып шығып, қоныстануға жарамды жер табуға рұқсат беруді сұрады. 1620 жылдың 15 қарашасында ол 16 жаяу саяхатшыны алып, Кейптің солтүстік бөлігін зерттеуге шықты. 11 желтоқсанда ол 18 адамнан тұратын топты бастап, қайықпен Кейп-Код жағалауын кеңінен зерттеді, ал түндерін ағаш бұтақтарынан жасалған уақытша қоршаулармен қоршалған жағада өткізді. Бір түні шамамен 30 үнділік оларға шабуыл жасады. Олар қорқып кетті, бірақ Стандиш оларды сабырлы болуға шақырып, қажетсіз жағдайда мылтықтарын атпауға кеңес берді. Оқиға Массачусетс штатының Истхэм қаласында болды және ол "Бірінші кездесу" деп аталды. Тағы да зерттеулер жүргізгеннен кейін, 1620 жылдың желтоқсан айының соңында Палым шығанағындағы жерді қоныстану орны ретінде таңдады. Стандиш кішкентай бекініс орналасуы және оған қару-жарақ орнату, сондай-ақ максималды қорғаныс үшін алғашқы үйлердің орналасуы туралы маңызды кеңес берді. Стандиштің әйелі Роза қаңтар айында қайтыс болды. Стандиш ауруға шалдыққан азаматтардың ішінде санаулылардың бірі болды, ал Уильям Брэдфорд оның көптеген адамдарды жұбатқанын және қиындыққа тап болғандарға күш бергенін айтты. Стандиш Брэдфордтың ауруына күтім жасады, бұл олардың ондаған жылдық достығының бастамасы болды. Брэдфорд өмірінің көп бөлігінде губернатор болып қызмет етті және қажеттілік туғанда Стандишпен тығыз байланыста жұмыс істеді. Екеуінің мінездері өте әртүрлі болды: Брэдфорд сабырлы және шешім қабылдауға асықпайтын, ал Стандиш өте жарысқан мінезімен белгілі болды. Айырмашылықтарына қарамастан, екеуі колонияны басқаруда және туындаған қауіптерге бірлесіп қарсы тұруда жақсы жұмыс істеді.

Плимут колониясын қолдауға арналған әскери іс-қимыл

1621 жылдың ақпан айына қарай отаршылар бірнеше рет үндістерді көріп қалған, бірақ араларында ешқандай байланыс болмаған. Отардағы адамдар жаушылыққа дайын болуды қалағандықтан, 17 ақпанда 1621 жылы барлық еңбекке қабілетті ерлерден әскер құрып, Стендишті олардың басшысы етіп сайлады. Плимут колониясының басшылары оны бұрыннан осы қызметке тағайындаған еді, бірақ бұл дауыс демократиялық жолмен осы шешімді бекітті. 1621 жылдың наурыз айында үндістермен байланыс ағылшын тілінде сөйлейтін абенаки тайпасының өкілі Самосет арқылы орнатылды, ол Паломниктердің жақын маңдағы Поканокет тайпасының басшысы Массасойтпен кездесуін ұйымдастырды. 22 наурызда Плимут колониясының губернаторы Джон Карвер Массасойтпен шартқа қол қойды, бұл Поканокеттер мен отаршылардың арасындағы одақты жариялады және екі тараптың да қажеттілік туғанда бір-бірін қорғауын міндеттеді. Губернатор Карвер сол жылы қайтыс болды, ал шартты орындау жауапкершілігі оның ізбасары Уильям Брэдфордқа жүктелді. Брэдфорд пен Стендиш жиі Массачусетс және Наррагансетт тайпаларының Паломниктерге және Поканокеттерге жасаған қауіп-қатерлеріне ден қойып, оларға жауап берудің қиын міндеттерімен айналысты.

Немаскеттік рейд

Келісімге алғашқы сын 1621 жылдың тамызында Корбитант есімді сақман Массасойттың басшылығын әлсіретуге тырысқанда туды. Корбитант, қазіргі Массачусетс штатының Миддлбороу қаласы орналасқан Немаскеттің Поканокет ауылында, Плимуттан батысқа қарай 14 миль (23 км) жердегі халықты Массасойтқа қарсы қайыруға күш салды. Брэдфорд пен Стэндиш бұл Плимут-Поканокет одасына қауіпті угроза екенін түсінді және жылдам әрекет етуге шешім қабылдады. 1621 жылдың 14 тамызында Стэндиш 10 адамнан тұратын топты Немаскетке бастап барды, мақсаты – Корбитантты өлтіру. Немаскетке жеткен соң Стэндиш Корбитанттың ұйықтап жатқан жері деп саналған паналау орнына түнгі шабуыл жоспарлады. Сол түні ол Хоббамокпен бірге паналау орнына кіріп, Корбитантты шақырып дауыстады. Қорқып қалған Поканокеттер қашуға тырысқанда, Стэндиштің сыртындағы адамдары мылтықпен атып, бір Поканокет еркегі мен әйелді жаралады, олар кейін емделу үшін Плимутқа жеткізілді. Стэндиш көп ұзамай Корбитанттың ауылдан қашып кеткенін және Тискуантумның зардап шекпегенін білді. Стэндиш Корбитантты ұстай алмады, бірақ шабуыл күтілген нәтиже берді. 1621 жылдың 13 қыркүйегінде тоғыз сақман, соның ішінде Корбитант та, король Джеймсқа адалдық туралы келісімге қол қою үшін Плимутқа келді.

Сақал

1621 жылдың қараша айында Плимут қаласына Наррагансеттерден келген елші келіп, жылан терісіне оралған жебелерді жеткізді. Тискуантум мен Хоббамок бұл Наррагансеттік сақшы Каноникустың қауіпті ескертуі және қорлауы екенін айтты. Наррагансеттер Род-Айленд штатындағы Наррагансетт шығанағының батысында мекендеген және аймақтағы ең күшті тайпалардың бірі болды. Брэдфорд олардың үрейленбегенін көрсету үшін оқ-дәрімен толтырылған жылан терісін қайтарды. Стендиш бұл қауіпті қастерлеп, отаршылдардың кішкентай ауылын биік тік бұрғаналардан жасалған қоршаумен қоршауға шақырды. Бұл ұсынысқа сәйкес, қабырғаның ұзындығы жарты мильден (немесе 0,8 км) астам болуы керек еді. Одан әрі, ол қақпаларды нығайту және қабырғадан атуға арналған платформалар салуды ұсынды. Колония жақында «Фортуна» кемесімен келген жаңа отаршылдардың келуімен нығайтылды, бірақ бұл жұмысты істеуге бар болғаны 50 адам болды. Қиындықтарға қарамастан, отаршылар Стендиштің ұсынысына сәйкес үш айдың ішінде қоршауды салып бітірді, ол 1622 жылдың наурыз айында аяқталды. Стендиш отаршылдарды әр қабырғаны күзету үшін төрт взводқа бөліп, шабуыл болған жағдайда ауылды қалай қорғауға дайындады.

Wessagusset (қақпақ)

Солтүстіктегі Массачусет тайпасынан туған қауіп, жаңа ағылшын отаршыларының келуімен күшейді. 1622 жылдың сәуір айында Плимутқа жаңа колонияның алғы шебі келді. Оларды саудагер Томас Уэстон Плимут маңында жаңа қоныс құру үшін жіберген еді. Олар Плимуттан солтүстікке шамамен 40 шақырым қашықтықтағы Веймут қаласындағы Фор өзенінің жағасындағы жерді таңдап, оны Вессагусет деп атады. Жақсы басқарылмаған колонияның қоныс аударушылары ұрлық пен бейхабарлықтары арқасында Массачусет тайпасын ашуландырды. 1623 жылдың наурызында Массасоит ықпалды Массачусет жауынгерлерінің Вессагусет және Плимут колонияларын жоюды жоспарлап отырғанын білді. Ол Плимутты бірінші соққы беруге ескертті. Вессагусеттегі отаршылардың бірі, Финес Пратт, өздерінің қонысы қауіптің алдында екенін растады. Ол Плимутқа қашып барып, Вессагусеттегі отаршылар Массачусеттердің бірнеше рет қауіп төндіргенін, елді мекеннің үнемі күшті күзетуде екенін және адамдар аштықтан өліп жатқанын хабарлады. Брэдфорд қоғамдық жиналыс шақырып, Пилигримдер Стандишті және сегіз адамнан тұратын кішкентай топты, соның ішінде Хоббамокты, Вессагусетке жоспардың басшыларын өлтіру үшін жіберуге шешім қабылдады. Бұл миссия Стандиш үшін жеке маңызға ие болды. Вессагусетке қауіп төндірген жауынгерлердің бірі Витувамат, ол бұрын Стандишті қорлап, қауіп көрсеткен Непонсет тайпасынан еді. Стандиш Вессагусетке келгенде, көптеген отаршылардың Массачусеттермен бірге өмір сүруге кеткенін анықтады және оларды Вессагусетке қайтаруға бұйрық берді. Пексуот Массачусет тайпасының жауынгері және Вессагусетке қауіп төндірген топтың басшысы болды; ол Витувамат және басқа жауынгерлермен бірге Стандиш келгеннен кейін қонысқа келді. Стандиш өзінің тек саудалық миссияда екенін айтты, бірақ Пексуот Хоббамокқа: «Ол батыл болсын, бізді күтпеген жерден ұстамайды» деді. Соңынан Пексуот Стандишке жақындап, оған қарап: «Сен үлкен капитансың, бірақ сен кішкентай адамсың. Мен сахим болмасам да, күштімін және батылым бар» деді. Келесі күні Стандиш Пексуотпен Вессагусеттегі бір бөлмелі үйдің бірінде тамақтануға келісті. Пексуот Витуваматты, оның жасөспірім інісін және бірнеше әйелді алып келді. Стандиштің үйінде Плимуттен үш адам мен Хоббамок болды. Олар үйдің есігін жауып, Стандиш Пексуотқа шабуыл жасап, оны өз пышағымен бірнеше рет жарақаттады. Миссиясын орындағаннан кейін Стандиш Витуваматтың басын алып Плимутқа оралды. Қоныстарды қиратуды жоспарлаған басшылар өлтіріліп, қауіп сейілді, бірақ бұл әрекет күтпеген салдарларға әкелді. Стандиш қорғауға тырысқан Вессагусет қонысы оқиғадан кейін толығымен тасталып кетті. Көшіп келушілердің көпшілігі Монхеган аралындағы ағылшын балықшыларына кетіп қалды. Бұл шабуыл аймақтағы үнді тайпаларының арасында кең үрей тудырды. Ауылдар тасталып, Пилигримдер сауданы қайта жандандыруда көп қиындықтарға тап болды. Пастор Джон Робинсон әлі Лейденде болды, бірақ ол Стандишті оның қатыгездігі үшін сынады. Брэдфорд та оның әдістеріне наразы болды, бірақ оны хат арқылы қорғады: «Капитан Стендишке келетін болсақ, оны өзінің ісі үшін жауапкершілікке тартамыз, бірақ мынаны айтуымыз керек, ол біздің қолымыздағыдай пайдалы құрал және жалпы игілікке қамқор».

Меримоунт қоныстарының таралуы

1625 жылы тағы бір топ ағылшын қоныс тебушілері Плимуттен солтүстікке қарай шамамен 27 миль (43 км) жерде, Массачусетс штатындағы Куинсиде орналасқан Вессагусеттен көп ұзақ емес жерде бекініс құрды. Елді мекен ресми түрде Уолластон тауы деп аталды, бірақ көп ұзамай "Мерримаунт" деген есіммен белгілі болды. Олардың басшысы Томас Мортон пилигримдерге ұнамайтын және қауіпті деп санайтын мінез-құлықты қолдады. Мерримаунт тұрғындары май бағанасын тікті, көп ішіп, сенбі күнін сақтаудан бас тартты және үндістерге қару-жарақ сатты. Брэдфорд қару сатуды ерекше мазалады және 1628 жылы Стендишке Мортонды тұтқындау үшін жорыққа шығуды бұйырды. Стендиш бір топ адаммен келгенде, Мерримаунттағы шағын топтың кішкентай ғимаратқа бекініп алғанын көрді. Мортон соңында Плимуттен келгендерге шабуыл жасауға бел буды, бірақ Мерримаунт тобы қаруларын ұстауға тым мас еді.

Пенобскот экспедициясы

Стандиштің соңғы маңызды белгілі экспедициясы 1613 жылы Мейн штатының Кастин қаласында Пенобскот өзенінде сауда бекеті құрған француздықтарға қарсы болды. 1628 жылы ағылшын әскерлері осы елді мекенді басып алып, Плимут колониясына тапсырды. Бұл жер жеті жыл бойы паломниктер үшін құнды тері және ағаш-құрылыс материалдарының көзі болды. Алайда, 1635 жылы француздықтар шағын экспедиция ұйымдастырып, оңайлықпен елді мекенді қайта басып алды. Брэдфорд Стендишке шара қолдануға бұйрық берді, колонияның атынан постты қайтарып алуды қалады. Бұл Стендиш бұрын басқарған кішкентай экспедициялардан әлдеқайда ауқымды міндет болды, сондықтан ол Гирлинг атты адамның капитаны болған «Жақсы үміт» кемесін жалдап, міндетті орындауға кірісті. 1626 жылы Исаак Аллертон жүргізген келіссөздердің арқасында тағы бір әрекет сәтті аяқталды, және Плимуттың бірнеше жетекші тұлғалары, соның ішінде Стендиш, колонияның «Авантюристтерге» қарызын толығымен өтеді. Плимут колониясының басшылары енді «Саудагерлік авантюристтердің» нұсқауларынан босатылды және 1627 жылы жерді бөлуді ұйымдастыру арқылы жаңадан қол жеткізген тәуелсіздіктерін көрсетті. Плимут, Кингстон, Даксбери және Маршфилд қалаларының жағалауындағы колониядағы әрбір отбасыға үлкен-үлкен шаруашылық жерлер бөлінді. Стендиш Даксбериде ферма алды, ол 1628 жылы үй салып, сонда қоныстанды. 1635 жылға қарай (Пенобскот экспедициясынан кейін) Стендиш тыныш өмірге ұмтыла бастағаны туралы мәліметтер бар, ол Даксбери фермасының мал шаруашылығы мен егістіктерін күтіп ұстады. Ол сол кезде 51 жаста болды және колонияны қорғау жауапкершілігін жас буынға жүктеуге кірісті. 1635 жылғы колониялық жазбаларда лейтенант Уильям Холмс Стендиштің тікелей бағыныстысы ретінде отаршыларды жаттықтыруға тағайындалғаны көрсетілген. 1637 жылы Пекот соғысы басталар кезде Стендиш 30 адамнан тұратын отряд құру жөніндегі комиссияға енгізілді, бірақ Холмс осы отрядты далада басқарды. Бұл оқиғаның оған қатысы болуы мүмкін, бірақ қаланың қалай аталғанын көрсететін ешқандай жазба жоқ.

Соңғы жылдар

1640 жылдары Стендиштің әкімшілік қызметі арта түсті. Ол жолдарды тексеруші, 1644-1649 жылдары колонияның қазынашысы болды, сондай-ақ жаңа қалалардың шекараларын белгілеу және су жолдарын қарап тексеру комитеттерінде жұмыс істеді. Оның ескі досы Хоббамок бұрын оның отбасында тұрған, бірақ 1642 жылы қайтыс болып, Даксберидегі Стендиштің шаруашылығында жерленді.

Мұра

Стэндиштың Плимут колониясын қорғаудағы нақты өмірлік рөлі және кейде қатыгездікке толы тактикасы Генри Уодсворт Лонгфеллоудың «Майлс Стэндиштің махаббаты» атты поэмасындағы ойдан шығарылған кейіпкермен көбінесе жасырылды. Тарихшы Тюдор Дженкс Лонгфеллоудың кітабын «жағымды ғана ертегіден басқа ештеңе деп санауға болмайды, және ескі Плимуттағы адамдар мен оқиғалардың мүлдем жаңылыстыратын суреті» деп жазды. Дегенмен, бұл кітап Виктория дәуіріндегі Америкада Стэндишті халық қаһарманы деңгейіне көтерді. 19 ғасырдың соңында Даксбериде кітап Стэндиштің құрметіне ескерткіштер салуға қозғалыс тудырды, оның тиімді нәтижесі қалаға туризмнің артуы болды. Стэндиштің үйінің орнында тек жертөлелік ойық байқалады, бірақ қазір ол Даксбери қаласына тиесілі және күтіліп ұсталатын шағын саябақ. Мэн штатындағы Стэндиш қаласы және Миннеаполис штатындағы Стэндиш ауданы оның құрметіне аталған. Оның атымен кем дегенде екі бекініс аталды: Плимуттың Сакиш Некіндегі Американдық Азамат соғысы кезінде салынған топырақ бекініс және 1895 жылы Бостон портындағы Ловелл аралында салынған үлкен цементтік бекініс. Екі бекініс те қазір тастап кетілген. Жақын жердегі Таунтондағы Майлс Стэндиш лагері де оның атымен аталды. Майлс Стэндиш мемлекеттік орман Массачусетс штатының оңтүстік-шығысындағы Плимут және Карвер қалаларында, Бостоннан оңтүстікке қарай шамамен 70 шақырым жерде орналасқан. Бұл Массачусетс штатының осы бөлігіндегі ең ірі мемлекеттік демалыс аймағы болып табылады және оны Табиғатты қорғау және демалыс департаменті (DCR) басқарады. Майлс Стэндиш залы – Бостон университетінің жатақханасы, ол 1925 жылы Майлс Стэндиш қонақ үйі ретінде салынған. 2020 жылы Ланкаширдегі Чорли Майлс Стэндиштің Паломниктік саяхатының 400 жылдығын тойлады. Алайда, COVID-19 пандемиясының салдарынан жоспарланған шаралардың көп бөлігі кейінге шегерілді.