Кіріспе

Нидерландының 43-ші премьер-министрі Петрус Жозеф Сиетсе "Пиет" де Йонг (; 3 сәуір 1915 жыл - 27 шілде 2016 жыл) – 1967 жылдан 1971 жылға дейін Нидерландының премьер-министрі болған голланд саясаткері және әскери-теңіз офицері. Ол қазір жойылған Католик Халық партиясының (KVP) мүшесі болды, кейіннен қазіргі Христиан-демократиялық шақыруға (CDA) бірікті. Де Йонг Ден-Хелдердегі Корольдік теңіз академиясына түсіп, теңіз күштерінде прапорщик болып бітіріп, суасты кемелер қызметіне қабылданды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол HNLMS O 24 суасты кемесінде бірінші офицер, кейін командалық офицер болып қызмет етті және Атлантика шайқасында да, Тынық мұхитындағы соғыста да қатысты. Соғыстан кейін Де Йонг штаб офицері болып қызмет етті және фрегат пен эсминецке қолбасшылық етті. 1959 жылғы сайлаудан кейін Де Йонг күтпеген жерден Теңіз істеріне жауапты Қорғаныс министрінің орынбасары болып тағайындалды, 1959 жылдың 25 маусымында қызметке кірді. 1963 жылғы сайлаудан кейін Де Йонг Марижнен кабинетінде Қорғаныс министрі болып тағайындалды, 1963 жылдың 24 шілдесінде қызметке кірді. Марижнен кабинеті қызмет істеген 19 айдан кейін құлап, оның орнына Де Йонг кабинетін жалғастырған Кальс кабинеті құрылды. Бір жылдан кейін Кальс кабинеті құлап, оның орнына уақытша Зейльстра кабинеті тағайындалды, Де Йонг лауазымын сақтап қалды. 1967 жылғы сайлаудан кейін Де Йонг 1967 жылдың 23 ақпанында Өкілдер палатасының депутаты болып сайланды. Бірнеше сәтсіз коалициялық әрекеттерден кейін Де Йонгтан жаңа кабинет құруы сұралып, сәтті кабинет құрғаннан кейін Де Йонг кабинетін құрды және 1967 жылдың 5 сәуірінде Нидерландының премьер-министрі болды. 1971 жылғы сайлауда католиктер Де Йонгты тізім жетекшісі (басты кандидат) ретінде көрсетуден бас тартты, жақын арада Де Йонг сайлауға түспейтінін мәлімдеді. Де Йонг 1971 жылдың 6 шілдесінде Бишювель I кабинеті орнатылғаннан кейін қызметтен кетті. Де Йонг саясатта белсенді болып, 1971 жылғы Сенат сайлауынан кейін Сенат депутаты болып сайланды және 1971 жылдың 11 мамырынан 1974 жылдың 17 қыркүйегіне дейін Парламенттік фракция жетекшісі болды. Де Йонг 59 жасында белсенді саясаттан зейнеткерлікке шықты және жеке және мемлекеттік секторларда корпоративтік және коммерциялық емес директор ретінде жұмыс істеді, сондай-ақ бірнеше мемлекеттік комиссиялар мен кеңестерде, үкімет атынан экономикалық делегациялар үшін дипломат және лоббист ретінде қызмет етті. Де Йонг тиімді команда жетекшісі және шебер келіссөзші ретінде танымал болды. Премьер-министр болған кезінде оның кабинеті білім беру, әлеуметтік қамсыздандыру, салық салу саласындағы маңызды реформаларға жауапты болды, бұрынғы Голландиялық Шығыс Индиямен қарым-қатынасты жақсартуға көмектесті, 1960 жылдардағы контрмәдениетті, Вьетнам соғысының салдарымен және Молукк аралдарындағы оқиғалар сияқты бірнеше дағдарыстарды басқарды. Де Йонг 2016 жылдың шілдесінде 101 жасында қайтыс болғанға дейін мемлекет қайраткері ретінде саяси мәселелерге пікір білдіруді жалғастырды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ішкі қайшылықтарсыз толық мерзімге ие болған алғашқы премьер-министр және Виллем Дристен кейін 101 жыл 115 күндік ең ұзақ өмір сүрген екінші премьер-министр ретінде танылды. Оның премьерлік кезеңі ғалымдар мен жұртшылық тарапынан голланд тарихындағы ең жақсы кезеңдердің бірі деп есептеледі.

Ерте өмір

Петрус Йозеф Сиетсе де Йонг 1915 жылғы 3 сәуірде Нидерландының Гелдерланд провинциясындағы Апельдорн қаласында Фризиядан шыққан католик отбасында, темір жол басқарушысы Йоаннес Янс де Йонгтың (1878 жылғы 24 ақпан – 1931 жылғы 28 қараша) және Гисберта Адриана Шоутеннің (1877 жылғы 29 желтоқсан – 1957 жылғы 30 маусым) жеті баласының алтыншысы болып дүниеге келді. Орта мектепті бітіргеннен кейін, 1931 жылы Нидерланд Корольдік Әскери-теңіз күштеріне мічман болып қабылданды және кейіннен Ден-Хелдердегі Нидерланд Корольдік Әскери-теңіз академиясына оқуға түсті. 1934 жылы ол кіші лейтенант шеніне ие болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1934 жылы бітіргеннен кейін ол Корольдік Нидерланд Әскери-теңіз флотының Су асты кемелері қызметіне кіріспес бұрын Голландиялық Шығыс-Индияда қысқа уақыт қызмет етті. 1940 жылы 10 мамырда нацистік Германия Нидерландыға басып кірді, ал үкімет неміс оккупациясынан қашу үшін Лондонға қашты. Де Йонг сол кездегі кіші лейтенант әскери майданға шұғыл түрде көтеріліп, аяқталуға жақын HNLMS O 24 суасты кемесінің командасын алды және кемені Англияның Портсмут қаласындағы HMNB Портсмут әскери-теңіз базасына жеткізуге бұйрық берілді. Де Йонг HNLMS O 24 суасты кемесімен Англия жолынан сәтті өтіп, 1940 жылы 16 шілдеде батылдығы үшін қола крестпен марапатталды. Де Йонг 1940 жылдың шілдесінен 1944 жылдың қазанына дейін Атлантика шайқасында HNLMS O 24 суасты кемесінің бірінші офицері болып қызмет етті. 1940 жылдың шілдесінен 1942 жылдың шілдесіне дейін HNLMS O 24 Британдық Шығыс флотына берілді, ол Тынық мұхитындағы соғысқа қатысты. 1943 жылдың 8 шілдесінде Де Йонг екінші рет батылдығы үшін қола крестпен марапатталды. 1944 жылдың 25 қазанында Де Йонг лейтенант-командир болып тағайындалды және HNLMS O 24 суасты кемесінің командирі болып тағайындалды. Оның басшылығымен HNLMS O 24 бастапқыда Тынық мұхитындағы соғысқа қатысты. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Де Йонг Корольдік Нидерланд Әскери-теңіз флотында бірнеше әкімшілік қызметтерді атқара отырып, қызметін жалғастырды. 1951 жылдың 14 қарашасында Де Йонг HNLMS De Zeeuw фрегатының командирі болып тағайындалды, ал 1951 жылдың 20 қазанында Англияның Портсмут қаласындағы HMNB Портсмут әскери-теңіз базасында Достасқан командалық арнадағы аға штаб офицері болып тағайындалды. 1953 жылдың сәуірінде Де Йонг командир болып тағайындалды, ал 1955 жылдың наурыз айында Де Йонг әскери-теңіз флотының бас инспекторының штаб бастығы, адмирал-лейтенант принц Бернхард және королева Джулиананың бас әскери адъютанты және аға көмекшісі болып тағайындалды. 1958 жылдың қазан айында Де Йонг капитан болып көтеріліп, HNLMS Gelderland эсминцінің командирі болып тағайындалды.

Мемлекеттік хатшы

1959 жылдың 7 маусымында Шотландия жанындағы НАТО теңіз жаттығулары кезінде Де Йонг күтпеген жеделхат алды, онда оған ертең Голландия Корольдік теңіз күштерінің бас қолбасшысы вице-адмирал Леендерт Брауверге баяндау керектігі бұйырылды. Де Йонг жаңа де Куэй кабинетінде Қорғаныс министрінің орынбасары ретінде тағайындалғандықтан шақырылды. Де Йонг HNLMS Gelderland-тен тікұшақпен алып шығылып, HNLMS Karel Doorman авианосегіне жеткізілді. Бұл Де Йонгқа саяси лауазымға ұсынылған екінші жағдай еді, 1956 жылғы голланд парламенті сайлауында Католик халық партиясының лидері Карл Ромме оған Өкілдер палатасындағы орынға үміткерлік етуді ұсынған, бірақ Де Йонг оның ұсынысын құрметпен қабылдамады және: «Менің саяси амбициям жоқ, мен адмирал болғым келеді» деді. Сол кезде Голландия қарулы күштеріндегі Голландия Корольдік теңіз күштерінің тәуелсіздігі күмәнда болып тұрды, талқылаудың басты мәселесі барлық әскер түрлері үшін жаңа басқару құрылымы еді. Көлденең және тік құрылымдардың әрқайсысының жақтастары мен қарсыластары болды. Голландия Корольдік теңіз күштері тарихи түрде тік құрылымды қолдады, бірақ көлденең құрылымға қолдау күшейді, соның ішінде соғыс министрі және теңіз күштері министрі Кес Стаф та оны қолдады. Де Куэй кабинетін құру кезінде көлденең құрылымды қабылдауға шешім қабылданды және бірінші қадам ретінде Соғыс министрлігі мен Теңіз күштері министрлігі біріктірілді. Министрліктерді біріктіру кезінде Соғыс министрлігінде тиімділік мәселесі анықталды, ал Теңіз күштері министрлігінің әкімшілік жағдайы өте жақсы деп есептелді. Адмирал Браувермен кездесуден кейін Де Йонг жаңа тағайындалған Қорғаныс министрі Сидни Дж. ван ден Бергке есеп берді, ол Де Йонгты Қорғаныс министрінің орынбасары болуға ресми түрде шақырды. Де Йонгқа ойлануға бірнеше күн берілді, ол осы уақытты Карл Роммемен сөйлесуге пайдаланды. Де Йонг оған Католик халық партиясының мүшесі емес екенін айтты, бірақ Ромме: «Сен басқа партияның мүшесі емессің бе? Жоқ, бірақ сен католиксің бе? Онда біз сені біздің қатарымыздан бірі деп есептейміз» деді. Ромме Де Йонгқа алты айдан кейін Католик халық партиясына қосылуға кеңес берді. 1959 жылдың 11 маусымында Де Йонг Ван ден Бергке хабарлап, жаңа көлденең құрылым туралы айтты. Де Йонг тік құрылымды жақтағандықтан, бірнеше ескерту жасады. Келесі күні кездесу Қорғаныс министрлігінің болашақ бас хатшысы Дюйверманның қатысуымен жалғасты, ол министрліктің барлық қаржылық және бюджеттік мәселелеріне жауапты болатын. Де Йонг наразылық білдірді, ол өзінің ведомствосының барлық қаржылық мәселелеріне жауапты болмаса, Қорғаныс министрінің орынбасары ретінде саяси жауапкершілікке ие бола алмаймын деп ойлады. Ван ден Берг Де Йонгтың бұл мәселеге қатысты ұстанымына ашуланып, кездесуді 1959 жылдың 16 маусымына дейін кейінге шегерді.

Министр

Содан кейін Де Йонг Марийнен, Кальс және Зейлстра үкіметтерінде қорғаныс министрі қызметін атқарды.

Премьер-министр

1967 жылдың 5 сәуірінен 1971 жылдың 6 шілдесіне дейін ол Де Йонг кабинетінде Нидерландының премьер-министрі және Бас істер министрі болды. Оның кабинеті Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Нидерландының төрт жылдық мерзімге толыққандай дағдарыссыз жұмыс істеген алғашқы кабинеті болды. Оның кабинеті қоғамда демократиялық реформаларға талаптармен бетпе-бет келді және танымал Магденхуизбезеттің (Maagdenhuisbezetting) салдарынан колледждер мен университеттерді демократияландыруға шешім қабылдады. Округтар немесе сайланған премьер-министр арқылы сайлау жүйесін құру арқылы саясатты жаңарту жоспарлары жасалды, бірақ бұл жоспарлар іске асырылмады. Сонымен қатар, жұмыс берушілер мен жұмыскерлердің жалақыны көтеру туралы шешімінен кейін жалақы төлеуді уақытша тоқтату, үкіметке қарсы демонстрациялар мен ереуілдерден кейін ішінара жойылды. Экономика министрі Лео де Блок металл өнеркәсібіндегі жалақының өсуіне наразылық білдіре отырып, ресми түрде отставкаға кетті, бірақ себептердің бірі – қосылған құн салығы енгізілгеннен кейін инфляция мен бағаның өсуіне баяу реакция көрсетуі болды. Вьетнам соғысына қарсы демонстрациялардағы наразылықтар күшейді. Халықаралық аренада Индонезиямен қарым-қатынас жақсарды, нәтижесінде президент Сухарто сапармен келді, бірақ бұл сапар Индонезия елшілігін молукк аралдарынан келген адамдардың басып алуынан көлеңкеде қалды. Чехословакияға КСРО әскерін енгізуі қорғаныс бюджетін ұлғайтуға себеп болды. Нидерландының премьер-министрі қызметін атқарган кезінде Де Йонг сол кездегі президент Ричард Никсон, Франция президенттері Шарль де Голль және Жорж Помпиду сияқты көптеген мемлекет басшыларымен кездесті. 1967 жылдың 27 сәуірінде ханшайым Клаус ұлы Виллем Александрдың дүниеге келгенін жариялағанда ол ауруханада болды. Нидерландының премьер-министрі қызметінен кейін Де Йонг Сенат мүшесі болды, онда ол 1971 жылдан 1974 жылға дейін және Сенаттағы Парламенттік жетекші ретінде қызмет етті. 1972 жылы Бишювель II кабинеті Мемлекеттік кеңестің вице-президенті лауазымына оны қарастырмады. 1973 жылы ол Эйндховен қаласының мэрі лауазымына үміткер болды.

Саясатта

Өзінің белсенді саяси мансабы аяқталғаннан кейін Де Йонг өнеркәсіптегі көптеген лауазымдарды және көптеген қадағалау кеңестерінің құрамына кірді. 1990 жылдың желтоқсанында ол голландиялық тұтқындарды босату үшін Иракқа дипломатиялық миссияны жетектеуге тағайындалды, бірақ ақырында миссия тоқтатылды. 2010 жылдың 25 наурызында Де Йонг, әлі де сергектігі мен белсенділігін сақтап, Nieuwspoort (Newsgate) жерінде бұрынғы Сыртқы істер министрі және НАТО-ның 5-ші Бас хатшысы Джозеф Лунстың өмірбаянының жариялануы туралы сөз сөйледі. 2010 жылдың 24 сәуірінде Христиан-демократиялық шақыру партиясының жылдық конференциясында Де Йонг бұрынғы Премьер-министрдің орынбасары және Еңбек партиясының төрағасы Вуттер Бос пен оның Балкененде IV кабинетінің құлауына әкелген әрекеттері туралы айтты. 2010 жылғы Нидерландтағы жалпы сайлаудан кейін Христиан-демократиялық шақыру (CDA) көңілі толмаған сайлау нәтижесін алды, ал ақпарат беруші Иво Опстелтен сайлаудың жеңімпазы – "Азаттық және демократия халық партиясы" (VVD) және Де Йонгтың өзінің CDA партиясынан жаңа оңшыл орталық коалициялық үкімет құру туралы хабарлады, бірақ Герт Вилдерстің "Азаттық партиясының" (PVV) қолдауымен. Де Йонг бұл қолдауға қарсы шығып, PVV-нің дін бостандығына қатысты ұстанымын келісімді бұзушы фактор деп мәлімдеді. 2012 жылдың 30 наурызында Де Йонг пен бірнеше көрнекті CDA мүшелері, оның ішінде бұрынғы Премьер-министр Рууд Любберс, бұрынғы Сыртқы істер министрлері Ханс ван ден Брук, Питер Койманс және Бен Бот, бұрынғы Даму ынтымақтастығы министрлері Пит Букман және Агнес ван Арденне, сондай-ақ бұрынғы министрлер Вим Дитман және Эрнст Хирш Баллин, бұрынғы Мемлекеттік хатшы Кариен ван Геннип Рютте I кабинетінің халықаралық даму бюджетін қысқарту жобасына қарсы петицияға қол қойды. Де Йонг егер қысқартулар орындалса, CDA партиясынан кететінін мәлімдеді. Ол 2012 жылы Рютте I кабинетінің құлауына ризашылық білдіріп, оны "әлсіз үкімет" деп сипаттады. Де Йонг 2013 жылдың 30 сәуірінде Виллем Александрдың Нидерланд тағына көтерілу салтанатына қатысты. Ол Патша дүниеге келген кезде Премьер-министр болған. 98 жасында ол салтанатқа келген ең үлкен адам болды. 2013 жылдың 1 желтоқсанында Де Йонг пен бұрынғы Премьер-министрлер Дрис ван Агт және Рууд Любберс 1960 жылдардағы Нидерланд саясатын зерттейтін "Поляризация және жақсы өркендеу" атты кітаптың тұсаукесеріне қатысты. Де Йонг кітаптың алғашқы данасын қолдағы Премьер-министр Марк Рюттеден алды.

Атақ-даңқы мен мұрасы

Нидерланд премьер-министрі болған кезінде, 1960-шы жылдардағы әлеуметтік революция кезінде сол кездегі контрмәдениеттің кейбір өкілдері оны жеткілікті күш танытпағаны және қажет болғанда тиісті әрекет етпегені үшін айыптады. Де Йонгты көбінесе ескірген деп есептейтін, ал оның ескірген бейнесін ол жиі киетін цилиндрлі шляпасы одан әрі күшейте түсті, бұл әдетті ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Англияда тұрғанда қабылдаған. Алайда, «үнсіз көпшілік» оның кабинетінің саясатына қанағаттанған екені хабарланды. Қырық жылдан астам уақыт өткен соң, Де Йонг премьер-министр қызметін атқарған кезінде салмақты шешімдер қабылдады және қажет болғанда оның идеологиясы сол кездегіден гөрі әлдеқайда прогрессивті күш танытты деп есептеледі. Саясаткерлер Де Йонгты Нидерландтың ең жақсы премьер-министрлерінің бірі деп атады. 2005 жылы Нидерландтың «Netwerk» телебағдарламасындағы бір эпизодта ол тіпті соғыстан кейінгі Нидерландтың ең жақсы премьер-министрі деп аталды. Бұл пікірді бұрынғы премьер-министр Дрис ван Агт және бұрынғы вице-премьер Ханс Вигель сияқты көптеген жоғары лауазымды қазіргі және бұрынғы голланд саясаткерлері де қолдады, олар Де Йонгты Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ең жақсы премьер-министр деп мақтады. Сенаттың бұрынғы мүшесі және Ұлттар арасындағы Адал кісі Йохан ван Хюльст 25 жыл бойы жұмыс істеген премьер-министрлердің ішінде Де Йонгтың ең үздігі болғанын айтты. 2011 жылдың 23 наурызында «Hollanddoc» тарих арнасы оның өміріне арналған эпизодты «Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ең беймәлім премьер-министрге, бірақ мүмкін ең табысты: Пит де Йонгқа назар аударыңыз» деген цитатамен арнады. 2011 жылдың қарашасында оның 2001 жылы жарық көрген өмірбаянының екінші басылымы «Van buitengaats naar Binnenhof. P. J. S. de Jong» (Жағалаудан Binnenhof-қа дейін. П. Й. С. де Йонг) жақсы қабылданды және оның беделін одан әрі арттырды: «Ол перспективасы мен юморы бар команда жетекшісі екенін көрсетті. Билік дағдарысы, поляризация және әлеуметтік толқу кезіндегі идеалды менеджер». Де Йонг қорғаныс министрі болып ант бергенде, оның көмекшісі болған Юлиана патшайымға: «Мажасте, адамның қалай төмендеп бара жатқанын көресіз» деді. (Голландия: «Majesteit, zo ziet u maar hoe een mens aan lager wal kan raken.»). Ал радио тілшісінің деликатты сұрағына, порнография туралы не ойлайтынын сұрағанда, ол: «Мен білетінімдей, порнография – теңіз ауруына қарсы жалғыз тиімді дәрі» деді. Кейін бельгиялық министр голландтықтардың порнографияға қатысты либертариандық идеяларына жағымсыз пікір білдіргенде, ол: «Жарайды, бельгиялықтар теңізшілер емес қой?» деп жауап берді.

Жеке

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Де Йонг бұрынғы қарсылық күресшісі Анна Гертруида Якоба Хенриетте "Аннеке" Бартелске үйленді (8 қаңтар 1915 – 6 қаңтар 2010). Олар танысқан кезде Бартелс Голландия Корольдік теңіз күштерінің Әйелдер бөлімінде қызмет ететін. Олар 1947 жылдың 26 маусымында үйленді және бір қызы мен екі ұлы болды: Мария (31 мамыр 1948 жылы туған), Жос (31 тамыз 1949 жылы туған) және Гийс (15 қазан 1952 жылы туған). Аннеке Бартельс 2000 жылдан бері жүрек және өкпе ауруларынан зардап шегіп, тоқсан бесінші туған күніне екі күн қалғанда 2010 жылдың 6 қаңтарында қайтыс болды.

Ұзақ өмір сүру

101 жасқа толып, 115 күн өмір сүрген Де Йонг Нидерландының ең қарт, әлі тірі және бұрынғы премьер-министрі, сондай-ақ Нидерланды Министрлер Кеңесінің ең қарт бұрынғы мүшесі болды. Де Йонг 101 жыл 52 күнге өмір сүрген Виллем Дристен кейін Нидерландының ең егде жастағы премьер-министрі болды.

Өлім

Пит де Йонг 2016 жылғы 27 шілдеде Гаагадағы үйінде 101 жасында дүние салды. Әйелінен алты жыл артық өмір сүрген Де Йонгты үш баласы, сегіз немересі және он бес шөбересі сағындырады.