Кіріспе

Мемлекеттік бағдарламамен қолдау көрсетілетін әлеуметтік бағдарлама

Әлеуметтік сақтандыру – экономикалық тәуекелдерге қарсы қорғауды қамтамасыз ететін әлеуметтік көмектің бір түрі. Сақтандыру мемлекеттік бюджеттен немесе жеке сақтандыруға субсидия беру арқылы іске асырылуы мүмкін. Әлеуметтік көмектің басқа түрлерінен өзгешелігі, азаматтардың алуға құқығы бар төлемдер олардың төлеген жарналарына байланысты болады, оларды сақтандыру шартының төлемі деп санауға болады. Бұл жарналар ортақ қор құруға жұмсалады, одан азаматтарға болашақта жәрдемақы төленеді. Әлеуметтік сақтандырудың түрлері:
Мемлекеттік денсаулық сақтау сақтандыруы
Зейнетақы
Мемлекеттік жұмыссыздық сақтандыруы
Мемлекеттік автокөлік сақтандыруы
Жалпыға ортақ ата-ана демалысы

Дәлелдеулері

Әлеуметтік сақтандыру, бәсекелестік экономикада ресурстар мен пайдалардың үнемі тең бөлінбейтіні және нарық қатысушыларының "барлығы немесе ештеңе" жағдайына түсіп қалмауын қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдау қажеттігі туралы қағидаға негізделген. Бұл динамикалық экономикаға қатысушыларға тәуекелге баруға және экономикалық белсенділікке қатысуға мүмкіндік беретін құрал, олар төтенше жағдай туғанда жинақталған қор есебінен қорғауға ие болады. Әлеуметтік сақтандыру "әлеуметтік әділдік" және "әлеуметтік тұрақтылық" қамтамасыз етеді. Сақтандырушылар мен сақтандырылатындардың тәуекел деңгейі туралы білімінің арасындағы айырмашылық, әдетте, кері таңдау мәселесіне алып келеді. Мысалы, сақтандыру компаниялары денсаулық сақтану бағасын ауруға шалықпайтын адамдар үшін тым жоғары белгілесе, осы сақтандыруды тек денсаулығына қауіп бар адамдар ғана сатып алады. Нәтижесінде, сақтандыру компаниясы зиян көреді, өйткені сатып алушыларды ажырата алмайды және бағаны одан әрі көтеруге мәжбүр болады. Бұл бағаның өсуі, сақтандыру бағасын төлеуге мүмкіндігі жетпейтін адамдарды жоюды жалғастырады, ал сақтандыру компаниялары "өлім спираліне" түседі.

Қайта бөлу

Сақтандыру шығындарын жақсырақ және теңдікке негізделген түрде бөлу мақсатында мемлекет, тәуекелі төмен адамдарға салық салу арқылы тәуекелі жоғары адамдар төлейтін сақтандыру сыйлықақыларын субсидиялайды. Осы себепті, табыс салығы әлеуметтік сақтандыру бағдарламаларын тиімді іске асыру үшін жиі қолданылады. Мысалы, «Қолжетімді денсаулық сақтау туралы» заңда америкалықтардың міндетті түрде денсаулық сақтануын сатып алуы немесе қаржылық айып төлеуі талап етілген жекелеген міндеттеме енгізілді. Бұл, сақтандыру компанияларының көзқарасы бойынша, жоғары шығынды адамдарға, мысалы, бұрыннан аурулары бар адамдарға, олардың жағдайын ескере отырып, қолжетімді бағада сақтандыру мүмкіндігін берді және оларды қабылдамауға жол бермеді. Саяси пікір қақтығыстарын тудырғанымен, бұл әлеуметтік сақтандыру бағдарламасы ішінде қайта бөлудің бір мысалы болды.

Сыртқы факторлар

Егер адамдар әлеуметтік сақтандыруға ие болмаса және осылайша денсаулық сақтаудың негізгі құқығына қол жеткізе алмаса, олар өздерін ауруларға ұшырату ғана емес, сонымен қатар айналасындағылардың да жұқтыру мүмкіндігін тудырады. Бұл теріс сыртқы әсердің мысалы. Осы әділдік тұжырымы осы бағдарламаның қажеттілігін және одан кейінгі беріктігін арттырды. Әлеуметтік сақтандыру жеке сақтандырудың күшін жеткізе алмайтын экономикадағы белгілі бір тәуекелдерден қорғауды қамтамасыз етеді. Жеке сақтандыру көбінесе кері таңдау және моральдық тәуекел мәселелеріне байланысты тым қымбатқа түседі, ал мұндай жоғары бағаларға қарсы тұру үшін мемлекеттік міндеттемемен әлеуметтік сақтандыру қажеттілігі артады. Моральдық тәуекел оңтайлы әлеуметтік сақтандыру бағдарламаларына, әсіресе жұмыссыздыққа байланысты төлемдерге маңызды әсер етеді: моральдық тәуекелдің болуы парадоксалды болғанымен, адамдар жұмыссыздықтан толық емес, тек ішінара ғана сақтандырылуы тиіс. Өйткені жұмыссыз жұмысшының жұмыс іздеуге деген ынтасын арттыру үшін, жұмыссыздық кезеңінде жұмысшыға төленетін жәрдемақы, жұмысшының бұрынғы жалақысының бір бөлігі ретінде, адам белсенді түрде жұмыс іздеген кезде ең жоғары болуы керек.

Еңбекпен қамтамасыз ету әсері

Жұмыссыздыққа байланысты төлемдер мен еңбекке жарамсыздық бойынша өтемақы – әлеуметтік сақтандырудың маңызды аспектілері болып табылады және жұмысының тұрақтылығына қатысты белгісіздікке тап болған азаматтарға бесiнше жәрдем көрсетеді. Бұл бағдарламалардың айқын артықшылықтары болғанымен, олар еңбек ресурстарын да әсер етеді, себебі жұмысшыларды жұмыстан тыс уақыт өткізуге ынталандырады, осылайша азаматтардың жұмыссыздық мерзімі ұзарады. Әлеуметтік сақтандырудың мысалы – жұмыссыздыққа байланысты төлемдер, адамдардың қаржылық қиындыққа тап болу себебін – өздерінің таңдауы ма, әлде жағдайға байланысты қажеттілік пе, анықтаумен байланысты. Жұмыссыз жұмысшы белсенді және күш салу арқылы жұмыс іздеу арқылы қайтадан еңбекке оралуға мүмкіндік алады. Егер толық жұмыссыздыққа байланысты төлемдер қарастырылса, жұмыс іздеуге жұмсалатын күш-жігерді бақылау және бағалау қиынға түседі, сондықтан жұмыссыз адам жұмыссыздық төлемдерін алуға байланысты жұмыс іздеуді жалғастыруға қызығушылық танытпауы мүмкін. Бұл сақтандырудың ынталандыру шаралары мен тәуекел арасындағы әлеуметтік сақтандырудың өзіндік қақтығысын көрсетеді.

Қауіпсіздік

Әлеуметтік көмек – көптеген сыртқы салдарларды тудыратын үлкен әлеуметтік сақтандыру бағдарламасы. Әлеуметтік көмек кезінде бағдарламаға қатысушының жарналары ескеріледі. Әлеуметтік көмек бағдарламасы алушыларға жарналарына емес, қажеттілігіне қарай төлем жасайды. АҚШ-та жұмыс іздеуді бастаған жұмыссыздарды жұмысқа тартуға бағытталған әлеуметтік бағдарламалар бар, олар жұмыс істеуге ынталандырады. Осы бағдарламаларды пайдаланатын адамдар мемлекеттік шығындар болып есептеледі және олар жұмыс іздеп жүргендерін анықтау үшін қатаң бақыланады. Жұмыс тапқаннан кейін олар жалақыға үстеме төлемдер және салық жеңілдіктері сияқты бірнеше артықшылықтар алады. Осындай жұмысқа бағдарланған әлеуметтік бағдарламалар адамдарды жұмыс істеуге ынталандыруға тырысады, себебі оларсыз адамдардың жұмыссыз қалуға бейімділігі жоғары.