Кіріспе

Азық-түлік банкі – аштан сақтану үшін жеткілікті тамақ сатып алуда қиындықтарға тап болған адамдарға, әдетте азық-түлік дүкендері мен дастарқан үйлері сияқты делдалдар арқылы тамақ тарататын коммерциялық емес, қайырымдылық ұйым. Кейбір азық-түлік банктері өздерінің азық-түлік дүкендері арқылы тікелей тамақ таратады. Сент-Мэрис азық-түлік банкі – әлемдегі алғашқы азық-түлік банкі, ол 1967 жылы АҚШ-та құрылған. Содан бері әлемнің түкпір-түкпірінде мыңдаған банктер ашылды. Еуропада олардың саны 2006 жылдың соңында басталган азық-түлік бағасының әлемдік өсуінен кейін, әсіресе 2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысы аз қамтылғандардың экономикалық жағдайын нашарлата бастағаннан кейін жылдам өсті. Сол сияқты, 2020 жылдардағы инфляция мен экономикалық дағдарыс төмен және тіпті кейбір орта таптың тұтынушыларын кем дегенде ішінара тамақпен қамтамасыз етуге итермеледі. Азық-түлік банктерінің өсуіне сыншылар жағымды баға берді, оларды белсенді және қайырымды азаматтықтың үлгісі деп қарастырды. Басқа ғалымдар мен сарапшылар азық-түлік банктерінің көбеюі әлеуметтік көмекке деген саяси қолдауды әлсіретеді деп алаңдаушылық білдірді. Зерттеушілер кейбір жағдайларда азық-түлік банктерінің мемлекеттік әлеуметтік көмекпен салыстырғанда тиімсіз болатынын көрсеткен.

Операциялық модельдер

Әлемде мыңдаған азық-түлік банктері жұмыс істейді, әр түрлі үлгілер бар. АҚШ-та, Австралияда және белгілі бір деңгейде Канадада стандартты үлгі бойынша азық-түлік банктері соңғы пайдаланушыға жеткізуші ретінде емес, қойма ретінде жұмыс істейді, бірақ ерекшеліктер де бар. Басқа елдерде азық-түлік банктері әдетте азық-түлік жиынтығын тікелей ашар адамдарға ұсынады, бұл АҚШ-тағы азық-түлік дүкендері ұсынатын қызметке ұқсас. Тағы бір айырмашылық – қайырымдылық және кәсіподақ үлгілері арасындағы ерекшелік. Кем дегенде Канада мен АҚШ-та қайырымдылық ұйымдары басқаратын азық-түлік банктері көбінесе ысырапқа кететін тамақты сақтап қалуға және еріктілікті ынталандыруға көбірек мән береді, ал кәсіподақтар басқаратын банктер ашарларды барлық мүмкіндіктермен қамтамасыз етуге, жұмыссыздарды жұмыспен қамтуға және білім беруге, әсіресе пайдаланушыларға олардың азаматтық құқықтарын түсіндіруге көбірек назар аударады. АҚШ-та қалаларда көбінесе бір орталықтандырылған қойма ретінде жұмыс істейтін азық-түлік банкі болады, ол бірнеше жүз алдыңғы қатардағы ұйымдарға қызмет көрсетеді. Қан банкі сияқты, бұл қойма азық-түлік сыйлықтарын жинау және таратудың жалғыз нүктесі болып табылады. Азық-түлік банкі пайда табу мақсатында жұмыс істейтін азық-түлік дистрибьюторы сияқты жұмыс істейді, бірақ бұл жағдайда ол азық-түлікті бөлшек саудагерлерге емес, қайырымдылық ұйымдарына таратады. Қайырымдылық ұйымдарынан ешқандай төлем алынбайды, бірақ кейбір азық-түлік банктері сақтау және тарату шығындарын өтеуге көмектесу үшін шағын «ортақ қызмет көрсету» төлемін қабылдайды. АҚШ-тың көптеген азық-түлік банктеріндегі көптеген сыйлықтар пайда табу компанияларының қалыпты процестерінен қалған азық-түліктерден келеді. Бұл азық-түлік тізбегінің кез келген бөлігінен болуы мүмкін, мысалы, тым көп өнім өндірген немесе азық-түлігі жеткілікті түрде тартымды емес өндірушілерден, өндірісті артық өндірген өндірушілерден немесе артық тапсырыс берген бөлшек саудагерлерден. Көбінесе өнімнің «сату мерзімі» жақындап келеді немесе өткен. Мұндай жағдайларда азық-түлік банкі азық-түлік индустриясымен және реттеуші органдармен байланысқа түсіп, азық-түліктің қауіпсіздігін және оны тарату мен тұтынудың заңдылығын қамтамасыз етеді. Азық-түліктің басқа көздері – жалпы халық, кейде «азық-түлік жинау» акциялары түрінде, сондай-ақ тауар бағасын қолдау мақсатында артық ауыл шаруашылығы өнімдерін сатып алып, тарататын мемлекеттік бағдарламалар. Азық-түлік банктері азық-түлікті нарықтық бағамен немесе көтерме және бөлшек саудадан жеңілдікпен, көбінесе өзінің құнына сатып алады. Кейде фермерлер азық-түлік банктеріне азық-түлік жинау үшін жұмысшыларды жіберуге рұқсат береді. Азық-түлік банктерінің кейбіреулері өздерінің фермаларын иеленген, бірақ мұндай бастамалар әрқашан сәтті бола бермейді. Көптеген азық-түлік банктері жаңа өнімдерді қабылдамайды, денсаулық және қауіпсіздік мәселелеріне байланысты консервіленген немесе қаптамаланған тағамдарды артық көреді, бірақ кейбіреулері тамақтанудың маңыздылығы туралы әлемдік сананың артуының бір бөлігі ретінде бұл жағдайды өзгертуге тырысады. Мысалы, 2012 жылы Лондон азық-түлік банкі (Канада) тез бұзылатын тағамдарды қабылдай бастады, олар денсаулыққа пайдасы бар екенін, сондай-ақ жаңа тағамдарды алғанда адамдардың эмоциялық жағдайы жақсаратынын хабарлады. Жаз айлары азық-түлік банктері үшін қиын кезең болуы мүмкін, әсіресе мектеп оқушылары оқу жылында тегін тамақ алатын аймақтарда. Сұраныстың күрт өсуі адамдар демалысқа кеткен кезде сыйлықтардың азаюымен бірдей уақытта болуы мүмкін.

Тарих

Әлемдегі алғашқы азық-түлік банкі 1967 жылы Джон ван Хенгель құрған Аризона штатының Финикс қаласындағы Сент-Мэри азық-түлік банкі болды. Алпысыншы жылдардың ортасына қарай бірнеше штат федералдық азық-түлік артығын тегін таратуды тоқтатып, оның орнына азық-түлік талондарының алғашқы түрін енгізді. Бұл, алушыларға сол кезде артық болған өнімді қабылдаудың орнына, өздеріне қалаулы тағамды таңдау мүмкіндігін берді. Дегенмен, талондарға белгілі бір төлем қажет болды және кейбір адамдар оны алуға шамасы келмеді, нәтижесінде қатты аштыққа ұшырады. Алғашқы азық-түлік банкі, ұйымның атын алған Қасиетті Мария базиликасының көмегімен құрылды. Азық-түлік банктері АҚШ және Канада бойынша тарады. 1976 жылы ван Хенгель қазіргі «Американы тамақтандыру» деп аталатын ұйымды құрды. XXI ғасырдың басында олардың 200-ден астам азық-түлік банкінен тұратын желісі 90 000 жобаны қолдады. AmpleHarvest сияқты басқа да ірі желілер де бар. Бұл желіні CNN Hero және World Food Prize номинациясына ұсынылған Гари Оппенгеймер құрған. Олар 50 штаттағы 9 мыңға жуық азық-түлік асханасын (Америкадағы әр төртіншісі) тізімдейді. Бұл асханалар Американың 62 миллион үй шаруашылығы мен қоғамдық бағбандарынан жергілікті бақшадан алынған артық өнімді алуға мүдделі. 1980 жылдары АҚШ-тың азық-түлік банктері қарқынды өсуді бастан кешірді. Алпысыншы жылдардың ортасында аштықтың «қайта ашылуына» жауап ретінде саясаткерлерге әл-ауқатты жақсарту үшін үлкен лобби жасалды. 1980 жылға дейін бұл тәсіл тиімдірек болды. Поппендиектің сөзінше, өзгерістерден кейінгі алғашқы жылдары солшылдар күшті қарсылық көрсетті, олар мемлекеттік әлеуметтік көмек алушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға көбірек жарайды деп мәлімдеді. Бірақ соңынан келген онжылдықтарда азық-түлік банктері Американың аштыққа қарсы күрестің қалыпты бөлігіне айналды. Канадада азық-түлік банктері 1990 жылдардың ортасында әлеуметтік қамсыздандыруды қысқарғаннан кейін тез өсу кезеңін бастан кешірді.

Үй жануарларына арналған азық-түлік көмегі

АҚШ-тың кейбір қалаларында үй жануарларының иелері азық-түлік көмегіне лайық болған жағдайда, оларға иттің және мысықтың тағамын ұсынатын ұйымдар бар. Мысалы, Джорджия штатының Лоуренсвилл қаласындағы «Даффидің үй жануарларының асханасы» 2012 жылы 800 000 фунттан астам иттің және мысықтың тағамын таратып, Грузиядағы ең ірі үй жануарларына көмек көрсету агенттігі саналады. «Даффидің үй жануарларының асханасын» 1997 жылы Том Варго құрған, ол қарт әйелдің үйінде жұмыс істеген кезде, оның «Meals On Wheels» түскі асынан үй жануарларының мысығымен бөлісіп отырғанын байқады, себебі ол мысық тағамын алуға шамасы келмеді. 2019 жылға қарай Нью-Йорк штатының мемлекеттік университетінің 70 пайызында кампустағы азық-түлік дүкендері болды.

2007 жылғы қаржы дағдарысынан кейін

2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысынан кейін және 2006 жылдың соңында басталған азық-түлік бағасының тұрақты өсуінен кейін, американдық және канадтық азық-түлік банктерінен көмек сұраған адамдардың саны одан да артты. 2012 жылы Food Banks Canada мәліметінше, әр ай сайын 850 000-нан астам канадалыққа азық-түлік банкінен көмек қажет болды. АҚШ үшін Gleaners Indiana Food bank 2012 жылы 50 миллион америкалықтың азық-түлікпен қамтамасыз етуде қиындыққа тап болып жатқанын хабарлады (халықтың шамамен 6-ның 1-і), ал 2005 жылдан бері азық-түлік банктерінен көмек сұраған адамдардың саны 46%-ға өсті. 2012 жылы UCLA денсаулық саясатын зерттеу орталығының зерттеуіне сәйкес, 2008 жылдан бері калифорниялық азық-түлік банктеріне сұраныс 40%-ға өсті, кейде екеуі де жұмыс істейтін отбасылар азық-түлік банктерінің көмегіне мұқтаж болады. Орландодағы Second Harvest Food Bank директоры Дейв Крепчо жоғары білімі бар маман жұбайлар азық-түлік дүкендеріне жүгіне бастағанын айтты. 2012 жылдың ортасына қарай АҚШ-тың азық-түлік банктері алдағы айларда аштықпен күресудің қиындығына қатысты алаңдаушылық білдірді. Сұраныстың жылдам өсуі азық-түлік бағасының өсуімен және қайырымдылық көмегінің азаюымен бірге жүрді, себебі азық-түлік өнеркәсібі тиімдірек болып келеді, сондықтан бұрынғыдай дұрыс жазылмаған және сәл кемшілігі бар азық-түліктерді беру мүмкіншілігі азайды. Сонымен қатар, мемлекеттік азық-түлік қоры да азайды. Үкіметтік қаржыландырудың соңғы кезде азаюы да байқалды, ал Конгресс Supplemental Nutrition Assistance Program (азық-түлік талоны) бағдарламасынан миллиардтаған доллар сомасында қосымша кесілу мүмкіндігін талқылап жатыр. 2012 жылдың қыркүйегінде Feeding America бүкіл ел бойынша іс-шаралар жоспарланған Аштыққа қарсы айын бастады. Азық-түлік банктері мен басқа да ұйымдар американдықтардың шамамен алтыдан бірінің аштықпен күресіп жатқанын жария етуге және көбірек американдықтарды көмектесуге тартуға үміттенді.

Азық-түлік банктері мен COVID-19

COVID-19 пандемиясы Еуропалық азық-түлік банктеріне әсер етті, себебі құндылық тізбегі күрт бұзылып, азық-түлік банктері еріктілердің қолдауынан күйреп қалды. 2019 жылмен салыстырғанда 2020 жылы таратылған азық-түлік көлемі артты, бұл мұқтаж адамдардың санының өсуімен байланысты болуы мүмкін. Сонымен қатар, ұзақ сақтауға жарамды азық-түлік жеткізілімдері, әсіресе дағдарыстың басында, үрейлі сатып алу/жиын-жиналту салдарынан 20%-ға азайды.

Еуропа

Еуропадағы алғашқы азық-түлік банкі 1984 жылы Францияда ашылды. 2014 жылдың қазан айына қарай Испанияда барлығы 55 азық-түлік банкі болды, оларға мұқтаж адамдардың саны 1,5 миллионға жетті. Бельгияда азық-түлік банктері 2012 жылы шамамен 121 000 адамға көмек көрсетті. Бұл көрсеткіш 2011 жылмен салыстырғанда 4 500 адамға артқан, бұл 2008 жылғы дағдарыс басталғаннан бергі ең үлкен өсім. Бельгиялық азық-түлік банктері ел ішінде берілетін азық-түлік көмегінің шамамен 65%-ын құрайды. Германияда азық-түлік банктерінің саны қарқынды түрде өсті, бұл ел дағдарысты салыстырмалы түрде сәтті бастан өткерді және қатаң үнемдеу шараларын енгізбеді. 2012 жылы Мюнхен жұмылдық ғылымдар университетінің профессоры Сабина Пфайффер азық-түлік банктерін пайдаланудың "жарылыс тәрізді" өскенін айтты.

Германия

2013 жылы Германияда 900-нен астам азық-түлік банкі болды, ал 1993 жылы бар болғаны 1 ғана болған. 2014 жылы Германияда апта сайын 1,5 миллион адам азық-түлік банкілерінен көмек алды.

Франция

Жалпы алғанда, Францияда шамамен 3,5 миллион адам азық-түлік банкілеріне мұқтаж. «Banque Alimentaire» деген бір ұйым Францияда 100-ден астам бөлімшесі бар, және олар жылына 1,85 миллион адамға 200 миллион порция тамақ ұсынады.

Азия

Азияның бірнеше елі азық-түлік банктерін пайдалана бастады; олардың ішінде Непал, Оңтүстік Корея, Жапония және Тайвань бар.

Гонконг

Гонконгтағы алғашқы азық-түлік банкі – 2009 жылы құрылған Feeding Hong Kong. Food Angel және Foodlink Foundation да Гонконгтағы азық-түлік банктері болып табылады.

Жапония

Жапонияның Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық шаруашылығы министрлігінің мәліметінше, 2022 жылдың наурызына дейінгі көрсеткіш бойынша мұндай ұйымдардың саны 178-ге жетті, бұл екі жыл бұрынғы 120-дан айтарлықтай артық. 2022 жылы Жапонияның барлық префектураларында кем дегенде бір азық-түлік банкі болды. COVID-19 пандемиясы кезінде азық-түлік банктерінің маңыздылығы одан да артты.

Африка

2006 жылы Каирде Мысыр азық-түлік банкі құрылды, ал он жылдан аз уақыт өткен соң, Солтүстік Африка мен Таяу Шығыстағы басқа араб елдеріне ұқсас принциптермен жұмыс істейтін азық-түлік банктері тарады. Сахара астындағы Африкада, «қойма» және «алдыңғы қатардағы» модельдерден өзгеше, жартылай коммерциялық жүйеде жұмыс істейтін қайырымдылық азық-түлік банктері бар. Кейбір дамып келе жатқан елдерде, мысалы Малавиде, егін жинағаннан кейінгі алғашқы бірнеше айда азық-түлік салыстырмалы түрде арзан және көп болады, бірақ содан кейін бағасы күрт өседі. Ондай аймақтардағы азық-түлік банктері егін жинағаннан кейін көп көлемде азық-түлік сатып алып, бағалар көтеріле бастағанда оны жыл бойы жергілікті халыққа нарықтық бағадан әлдеқайда төмен бағамен сатады. Мұндай азық-түлік банктері шағын және өзін-өзі қамтамасыз ететін фермерлерге түрлі көмек көрсету орталықтары ретінде де жұмыс істейді. 2009 жылы құрылған Оңтүстік Африка азық-түлік банкі (Food Bank SA) – Оңтүстік Африканың ұлттық азық-түлік банктер желісі және The Global Food Banking Network мүшесі. Оңтүстік Африка азық-түлік банкінің мақсаты – «Аштық пен нашар тамақтанусыз Оңтүстік Африка».

Дүниежүзі бойынша

1980 жылдан бері азық-түлік банкі қызметі әлемге тарады. Дүниежүзілік азық-түлік банкілер желісінің қамқорлығымен 40-тан астам ел мен аймақта белсенді азық-түлік банкі топтары жұмыс істейді. Халықаралық желіге Австралия, Израиль, Түркия, Ресей, Үндістан, Тайвань, Колумбия, Бразилия, Аргентина, Чили, Гватемала, Оңтүстік Африка, Гонконг, Сингапур, Оңтүстік Корея және Ұлыбритания кіреді. Желіге қосылмаған, бірақ азық-түлік банкілері бар бірнеше ел де бар, себебі олар қажетті талаптарға әлі толыққанды сай келмейді немесе тіркелмеген.

Климаттың өзгеруі

Азық-түлік банкілері мен осымен байланысты модельдер парниктік газдар шығарындыларын азайтудың маңызды шешімі ретінде ұсынылған. Жалпы шығарындылардың шамамен 8%-ы азық-түлік жоғалуы мен ысырапқа салынғандықтан туындайды. Азық-түлік құтқару бағдарламалары арқылы азық-түлік банкілері, азық-түлік өндірісіне жұмсалған энергияның тиімді пайдаланылуын қамтамасыз етеді және оны полигонға жөнелтпей, шіріп, метан және басқа да парниктік газдарды бөліп шығаруына жол бермейді. Бір есеп бойынша, 2021 жылы азық-түлік банкілерінің қызметі арқасында 1,7 миллион тоннадан астам парниктік газ шығарылуының алдын алды.

Реакциялар мен алаңдаушылықтар

Азық-түлік банктерінің пайда болуы "жалпы алғанда қолдау тапты". Себебі, "олар аштық мәселесін мемлекеттен қаржы жұмсауды қажет етпейтін жолмен шешеді" делінеді, сондай-ақ, оларды "қоғамдық бірлік пен белсенді, қайырымды азаматтықтың артуының белгісі ретінде қарастыруға болады". Мысалы, Ұлыбританияда "The Guardian" газетінің қоғамдық редактор Патрик Батлер былай деді: "Көптеген саясаткерлер мен белсенділер азық-түлік банктерінің мүмкіндіктеріне қызығушылық танытады. "Іс осы деңгейге жетті" деген бастапқы ошарудан кейін, саяси спектрдің сол жағында қоғамдық өзін-өзі көмектесу әлеуетіне қатысты алаңдаушылық пен қызығушылық пайда болды. Оң жақта бұл "үлкен қоғамның" таза әл-ауқаты деп саналатын нәрсеге деген ынта-күштілікке айналды". Кейбір зерттеушілер мен саясаткерлер де азық-түлік банктеріне қатысты алаңдаушылық білдірді. 1980 жылдары АҚШ-та азық-түлік банктерінің қарқынды өсуінен кейін, американдық әлеуметтану профессоры Джанет Поппендиек азық-түлік банктерінің өсуі адам құқықтарының ұзақ мерзімді бұзылуына және әлеуметтік қамтамасыздандыру жүйелеріне қолдаудың төмендеуіне әкелуі мүмкін екенін ескертті. Азық-түлік банктері жақсы орныққаннан кейін, аштықтан зардап шеккен адамдардың қажеттіліктерін қамтамасыз ету жауапкершілігін мемлекетке қайтару саяси тұрғыдан қиынға соғуы мүмкін. Поппендиек азық-түлік банктерін басқарудың логистикасы соншалықты күшті болуы мүмкін, олар ізгі ниетті адамдардың мемлекеттік саясатты қолдауға қатысуға уақыт таба алмауына себеп болуы мүмкін; алайда, егер оларды ұзақ мерзімді өзгерістерге қолдау көрсетуге шақыруға болады, бұл төмен кірісті адамдарға көмектесер еді. Олардың заң шығарушылармен сенімді қарым-қатынасы бар. 2012 жылдан бастап АҚШ-тың азық-түлік банктерінің жоғары лауазымды қызметкерлері "саяси бейтараптықты сақтауға басымдық берді" / ұстаным алудан бас тартты, бұл саяси белсенділердің пікірінше, олардың қаржыландыру көздерімен / саяси қысыммен байланысты болуы мүмкін. "Кішкентай тегін азық-түлік дүкендері" мен "Құдайдың нығматы" қораптарының пайда болуы, "кішкентай тегін кітапханалар" үлгісінде жасалған, аштыққа елеулі әсер ету үшін тым шағын, жаңа тағамдарға қолжетімділік жоқтығы, азық-түлік қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтар және Тайсон Фудс компаниясының қоғамдық қатынастар жұмысы ретінде сынға ұшырады, ол АҚШ-тағы федералды SNAP азық-түлік көмегін қысқартуға тырысады. Торонто университетінің Рейчел Лопстра азық-түлік банктерінің көбінесе тиімсіз, сенімсіз және қоректік азық-түлікпен қамтамасыз ете алмайтынын айтты. Оның сөзіне göre, Торонтода жүргізілген сауалнамаға сәйкес, азық-түлік қауіпсіздігінен зардап шеккен отбасылардың тек бесіден біреуі ғана азық-түлік банктеріне жүгінеді, себебі мұндай қадамға жүгінуге ұят сезімі бар. Басқа сыншылар "халықаралық корпоративтік азық-түлік банктеріне" алаңдаушылық білдіреді, олар отандық аштықты қайырымдылық мәселесі ретінде қарастырады, осылайша бей-жай және үнемдеуге бейім үкіметтерге кедейлік пен азық-түлік қауіпсіздігінің өсуін және олардың моральдық, құқықтық және саяси міндеттемелерін елемеуге мүмкіндік береді, халықаралық құқық бойынша тамаққа құқық".