Кіріспе
Қайырымдылық ұйымы
"Meals on Wheels" – өз бетінше тамақ сатып алуға немесе дайындауға шамасы келмейтін адамдарға үйлеріне тамақ жеткізетін бағдарлама. Бұл атау көбінесе үйге тамақ жеткізу бағдарламаларын жалпылама атау үшін қолданылады, бірақ олардың бәрі "Meals on Wheels" деп аталмайды. Бағдарламаның көптеген алушылары қарт адамдар, ал еріктілердің көп бөлігі де қарт, бірақ денесі сау және автокөлік жүргізе алады. Зерттеулер үйге жеткізілетін тамақ бағдарламалары тамақтану сапасын едәуір жақсартатынын, азық-түлік қауіпсіздігін азайтатынын және алушылардың өмір сапасын арттыратынын көрсетіп тұр.
Ұлыбритания (1943)
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тамақты үйге жеткізуді дөңгелекті арбамен алғаш рет 1943 жылы Англияның Гертфордшир графтығындағы Хемель-Хемпстед қаласында WVS жүзеге асырды. Көптеген бастапқы қызметтер тамақ тасымалдау үшін ескі арбаларды пайдаланды, ал тамақты жолда жылы ұстау үшін сабан шүмектерін және тіпті ескі шляпаларды қолданды. Мұндай қызметтерге тамақ пісірудің негізгі білімі бар жеткілікті еріктілер қажет, олар әр күні белгілі бір уақытқа дейін тамақ дайындауға міндетті. Ұлыбританиядағы жергілікті билік органдарының көпшілігі енді таза пісірілген тағамды жеткізуден бас тартып, мұздатылған, алдын ала пісірілген, қайта қыздырылатын тағамдарды жеткізуге көшті. "Британ медициналық журналында" жарияланған хабарламаға сәйкес, тамақты дөңгелекті арбамен жеткізуді бастаушылардың бірі – Баттерсидегі жалпы тәжірибелі дәрігер Харбанс Лалл Гулати болған. Дегенмен, бұл туралы дәлелдер жеткіліксіз болғандықтан, бұл мәселе даулы.
Австралия (1953)
Дорис Тейлор 1953 жылы Оңтүстік Австралияда "Дөңгелектердегі тамақ" бағдарламасын құрды, ал 1954 жылы алғашқы тамақ Порт-Аделаида асханасынан берілді. Жаңа Оңтүстік Уэльсте "Дөңгелектердегі тамақ" бағдарламасы 1957 жылдың наурыз айында Сидней қалалық кеңесінің бастамасымен қолға алынды. Бірінші аптада қала тұрғындарына 150 тағам дайындалып берілді; олар Қалалық әкімшілік ғимаратының ас үйінде пісірілді. Аймақтық принцип бойынша ұйымдастырылған "Дөңгелектердегі тамақ" Австралияда жақсы орныққан, белсенді және дамып келе жатқан ұйымдар тобы. Осы ұйымдардың кейбіреулерінің тарихы: Жаңа Оңтүстік Уэльс, Квинсленд, Оңтүстік Австралия, Батыс Австралия және Виктория. 2012 жылы "Дөңгелектердегі тамақ" Квинсленд филиалы "Квинслендтің ұлылары" сыйлығына ие болды.
Канада (1963)
Қызыл Крест "Тарбалы ас" бағдарламасы 1963 жылы Брантфорд қаласының тұрғыны Элси Мэтьюс жергілікті Қызыл Крестке осы идеямен жүгінгеннен кейін басталды. Ол Англияға саяхат еткен кезде қарт адамдарға үйлеріне қоректі тамақ жеткізілетін бағдарламаны көрді және осындай бағдарлама өз қауымы үшін зор пайда әкелеріне сенді. Бағдарламаның алғашқы жылында апта сайын 12 адамға тамақ жеткізілді. Онтариодағы Брэмптон қаласы да мұқтаж қарттарға тамақ жеткізуді бастады. 1963 жылдың көктемінде медбике Руби Катберт жергілікті "Сороптимист" клубының қолдауымен "Тарбалы ас" бағдарламасын іске қосты. Кейін Пил мемориалдық ауруханасының қосымша тобы жауапкершілікті өз мойнына алды және Брамптонның "Тарбалы ас" (BMOW) күніне алты тамақтан бастады. 1966 жылдың қаңтар айында Вестмоунт қаласында (Квебек) Сент-Матиас шіркеуінің әйелдері осы қызметті бастады, және идея Монреальдің басқа да қалаларына тарады. Әр топқа тамақ сатып алу үшін қаржы табу қажет болды, сондай-ақ тамақ дайындау және жеткізу үшін жеткілікті еріктілерді іздеу қажет еді. 1970 жылы Инез Вебстер Монреаль батысында Біріккен шіркеуден жұмыс істейтін "Тарбалы ас" бағдарламасын құрды.
Ирландия (1971)
Алғашқы тағамдар Мидлендс аймағындағы шағын қала Лонгфордқа жеткізілді. Оларды Лонгфорд округінің әлеуметтік қызметтері ұйымдастырды, ал ұйымдастырушылар жергілікті Мейірімділік монастырының сестригы Каласанктиус және жергілікті аурухананың бас дәрігері доктор Джерард Макдонаг болды. Тағамдар жергілікті балалар жинаған қаражатқа салынған жылжымалы асханадан таратылды. Қаражат жинауды «Longford News» (жергілікті газет) редакторы Дерек Кобб ұйымдастырды. Алғашқы тамақтарды ерікті жүргізуші, қазір қайтыс болған Пэт Хорикан және ерікті көмекші, қазір қайтыс болған Бонавентура апа жеткізді. Жылжымалы асханаларды жергілікті кәсіпкер Ноэль Хэнлон қаладағы жедел жәрдем машиналарын шығаратын зауытында жасады. Көліктерге жедел жәрдем машиналарын жасау зауыты ұсынған арнайы газ плиталары орнатылды, олар тамақты ыстық ұстауға арналған. Содан кейін Лонгфорд маңындағы 400-ге жуық адамға, көбінесе қарттар мен мүгедектерге тегін тамақ жеткізілді, бұл шағын гранттар мен жергілікті жиналған қаражаттармен қаржыландырылды.
Қазіргі заманғы бағдарламалар
Бүгінде "Meals on Wheels" бағдарламалары әдетте округ деңгейінде немесе одан да кішірек аумақтарда жұмыс істейді. Бағдарламалардың көлемі, ұсынылатын қызметтер, ұйымдастырылуы және қаржыландырылуы жағынан үлкен айырмашылықтар бар. Австралия, Канада, Ирландия, Ұлыбритания және АҚШ-та "Meals on Wheels" бағдарламалары бар. Ұлыбританиядағы "Meals on Wheels" қызметтері туралы ақпарат алу үшін Ұлттық күтімдік тамақтану қауымдастығы (National Association of Care Catering) пайдалы көз болып табылады. Американың "Meals on Wheels" қауымдастығы (MOWAA) – Вирджиния штатының Александрия қаласында орналасқан, бірақ әр бағдарлама дербес жұмыс істейтін, егде сақалдыларға арналған тамақтану бағдарламаларының ұлттық қауымдастығы. Көптеген "Meals on Wheels" бағдарламалары ыстық және жеуге дайын тағамдарды жеткізеді, бірақ кейбіреулері микротолқынды пешке қоюға дайын суық тағамдарды ыдыстарда жеткізеді. Тағы басқалары терең тоңдырылған тағамдар ұсынады. Кейбір ыстық тамақ бағдарламалары демалыс немесе мереке күндері жеткізілім болмайтын күндерге дейін қосымша тоңдырылған тағам ұсынады. Бағдарламаға байланысты тамақтарды ақы төленетін жүргізушілер немесе еріктілер жеткізеді. "Meals on Wheels" жүргізушісі немесе еріктісі тамақ жеткізу арқылы клиенттің денсаулығын сақтауға қажетті тамақпен қамтамасыз етумен қатар, клиенттің қауіпсіздігін тексеру және оған серіктес болуға да мүмкіндік береді. "Meals on Wheels" бағдарламаларының көптеген клиенттері егде сақалды адамдар, бірақ өздеріне (сондай-ақ үй жануарларына) тамақ пісіре алмайтын басқа да адамдар көмек алуға құқылы. АҚШ-та 60 жасқа толмаған және үйде отыруға мәжбүр болған клиенттер үшін "қосымша" деп аталатын MOW бағдарламасы бар. Бұл үшін дәрігердің жазбаша қорытындысы қажет, сондай-ақ тамақ үшін 2 доллар төлеу керек. Қаржыландыру көздеріне қарамастан, көптеген бағдарламаларға қатысу құқығы клиенттің қаржылық жағдайына емес, сапалы тамаққа қол жеткізу мүмкіндігіне байланысты анықталады.
Ұлыбритания
Саффолк графтығында бұл бағдарлама «Қоғамдық тамақтандыру» деп аталады. «Дөңгелектен тамақ» қызметі өздігінен тамақ дайындау қиындықтары бар деп саралған адамдарға ұсынылады. Қоғамдық тамақтандыру қызметтеріне күнделікті ыстық тамақ, салқындатылған тамақ немесе апталық немесе екі апталық мұздатылған тамақ жеткізілуі кіруі мүмкін. Дәстүрлі ыстық тамақтар орталық асханада пісіріліп, содан кейін қызметті пайдаланушыға тасымалданады. Саффолк облысындағы қызметті қазір Aspect Living Foundation басқарады, ол коммерциялық емес қайырымдылық ұйымы болып табылады және 2018 жылы «Meals on Wheels Suffolk» деп тіркеліп, Корольдік еріктік қызметінен «Meals on Wheels» қызметін алу үшін құрылған және осы мақсатта арнайы құрылған. Егде саяхатшыларға қолдау көрсетуді WRVS (бұрынғы атауы Women's Royal Voluntary Service) көрсетеді. Ұлттық күтімдік тамақтандыру қауымдастығының қоғамдық тамақтандыру апталығы – бұл қоғамдық тамақтандыру қызметтерінің көрінуін арттыруға бағытталған ұлттық шара. 2008 жылдың қазан айында Корнуолл герцогинясы Камилла «Дөңгелектен тамақ» апталығының іс-шараларына көмектесті. Ұлыбританияда тамақтандыруды көбінесе еріктілер немесе жергілікті билік органдары емес, коммерциялық ұйымдар жүзеге асырады. Мысалы, кейбір жергілікті билік органдары ыстық тамақ беруді тоқтатып, оның орнына алдын ала пісірілген мұздатылған тамақ жеткізеді. Басқа нұсқалардың ішінде Apetito бар, ол «Chefmobil» қызметін пайдаланады, ол тамақты жол жүрісінде қалпына келтіреді, және Apetito еншілес компаниясы Wiltshire Farm Foods, ол бағалау критерийлеріне сәйкес келмейтіндерге арналған «Meals on Wheels» альтернативті қызметін жүзеге асырады. 2018 жылы Ұлыбританияда «Meals On Wheels» қызметі толығымен тоқтатылды. Дегенмен, Wiltshire Farms мұздатылған тағамдары және жеке ыстық тамақтандыру схемалары көбінесе коммерциялық негізде сақталады. Вулвергемптон қаласы басқа тәсілді қолданды: қызметті жабудың орнына, оны кеңейтті, соның салдарынан қала тұрғындарының кез келгені дөңгелектен тамаққа тапсырыс бере алады. Адамдар аптасына бір рет, күнделікті немесе операциядан кейін сияқты белгілі бір мерзімге тамақтануды таңдай алады. Ыстық тамақпен бірге сэндвич пен жемістен тұратын салқын «шай» да жеткізіледі. 2011 жылдың қазанында BBC Two телеарнасында «Meals on Wheels» атты Hairy Bikers сериалы көрсетілді. Сериал Біріккен Корольдіктегі жергілікті «дөңгелектен тамақ» қызметтерін сақтау үшін BBC Learning компаниясымен бірлескен науқанды бастады.
Канада
Жаңа Шотландиядағы "Халифакс" тамақ жеткізу қызметі қазіргі уақытта провинция бойынша 68 бағдарламаны іске асыруда; 600-дан астам ерікті аптасына шамамен 3400 тамақ жеткізеді. Галифакста бұл қызметті муниципалитет жартылай қаржыландырады. "United Way" да бағдарламалардың қажеттілігіне қарай қаржылай көмек көрсетеді. Көптеген тамақтарды зейнеткерлер үйлері мен ауруханалар, ал қалғанын мейрамханалар мен жеке үйлер ұсынады. Бұл бағдарлама тек қарттарға ғана емес, жалғыз тұратын, кез келген жастағы адамдар, әсіресе ауруханадан кейін қалпына келгенде және өздеріне тамақ пісіре алмайтын жағдайда көмек сұрайды. "Meals on Wheels" қызметін пайдаланатындардың арасында көптеген склероз сияқты мүмкіндігі шектеулі жандар да бар, олар тамақ пісіру қиын болған кезде осы бағдарламаның көмегіне жүгінеді. 1996 жылы Халифакста клиенттердің 56,7%-ы осы қызметтен үш айдан кем пайдаланған. 2020 жылы "East York Meals on Wheels" тәуелсіз қайырымдылық ұйымы Торонтоның Шығыс Йорк қауымдастығына мәдени ерекшеліктеріне сай тамақ жеткізу мақсатында "Halal Meals on Wheels" бағдарламасын құрды. Бұл бағдарламаны Торонтоның Ұлы Ауданының "United Way" ұйымы қаржыландырып, қаланың шығыс бөлігінде кеңінен танылды. Монреальде дөңгелектердегі ондаған тәуелсіз тамақ жеткізу қызметтері бар, олардың ішіндегі ең ірі және инновациялықтарының бірі – Монреальдің орталық аудандарында негізінен жас еріктілер басқаратын ерекше ұрпақтар аралық "Santropol Roulant" ұйымы. Жеткізулер жаяу, велосипедпен және кейбір шеткері аудандарда гибридтік көліктермен жүзеге асырылады.
Лонгфорд
Қазіргі уақытта (2016 жылы) Лонгфорд округінің әлеуметтік қызметтері, тіркелген қайырымдылық ұйымы, Лонгфорд округінің айналасына тамақ жеткізу үшін 4 фургонды пайдаланады. Фургондар Лонгфорд округінің барлық аудандарына тамақ жеткізеді, бірақ енді берілетін тағамдар ыстық сорпа, салқындатылған негізгі тағам және десерт. Тамақ алушылардың барлығында кешкі асты қыздыруға арналған микротолқынды пештер бар. Тамақ аптаның 7 күні, жыл бойы 365 күн беріледі.
Басқа аудандар
2008 жылы Дублин Тринити колледжі Ұлттық қарттар және егде жастағы адамдар жөніндегі кеңес тапсырысы бойынша жүргізген зерттеуде Ирландияның көп бөлігі 1980 жылдардан бері "Meals on Wheels" қызметтерімен (немесе орталықтағы балама қызметтермен) қамтылған, олардың жартысынан астамы тіркелген қайырымдылық ұйымдары екені анықталды. Қызметтердің жартысы тек приход шегінде жұмыс істейді, ал көптегені одан сәл кеңірек аумаққа қызмет көрсетеді: есепте көрсетілгендей, қызмет провайдерлерінің бар болғаны 5% "олардың округтерінің маңызды бөлігіне" қызмет етеді (бірақ Лонгфордтағы бүкіл округты қамтитын ең көне қызмет туралы еске салмайды).
Америка Құрама Штаттары
Құрама Штаттарда осындай алғашқы бағдарламаны 1954 жылы Филадельфия денсаулық сақтау және әл-ауқат кеңесінің өтініші бойынша әлеуметтік жұмыскер Маргарет Той бастады. Оны Генриетта Тауэр Вурц қоры қаржыландырды. Американың "Дөңгелекті тамақ" қауымдастығының (MOWAA) бас кеңсесі Вирджиния штатының Александрия қаласында орналасқан. MOWAA – мұқтаж, әсіресе ашаршылыққа ұшыраған немесе оны бастан өткерген қарттарға тамақ қызметін көрсетушілерді білдіретін АҚШ-тағы ең көне және ең ірі ұйым. MOWAA – әлеуметтік, физикалық, тамақтану және экономикалық тұрғыдан осал американдықтардың жағдайын жақсартуға бағытталған коммерциялық емес ұйым, ол басқалардың өміріне өзгеріс енгізу үшін қажетті құралдар мен ақпаратты ұсынады. Бір адамға арналған тамақтың жылдық құны 2765 АҚШ доллары. Олардың шамамен 500 мыңы – ардагерлер. 2008 жылы Citymeals Нью-Йорк қаласының барлық аудандарында 17 713 осал қарт адамға 2,1 миллионнан астам тамақ жеткізді. Сонымен қатар, 1500-ден астам еріктілер Нью-Йорктегі осал қарттарға барып, тамақ жеткізуге барлығы 62 000 сағат жұмсады. Гейл Грин мен Джеймс Бёрд 1981 жылы үйде отырған, демалыс күндері мен мерекелерде тамақтандыруға мүмкіндігі жоқ қарт нью-йорктіктер туралы газет мақаласын оқығаннан кейін Citymeals on Wheels ұйымын құрды. Олар мейрамхана саласындағы достарын біріктіріп, үкімет қаржыландыратын апта ішіндегі тамақ жеткізу бағдарламасына қосымша жеке қаражат жинады. Жиырма бес жыл бұрын олардың алғашқы күш-жігері 6000 осал қартқа Рождестволық дастархан сыйлады. 2007 жылы MOWAA қоры аштық мәселесіне қатысты зерттеу тапсырды (төмендегі бөлімді қараңыз). 2009 жылы MOWAA, АҚШ-қа қызмет еткен ардагерлердің қажеттіліктерін қанағаттандыратын The Mission Continues ұйымымен серіктестік құрды. "Kosher Meals on Wheels" сияқты арнайы "Meals on Wheels" бағдарламалары да нақты клиенттерге қызмет көрсету үшін бар.
Ашаршылық туралы МОААФ зерттеуі
Америка Құрама Штаттарындағы миллиондаған қарт адамдарға аштық қаупі төніп тұрғанын мойындаған «Meals On Wheels Association of America Foundation» (MOWAAF) ұйымы, осы мәселенің түсінігін дамыту – шешімдерді әзірлеудің маңызды алғы шарты екенін анықтады. 2007 жылы MOWAAF, «Харра» қорының қаржылық қолдауымен, «Америкадағы қарттар арасындағы аштықтың себептері, салдары және болашағы» атты зерттеу жұмысын тапсырыс берді. Есеп 2008 жылғы наурыз айында Вашингтон, округ Колумбиядағы АҚШ Сенатының қарттар мәселелері жөніндегі арнайы комитетінің отырысында жарияланды.
Зерттеу көрсеткендей, АҚШ-та 5 миллионнан астам қарт адам (барлық қарттардың 11,4%) азық-түлік қауіпсіздігінің әлдебір түрін басынан өткізіп отыр, яғни азық-түлікпен толық қамтамасыз етілмеген. Олардың шамамен 2,5 миллионы аштыққа ұшырау қаупіне тап болып, 750 мыңы қаржылық қиындықтарға байланысты аштықтан зардап шегуде. Қарттардың кейбір топтары аштыққа ұшырау қаупіне көбірек бейім. Жалпы қарттар арасындағы үлесіне қарағанда, кірісі шектеулі, 70 жасқа толмаған, афроамерикалықтар, испандар, ешқашан үйленбегендер, жалдап тұратындар және АҚШ-тың оңтүстігінде тұратындар аштықпен күресу қаупі жоғары. Қарттардың кейбір топтары аштыққа ұшырау қаупі жоғары болғанымен, аштық кіріс деңгейіне қарамастан барлық топтарды қамтиды. Мысалы, аштыққа ұшырау қаупі бар қарттардың 50%-дан астамы кедейлік шегінен жоғары кіріс көреді. Сондай-ақ, бұл мәселе барлық демографиялық топтарда кездеседі. Мысалы, аштыққа ұшырау қаупі бар қарттардың үштен екісі еуропалық нәсілділер. Отбасы құрылымы бойынша, әсіресе жалғыз тұратын немесе немересімен бірге тұратын қарттар арасында аштық қаупі айқын байқалады. Жалғыз тұратындар тұрмысқа шыққан қарттарға қарағанда екі есе көп аштық сезінеді. Ересектегі баласы жоқ, бірақ немересі бар қарт отбасылардың әр бесіншісі аштыққа ұшырау қаупіне тап болады, ал немересі жоқ отбасылардың шамамен жиырмадан бірі. Қалалық емес аймақтарда тұратын қарттар да қалалық аймақтардағыдай азық-түлік қауіпсіздігінен зардап шегуі мүмкін, бұл азық-түлік қауіпсіздігінің қалалық және ауылдық жерлердегі аралықта таралуын көрсетеді.
2017 жылға арналған бюджеттік қысқартулар
2017 жылдың наурызында президент Дональд Трамп ұсынған бюджет "Meals on Wheels" бағдарламасына бағытталатын блок-гранттарды қысқартуды көздеді.
Әсері
2013 жылғы үйге тамақ жеткізілу бағдарламаларының әсерін зерттеуде «барлық зерттеулердің екісінен басқасы үйге тамақ жеткізілу бағдарламаларының диета сапасын айтарлықтай жақсартатынын, қоректік заттардың тұтынылуын арттыратынын және қатысушылар арасында азық-түлік қауіпсіздігі мен тамақтану қаупін азайтатынын көрсетті. Басқа да пайдалы нәтижелерге әлеуметтену мүмкіндіктерінің артуы, диеталық ұстанымдардың жақсаруы және өмір сапасының жоғарылауы жатады». Зерттеу қорытындысында былай делінген: «Үйге тамақ жеткізілу бағдарламалары диета сапасын жақсартады және қатысушылардың қоректік заттарды тұтынуын арттырады. Бұл бағдарламалар сондай-ақ федералдық шығындарды ұстау саясатына сәйкес келеді, қарт адамдарға денсаулығы мен функционалдық мүмкіндіктері төмендеген кезде өз үйлерінде және қауымдастарында тәуелсіздігін сақтап, тұруға көмектесу арқылы ұзақ мерзімді күтімді медбикелік үйлерден үйге және қауымдық қызметтерге қайта бағыттауға жәрдемдеседі».