1874 жылғы Қызыл өзен соғысы

Кіріспе

Қызыл өзен соғысы – 1874 жылы АҚШ армиясы Команчи, Киова, Оңтүстік Шайен және Арапахо тайпаларын Оңтүстік жазықтан ығыстыру және оларды Үндістан аумағындағы резервацияларға күштеп көшіру мақсатымен бастаған әскери науқан. Соғыс барысында армияның бірнеше колоннасы Техас Панхендлі аймағында көшпелі американдық тайпаларды іздеу, мазалау және тұтқындауға тырысты. Көптеген қақтығыстар екі тараптан да аз шығынмен аяқталған ұсақ шайқастар болды. 1874 жылдың соңғы айларында соғыс баяулады, себебі үнді тайпаларының саны азайып, олардың күштері мен жабдықтары далада қалуда. Соңғы ірі топ 1875 жылдың ортасына дейін қарсылық көрсеткенімен, бұл соғыс Оңтүстік Ұлы жазықта еркін өмір сүрген үнді халқының соңғы кезеңін белгіледі.

Өмірбаян

Ұлы жазықтарға ағылшын-американдық қоныс аударушылар келгенге дейін, Оңтүстік жазық тайпалары көшпелі тіршілікке бейімделген еді. 1830 жылдардан бастап, бұрын Американың әртүрлі жергілікті халықтарының территориясы болған жерлерде маңызды тұрақты елді мекендер құрылды. Шабуылдар, шапқындар және қарсы шапқындар жиі орын алды. Азамат соғысына дейін АҚШ армиясы шекаралық қақтығыстарға сирек қатысып, форттарды күзетті, бірақ адам күшінің жетіспеуіне байланысты ірі экспедициялармен шектелді. Азамат соғысы кезінде армия дерлік толығымен шығып кетті, ал үнді шапқыншылығы күрт өсті. Техас, Конфедерациялық Штаттардың бір бөлігі болғандықтан, Одақ пен тайпаларға қарсы күресу үшін жеткілікті әскери ресурстарға ие болмады. Соғыстан кейін әскерилер шекарадағы өкіметін қайта орнатуға кірісті. 1867 жылы қазіргі Канзас штатындағы Медисин-Лодж қаласының жанында қол қойылған Медисин-Лодж шарты, Үндістан аумағында екі резервация бөлуді қарастырды – біреуі команч және киова тайпалары үшін, екіншісі – Оңтүстік шайен және арапахо тайпалары үшін. Шартына сәйкес, үкімет тайпаларға баспана, ауыл шаруашылығы бойынша оқыту, азық-түлік және басқа да жабдықтармен қамтамасыз етуге міндеттенді. Ал үндістер шабуылдау мен елді мекендерге жасалған шапқыншылықтарды тоқтатуға келісті. Оннан астам басшылар шартына қол қойды және кейбір тайпа мүшелері өз еріктерімен резервацияларға көшті, бірақ ол ресми түрде бекітілмеді және жазықтағы бірнеше үнді тайпалары келіссөздерге қатыспады. 1867 жылы АҚШ армиясы жазықта тұратын жергілікті халықтың азық-түлік көзін жою мақсатымен бизонға аң ауруды бастады. 1870 жылы бизон терісін өңдеудің жаңа технологиясы қолжетімді болды. Осыған байланысты, коммерциялық аңшылар алғаш рет жүйелі түрде бизонды аулай бастады. Көлемі ондаған миллионға жететін бизон популяциясы күрт төмендеді. 1878 жылға қарай олардың саны дерлік жойылып кетті. Бизон популяциясының қырылуы жазықтардағы үндістер үшін, резервацияда да, одан тыс жерлерде де апатқа ұшырады. Көшпелі өмір салтының барлығы осы жануарларға негізделген. Олар тағам, отын және құрылыс материалдары ретінде пайдаланылды. Бизонның жеткіліксіз болуына байланысты Оңтүстік жазықтардағы үндістердің өзін-өзі қамтамасыз етуге мүмкіндігі болмады. 1873-1874 жылдардың қысында Оңтүстік жазықтардағы үндістер дағдарысқа ұшырады. Бизон популяциясының азаюы, жаңа қоныс аударушылардың көбеюі және әскери патрульдердің күшеюі оларды тұрақсыз жағдайға жеткізді.

Prior to the arrival of English American settlers on the Great Plains, the southern Plains tribes had evolved into a nomadic pattern of existence. Beginning in the 1830s, significant numbers of permanent settlements were established in what had previously been the territory of the various Indigenous peoples of the Americas. Attacks, raids, and counter raids occurred frequently. Prior to the Civil War, the U. S. Army was only sporadically involved in these frontier conflicts, manning forts, but limited to a handful of larger expeditions due to manpower limitations. During the Civil War, the Regular Army withdrew almost completely, and Indian raids increased dramatically. Texas, as part of the Confederate States of America, lacked the military resources to fight both the Union and the tribes. After the war, the military began reasserting itself along the frontier. The Medicine Lodge Treaty, signed near present day Medicine Lodge, Kansas, in 1867, called for two reservations to be set aside in Indian Territory, one for the Comanche and Kiowa and one for the Southern Cheyenne and Arapaho. According to the treaty, the government would provide the tribes with housing, agricultural training, and food and other supplies. In exchange, the Indians agreed to cease raiding and attacking settlements. Dozens of chiefs endorsed the treaty and some tribal members moved voluntarily to the reservations, but it was never officially ratified and several groups of Indians still on the Plains did not attend the negotiations. In 1867, the U. S. Army began hunting buffalo to sabotage the food sources of the indigenous people inhabiting the plains. In 1870, a new technique for tanning buffalo hides became commercially available. In response, commercial hunters began systematically targeting buffalo for the first time. Once numbering in the tens of millions, the buffalo population plummeted. By 1878, they were all but extinct. The destruction of the buffalo herds was a disaster for the Plains Indians, on and off the reservations. The entire nomadic way of life had been based around the animals. They were used for food, fuel, and construction materials. Without abundant buffalo, the southern Plains Indians had no means of self support. By the winter of 1873–1874, the southern Plains Indians were in crisis. The reduction of the buffalo herds combined with increasing numbers of new settlers and more aggressive military patrols had put them in an unsustainable position.

Соғыс

Қыс мезгілінде Куахади команчтері арасында Исатайи есімді рухани лидер пайда болды. Исатай өзін және басқаларын жаулардан, тіпті оқтардан да қорғай алатынын айтты және көптеген үндістерді ірі шабуылдарға біріктіре алды. Сонымен қатар, киова тайпасының саяси құрылымында өзгеріс болды, соғысқа бейім фракция (бас басшы Гипагоның, немесе Gui pah gho-ның ықпалымен, кейде қазіргі адамдар оны Мамай дайтемен шатастырмау үшін "Үлкен" деп атайды, ал кейін "Кіші" деп аталады) бұрынғыдан гөрі күшті ықпалға ие болды.

Алғашқы еңбектері

1874 жылғы 27 маусымда Иса тай'и мен команч басшысы Куана Паркер шамамен 250 жауынгерді жетектеп, Техас штатының Панхандл аймағындағы «Адобе қабырғалары» деп аталатын бизон аңшыларының шағын бекінісіне шабуыл жасады. Лагерьде бар болғаны бірнеше ғимарат болды және онда 28 ер адам мен бір әйел ғана тұрды. Екінші «Адобе қабырғалары» шайқасының басында бірнеше ақ адам қаза болса да, көпшілігі үйге тығылып, шабуылды тойтарды. Аңшылар үлкен калибрлі бизон мылтықтарын пайдаланып, үндістер күткеннен гөрі әлдеқайда қашықтан жауынгерлерге оқ атты, нәтижесінде шабуыл сәтсіз аяқталды. Техаста киовалардың қатысуымен тағы бір шайқас болды. Жалғыз қасқыр басшылығындағы жауынгерлер шілде айында Техас рейнджерлерінің тобына шабуыл жасады. «Жоғалған аңғар» шайқасында екі тараптан да аз ғана адам қаза тапты, бірақ бұл шекарадағы жағдайды шиеленістірді және армияны қарқынды жауап беруге итермеледі. Осы зорлық-зомбылық оқиғасы үкіметті дағдарып жіберді. Грант әкімшілігінің «бейбітшілік саясаты» сәтсіздікке ұшырады деп танылды және армияға оңтүстік жазықтықтағы тайпаларды қажет болған күшпен бағындыруға рұқсат берілді. Осы кезде шамамен 1800 шайен, 2000 команч және 1000 киова бос жүрді. Олардың барлығы 1200-ге жуық атты жауынгерді құрады.

Әскердің жауабы

Генерал Филип Шеридан бес армиялық колоннаға Техас Панхендл аймағының жалпы бөлігіне және әсіресе Қызыл өзеннің жоғарғы салаларына шоғырлануға бұйрық берді. Стратегияның мақсаты – индейлерге қауіпсіз паналау мүмкіндігін жоқ ету және оларды резервацияларға толықтай көшуге мәжбүр ететінше үздіксіз шабуылдау болды. Бес колоннаның үшеуі полковник Рональд С. Маккензидің басқаруында болды. Лейтенант-полковник Джон В. Дэвидсон басқаратын Он бірінші кавалерия Форт-Силлден батысқа қарай келді. Лейтенант-полковник Джордж П. Бьюэлл басқаратын Он бірінші жаяу әскері Форт-Гриффинден солтүстік-батысқа қарай жылжыды. Маккензи өзі Форт-Кончодан солтүстікке қарай Төртінші кавалерияны жетектеді. Төртінші колонна, Алтыншы кавалерия мен Бесінші жаяу әскерінен құралды, оған полковник Нельсон А. Майлз басшылық етті және Форт-Доджден оңтүстіске қарай келді. Бесінші колонна, майор Уильям Р. Прайс басқарған Сегізінші кавалерия, барлығы 225 офицер мен сарбаз, сондай-ақ алты үнді барлаушысы және екі жетекші Форт-Юнионнан шығып, Нью-Мексикодағы Форт-Баском арқылы шығысқа қарай жол тартты. Жоспарда колонналардың индейлерге шешуші жеңіліс сынып тілгенше үздіксіз шабуылдауды жалғастыруы көзделген. Техас Панхендл аймағында 20-ға жуық шайқас болды. Әскер, тек сарбаздар мен барлаушылардан тұрады, кез келген мүмкіндікті пайдаланып индейлермен қақтығысуға тырысты. Әйелдерімен, балаларымен және қарттарымен бірге саяхаттап жүрген индейлер көбінесе олардан қашып кетуге тырысты. Егер екі тарап кездессе, индейлер әдетте әскер оларды қарсы алмас бұрын қашуға тырысты. Дегенмен, аттарды, азық-түлікті және жабдықтарды қалдыруға тура келсе, тіпті сәтті қашу да ауыр салдарға әкелуі мүмкін еді. Керісінше, әскер мен оның үнді барлаушылары шексіз көлемдегі жабдықтар мен керек-жарақтарға ие болды, олар шегініп келе жатқан индейлерден қолға түскен нәрсені жиі өртеп жіберді және операцияларды белгісіз мерзімге жалғастыра алды. Соғыс 1874 жылдың күзіне дейін жалғасты, бірақ көбірек индейлер бас иеді және резервация жүйесіне кіру үшін Форт-Силлге бет бұрды.

General Philip Sheridan ordered five army columns to converge on the general area of the Texas Panhandle and specifically upon the upper tributaries of the Red River. The strategy was to deny the Indians any safe haven and attack them unceasingly until they went permanently to the reservations. Three of the five columns were under the command of Colonel Ranald S. Mackenzie. The Tenth Cavalry, under Lieutenant Colonel John W. Davidson, came due west from Fort Sill. The Eleventh Infantry, under Lieutenant Colonel George P. Buell, moved northwest from Fort Griffin. Mackenzie himself led the Fourth Cavalry north from Fort Concho. The fourth column, consisting of the Sixth Cavalry and Fifth Infantry, was commanded by Colonel Nelson A. Miles and came south from Fort Dodge. The fifth column, the Eighth Cavalry commanded by Major William R. Price, a total of 225 officers and men, plus six Indian scouts and two guides originated from Fort Union, marched east via Fort Bascom in New Mexico. The plan called for the converging columns to maintain a continuous offensive until a decisive defeat had been inflicted on the Indians. As many as 20 engagements took place across the Texas Panhandle. The Army, consisting entirely of soldiers and scouts, sought to engage the Indians at any opportunity. The Indians, traveling with women, children, and elderly, mostly attempted to avoid them. When the two did encounter one another, the Indians usually tried to escape before the Army could force them to surrender. However, even a successful escape could be disastrously costly if horses, food, and equipment had to be left behind. By contrast, the Army and its Indian scouts had access to essentially limitless supplies and equipment, they frequently burned anything they captured from retreating Indians, and were capable of continuing operations indefinitely. The war continued throughout the fall of 1874, but increasing numbers of Indians were forced to give up and head for Fort Sill to enter the reservation system.

Үстіңгі Уашита өзеніндегі шайқас

1874 жылдың 9 қыркүйегінде капитан Уиллис Лайман полковник Нельсон А. Майлздың әскері үшін Индейлер аумағындағы Камп-Соппиге азық-түлік толтырылған керуенді алып бара жатқанда, команчтер мен киовалар тобымен кездесті. Келесі шайқаста Лайман мен 95 сарбазы керуенді қоршап, шамамен 400 адамнан тұратын қарсыластарына қарсы тұрды, содан кейін Камп-Соппиге хабар жеткізу үшін барлаушы жіберілді. 6-шы атқыштар бригадасы көп ұзамай, демалыссыз және жаңбырлы ауа-райында көмекке жіберілді. 14 қыркүйекте олар келген соң, шабуылдаушылар қашып кетті. Бұл шайқас соғыстың ең ұзақ және ең көп талқыланған шайқасы болды. Ол Жоғарғы Уашита өзенінің шайқасы және Лайман керуенінің шайқасы деп белгілі.

Пало-Дюро каньоны шайқасы

Қыркүйек айының басында Тоңкава және Қара Семинол скауттары Төртінші кавалерия алдында Команчтардың шабуылына ұшырады, бірақ тірі қалды. Скауттар Команчтардың орнын хабарлап, полковник Маккензиге олардың қайда екенін жеткізді. Маккензидің барлаушылары Жоғарғы Пало-Дуро каньонында Команчи, Киова және Шайендердің ірі ауылын, олардың жылқыларын және қысқы азық-түлік қорын тапқандағы жеңіс ең ірісі болды. 28 қыркүйек күні таңертең Маккензидің әскерлері тік жардан шабуыл жасады. Түпкілікті американдықтар дайын болмады және шегіну кезінде аттарын жинап, азық-түлікпен қамтамасыз етуге үлкермеді. Сержант Джон Чарльтон шайқас туралы былай деп жазды:

Жауынгерлер бір кезде өз орнын ұстап тұрып, әйелдері мен жүкті жануарларының қашуын қамтамасыз ету үшін қаһармандықпен күресті, бірақ әскерлердің үздіксіз атысынан олар тез кері шегіне бастады. Тек төрт үнділік қаза тапты, бірақ салдары ауыр болды. Маккензидің әскері 450-ден астам шатырды өртеп, көптеген тонна бизон етін жойды. Олар сондай-ақ 1400 жылқыны тартып алды, олардың көпшілігі үндістердің оларды қайта тартып алуына жол бермеу үшін кейіннен атып тасталды. Пало-Дуро каньоны шайқасы, өте үлкен өлшемінен басқа, соғыстың типік шайқасы болды. Көптеген кездесулерде аз немесе ешқандай шығын болған жоқ, бірақ үндістер азық-түлік пен жылқыны үнемі жоғалтуға төзе алмады. Егер олар тікелей қауіптен құтылған болса да, жаяу қалған және азық-түлікпен шектелетін үнділердің тобы бас тартуға және резервацияға баруға мәжбүр болды.

Салдары

Қызыл өзен соғысы 1875 жылдың маусым айында Куана Паркер және оның Куахади команчи тобы Форт-Силлге кіріп, бас игенде ресми түрде аяқталды; олар оңтүстік-батыс үндістерінің соңғы кең аумақты көшіп-қонып жүретін тобы еді. Бизонды (бұғыны) жоқ етумен бірге, бұл соғыс Техас Панхандлесін фермерлер мен мал өсірушілердің қоныстануы үшін толыққанды ашты. Бұл бір кездегі қуатты Оңтүстік жазығы тайпаларының соңғы әскери жеңілісі болды және Техас-үнді соғыстарына нүкте қойды.