Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шатырдың түрі
Type of roof
Пияз тәрізді күмбез – пішіні пиязға ұқсас күмбез. Мұндай күмбездер көбінесе олар тіреген толобаттан (барабаннан) диаметрі жағынан үлкен болады, ал олардың биіктігі әдетте енінен асып түседі. Олар жоғары қарай бірте-бірте тартылып, бір нүктеде аяқталады. Бұл орыс православие шіркеулерінің тән ерекшелігі. Осындай ғимараттар Шығыс Еуропаның басқа елдерінде де, кейде Батыс Еуропада: Баварияда (Германия), Австрияда және Италияның солтүстік-шығыс бөлігінде де кездеседі. Пияз тәрізді күмбездер Орталық және Оңтүстік Азияның шығыс аймақтарында, сондай-ақ Таяу Шығыста да таба аласыз. Дегенмен, Ресейден тыс жерлердегі ескі ғимараттарда орыс пиязды күмбездеріне тән құрылым көбінесе жоқ. Басқа түрлеріне шлем тәрізді күмбездер (мысалы, Владимирдегі Успение соборы), украиналық алмұрт тәрізді күмбездер (Киевтегі Әйгілі София соборы) және барокко стиліндегі гүл шоғыр тәрізді күмбездер (Киевтегі Әндрей шіркеуі) немесе Новгородтағы Әйгілі София соборы сияқты пиязды шлемнің қосылысы жатады.
An onion dome is a dome whose shape resembles an onion. Such domes are often larger in diameter than the tholobate (drum) upon which they sit, and their height usually exceeds their width. They taper smoothly upwards to a point. It is a typical feature of churches belonging to the Russian Orthodox church. There are similar buildings in other Eastern European countries, and occasionally in Western Europe: Bavaria (Germany), Austria, and northeastern Italy. Buildings with onion domes are also found in the Oriental regions of Central and South Asia, and the Middle East. However, old buildings outside Russia usually lack the construction typical of the Russian onion design. Other types of Eastern Orthodox cupolas include helmet domes (for example, those of the Dormition Cathedral in Vladimir), Ukrainian pear domes (St Sophia Cathedral in Kyiv), and Baroque bud domes (St Andrew's Church in Kyiv) or an onion helmet mixture like the St Sophia Cathedral in Novgorod.
Тарих
Вольфганг Борнның пікірінше, пияз тәрізді күмбездің бастауы Сирияда, онда Омейяд халифаты кезеңінің мозаикаларында дөңгелек күмбездері бар ғимараттар бейнеленген. Пияз тәрізді күмбездің алғашқы үлгісі Иранның Дамған аймағындағы 11 ғасырдың ортасындағы Селжұқ сәулетінің Chehel Dokhter ескерткішінде де кездеседі.
According to Wolfgang Born, the onion dome has its origin in Syria, where some Umayyad Caliphate era mosaics show buildings with bulbous domes. An early prototype of onion dome also appeared in Chehel Dokhter, a mid 11th century Seljuk architecture in Damghan region of Iran.
Ресейлік сәулет өнерінде
Пияз тәрізді күмбездердің орыс архитектурасының ерекшелігіне айналу себептері мен уақыты толыққанды белгілі емес. Бұрышты пияз стилі орыс сәулетінде 13 ғасырда пайда болған. Бірақ Ресейдің пияз пішініне Шығыс елдерінен, атап айтқанда Үндістан мен Парсыдан әсер еткенін айтатын бірнеше теория бар, себебі Ресей олармен ұзақ мәдени алмасуды жүзеге асырды. Византиялық шіркеулер мен Киев Русі архитектурасы барабан үстінде арнайы құрылыссыз, кең және жалпақ күмбездермен ерекшеленген. Осы ежелгі формадан өзгеше, орыс шіркеуінің әр барабаны металл немесе ағаштан жасалған арнайы құрылыммен жабылады, ол темір немесе плиткалармен қапталады, ал пияз тәрізді архитектура көбінесе өте иілген болады. Ресей архитектурасы күмбез пішінін ғибадатханалар ғана емес, басқа да ғимараттар үшін қолданды. 19 ғасырдың соңына қарай, Петр дәуірінен бұрынғы орыс шіркеулерінің көпшілігінде дөңгелек күмбездер болды. Ең ірі пияз күмбездер 17 ғасырда Ярославль маңында салынды. Олардың кейбіреулерінің пішіні күрделірек, 17 ғасырдың соңындағы барокко үлгілерінен алынған. Алмұрт пішіндес күмбездер әдетте украин бароккосымен байланысты, ал конус пішіндес күмбездер Транскавказияның православие шіркеулеріне тән.
It is not completely clear when and why onion domes became a typical feature of Russian architecture. The curved onion style appeared in Russian architecture as early as the 13th century. But still several theories exist that the Russian onion shape was influenced by countries from the Orient, like India and Persia, with whom Russia has had lengthy cultural exchange. Byzantine churches and architecture of Kievan Rus were characterized by broader, flatter domes without a special framework erected above the drum. In contrast to this ancient form, each drum of a Russian church is surmounted by a special structure of metal or timber, which is lined with sheet iron or tiles, while the onion architecture is mostly very curved. Russian architecture used the dome shape not only for churches but also for other buildings. By the end of the nineteenth century, most Russian churches from before the Petrine period had bulbous domes. The largest onion domes were erected in the seventeenth century in the area around Yaroslavl. A number of these had more complicated bud shaped domes, whose form derived from Baroque models of the late seventeenth century. Pear shaped domes are usually associated with Ukrainian Baroque, while cone shaped domes are typical for Orthodox churches of Transcaucasia.
Шығыс шығу гипотезасы
1237-1242 жылдардағы моңғол шапқыншылығына дейін салынған орыс иконаларында пияз тәрізді күмбездері бар шіркеулер кездеспейді деп есептеледі. Моңғолдарға дейінгі екі аса құрметті, қайта салынған шіркеу – Владимирдегі Успен соборы мен Әйгілі Димитрий соборы алтын қалқан күмбездерін көрсетеді. Ескі шіркеулерді қалпына келтіру жұмыстары барысында, кейбір жаңа пияз күмбездерінің астынан бұрынғы қалқан сияқты күмбездердің фрагменттері табылды. Пікір бойынша, пияз күмбездері Ресейде алғаш рет Иван Қатылының тұсында пайда болған. Иванның ұлы Федор I тұсында Киелі Василий соборының күмбездері өзгеріссіз қалған, бұл 16 ғасырдағы Ресейде пияз күмбездері болғанын көрсетеді. Кейбір ғалымдар орыстар пияз күмбездерін мұсылман елдерінен, мүмкін Қазан хандығынан алған деп болжайды. Иван Қатылы 1552 жылы Қазанды жаулап алғандығын еске алу үшін Киелі Василий соборын салған. Тағы бір болжамға сәйкес, пияз күмбездері алғаш рет орыс ағаш сәулетінде шатыр сияқты шіркеулердің үстінде пайда болған. Бұл теория бойынша, олар тек қана пайдалы болған, себебі қардың шатырға жиналуын болдырмаған.
Supposedly, Russian icons painted before the Mongol invasion of Rus' of 1237 1242 do not feature churches with onion domes. Two highly venerated pre Mongol churches that have been rebuilt—the Assumption Cathedral and the Cathedral of Saint Demetrius, both in Vladimir—display golden helmet domes. Restoration work on several other ancient churches has revealed some fragments of former helmet like domes below newer onion cupolas. It has been posited that onion domes first appeared in Russia during the reign of Ivan the Terrible The domes of Saint Basil's Cathedral have not been altered since the reign of Ivan's son Fyodor I , indicating the presence of onion domes in sixteenth century Russia. Some scholars postulate that the Russians adopted onion domes from Muslim countries, possibly from the Khanate of Kazan, whose conquest in 1552 Ivan the Terrible commemorated by erecting St. Basil's Cathedral. Some scholars believe that onion domes first appeared in Russian wooden architecture above tent like churches. According to this theory, they were strictly utilitarian, as they prevented snow from piling on the roof.
Ресейлік түпнұсқалық шығу тегі туралы гипотеза
1946 жылы тарихшы Борис Рыбаков ежелгі орыс жылнамаларының миниатюраларын талдап, олардың көпшілігі, XIII ғасырдан бастап, қалқанша тәрізді емес, пияз тәрізді күмбездері бар шіркеулерді бейнелейтінін көрсетті. Моңғол шапқыншылығына дейінгі орыс сәулетін зерттеген Николай Воронин де оның пікірін қолдады, пияз күмбездерінің Ресейде XIII ғасырда пайда болғанын айтты. Бұл жағдайлар орыс пияз күмбездерінің Шығыстан әкелінгендігі туралы болжамды жоққа шығарды, себебі Шығыста пияз күмбездері XV ғасырға дейін дөңгелек күмбездерді алмастырмады. Қазіргі заманғы өнер тарихшысы Сергей Заграевский XI ғасырдан бастап жүздеген орыс иконалары мен миниатюраларын зерттеді. Ол моңғолдардың Ресейге шабуыл жасағаннан кейін салынған көптеген иконаларда тек пияз күмбездер бейнеленгенін анықтады. Алғашқы пияз күмбездері XII ғасырға жататын кейбір суреттерде кездеседі. Ол XV ғасырдың соңына жататын, пияз күмбезінің орнына қалқанша күмбезді бейнелейтін бір ғана икона тапты. Оның бұл тұжырымы, қазіргі пияз күмбездерінің астында реставраторлар тапқан қалқанша күмбездердің фрагменттерін, Византия күмбездерінің таныс формаларын қайта жасай беру үшін Петр дәуірінен кейін жасалған стилизация деп қарауға оны итермеледі. Заграевский сондай-ақ екі Владимир соборының ең ерте бейнелеулерінде олар пияз күмбездерімен көрсетілгенін, кейін классицизм стиліндегі қалқанша күмбездермен алмастырылғанша, көрсетті. Ол XIII ғасырдың соңында пияз күмбездерінің кең таралғанын XII ғасырдың соңынан XV ғасырдың басына дейінгі орыс шіркеу сәулетіне тән вертикальдікке баса назар аударумен түсіндіреді. Осы кезеңде портиктер, пилястралар, күмбездер мен барабандар вертикальдік әсерін күшейту үшін, шіркеуді көбірек биіктеп тұрғандай көрсету үшін орналастырылды. Заграевский ұсынған тағы бір ой, орыс күмбездерінің пияз тәрізді пішінін дәстүрлі орыс кресттерінің салмағымен байланыстырады, олар Византия мен Киевтік Ресейдегі кресттерге қарағанда әлдеқайда үлкен және күрделі. Мұндай ауыр кресттер орыс шіркеулерінің сопақ күмбездеріне дәстүрлі түрде орналастырылған үлкен тастарға бекітілмесе, оңай құлап кеткен болар еді. Мұндай тасты византиялық типтегі жалпақ күмбездің ішіне орналастыру мүмкін емес.
In 1946, historian Boris Rybakov, while analysing miniatures of ancient Russian chronicles, pointed out that most of them, from the thirteenth century onward, display churches with onion domes rather than helmet domes. Nikolay Voronin, who studied pre Mongol Russian architecture, seconded his opinion that onion domes existed in Russia as early as the thirteenth century. These findings demonstrated that Russian onion domes could not be imported from the Orient, where onion domes did not replace spherical domes until the fifteenth century. Modern art historian Sergey Zagraevsky surveyed hundreds of Russian icons and miniatures, from the eleventh century onward. He concluded that most icons painted after the Mongol invasion of Rus display only onion domes. The first onion domes appeared on some pictures from the twelfth century. He found only one icon from the late fifteenth century displaying a dome resembling the helmet instead of an onion. His findings led him to dismiss fragments of helmet domes discovered by restorators beneath modern onion domes as post Petrine stylisations intended to reproduce the familiar forms of Byzantine cupolas. Zagraevsky also indicated that the oldest depictions of the two Vladimir cathedrals represent them as having onion domes, prior to their replacement by classicizing helmet domes. He explains the ubiquitous appearance of onion domes in the late thirteenth century by the general emphasis on verticality characteristic of Russian church architecture from the late twelfth to early fifteenth centuries. At that time, porches, pilasters, vaults and drums were arranged to create a vertical thrust, to make the church seem taller than it was. Another consideration proposed by Zagraevsky links the onion shaped form of Russian domes with the weight of traditional Russian crosses, which are much larger and more elaborate than those used in Byzantium and Kievan Rus. Such ponderous crosses would have been easily toppled, if they had not been fixed to sizeable stones traditionally placed inside the elongated domes of Russian churches. It is impossible to place such a stone inside the flat dome of the Byzantine type.
Оңтүстік Азия
Луковица тәрізді күмбез моғол архитектурасында кеңінен қолданылды, кейіннен ол индо-сарацендік архитектураға ықпал етті. Ол сикх архитектурасында да, әсіресе гурудуараларда жиі кездеседі, сондай-ақ кейде Раджпут архитектурасында да көрініс береді.
The onion dome was also used extensively in Mughal architecture, which later went on to influence Indo Saracenic architecture. It is also a common feature in Sikh architecture, particularly in Gurudwaras, and sometimes seen in Rajput architecture as well.
Азияның басқа жерлері
Үндістан субконтинентінен тыс, ол Иранда және Таяу Шығыс пен Орталық Азияның басқа да аймақтарында қолданылады. 19 ғасырдың соңында голландтар Индонезияның Ачех аймағында Байтуррахман ғимарат мешітін салды, оның құрамында пияз тәрізді күмбез болды. Сол кезден бері Индонезиядағы көптеген мешіттерде осы күмбез пішіні қолданылып келеді.
Outside the Indian subcontinent, it is also used in Iran and other places in the Middle East and Central Asia. At the end of the 19th century, the Dutch built Baiturrahman Grand Mosque in Aceh, Indonesia, which incorporated onion shaped dome. The shape of the dome has been used in numerous mosques in Indonesia since then.
Батыс және Орталық елдер
Барокколық пияз (немесе басқа көкөністер немесе гүл бүршіктері) пішіндес күмбездер Киелі Рим империясында да жиі кездесетін. Біріншісі 1576 жылы архитектор Йоханнес Холл (1512–1594) Аугсбургтегі Мария Стерн францискандық сестер монастырының шіркеуі үшін салған. Әдетте мыс табақтан жасалатын пияз күмбездері Оңтүстік Германия, Чехия, Австрия, Сардиния және Солтүстік-Шығыс Италиядағы католик шіркеулерінде кездеседі. 20 ғасырдағы австриялық архитектор-дизайнер Фриденсрайх Хундертвассер де пияз күмбездерін ұнатқан.
Baroque domes in the shape of an onion (or other vegetables or flower buds) were common in the Holy Roman Empire as well. The first one was built in 1576 by the architect Johannes Holl (1512–1594) on the church of the Convent of the Franciscan Sisters of Maria Stern in Augsburg. Usually made of copper sheet, onion domes appear on Catholic churches all over southern Germany, Czech lands, Austria and Sardinia and Northeast Italy. Onion domes were also a favourite of 20th century Austrian architectural designer Friedensreich Hundertwasser.
Америка
Оңтүстік Дакота штатының Митчелл қаласында орналасқан әлемдегі жалғыз жүгері сарайы – туристік орталық және баскетбол аренасы, сонымен қатар ғимаратының шатырында пияз тәрізді күмбездер де бар.
The World's Only Corn Palace, a tourist attraction and basketball arena in Mitchell, South Dakota, also features onion domes on the roof of the structure.