Кіріспе

Нидерландының 2002-2010 жылдар аралығындағы премьер-министрі Ян Питер "Ян Петер" Балкененде (; 1956 жылдың 7 мамырында туған) – Нидерландының Христиандық-демократиялық шақырылымы (ХДШ) партиясының саясаткері және 2002 жылдың 22 шілдесінен 2010 жылдың 14 қазанына дейін Нидерландының премьер-министрі болған заңгер. Балкененде Амстердам еркін университетінде тарих және құқық мамандықтарын оқыды, магистр дәрежесін алды және дипломдық жұмысын аяқтағанға дейін өз университетінің академиялық кеңесінде заң кеңесшісі болып жұмыс істеді. Кейін үкіметтік саясаттану бойынша докторлық диссертациясын қорғап, 1993 жылдың сәуірінен 2002 жылдың мамырына дейін сол университеттің христиан теологиясы профессоры болып жұмыс істеді. 1998 жылғы сайлаудан кейін Балкененде 1998 жылдың 19 мамырында Өкілдер палатасының депутаты болып сайланды және қаржы мәселелері жөніндегі алдыңғы қатардағы саясаткер, сондай-ақ парламенттік фракция жетекшісінің орынбасары болып қызмет етті. Партия басшысы және Парламенттік фракция жетекшісі Яап де Хоп Шеффер алдағы сайлауға дейін лауазымынан бас тарғаннан кейін Балкененде өзінің кандидатурасын жариялады және 2001 жылдың 1 қазанында оның орнын басуы үшін таңдалды. 2002 жылғы сайлауда Балкененде тізім жетекшісі (бас үміткер) болып қызмет етті және Пим Фортуйн тізімі мен Бостандық және демократия халық партиясымен коалиция құрғаннан кейін Балкененде I кабинетін құрып, 2002 жылдың 22 шілдесінде Нидерландының премьер-министрі болды. Балкененде I кабинетінің өкілеттігі 87 күнге ғана созылды. 2003 жылғы сайлауда Балкененде тағы да тізім жетекшісі болып сайланды және Бостандық және демократия халық партиясы мен Демократтар 66 партиясымен коалиция құрғаннан кейін Балкененде II кабинетін құрып, премьер-министр қызметін жалғастырды. Бұл екінші кабинет 2006 жылдың 30 маусымында құлап, оның орнына 2006 жылдың 7 шілдесінде Балкененде III кабинеті құрылды. 2006 жылғы сайлауда Балкененде тағы да тізім жетекшісі болып сайланды және Еңбек партиясының басшысы Вутер Бос және басқа да христиан демократтарымен коалиция құрғаннан кейін Балкененде IV кабинетін құрып, тағы бір мерзімге премьер-министр болып қызмет етті. Бұл төртінші кабинет өкілеттік мерзімінің басынан үш жыл өткен соң құлап, 2010 жылғы сайлауда Балкененде тағы да тізім жетекшісі болып сайланды, бірақ ауыр жеңіліске ұшырап, зейнеткерлікке шығуын жариялады және 2010 жылдың 9 маусымында партия басшысы лауазымынан кетті. Балкененде 2010 жылдың 14 қазанында Рутте I кабинеті құрылғаннан кейін қызметтен кетті. 54 жасында саяси өмірден зейнеткерлікке шыққан Балкененде жеке секторда корпоративтік директор болып жұмыс істеді және 2010 жылдың желтоқсанынан бастап Роттердамдағы Эразм университетінде басқару, институттар және халықаралық интеграция саласындағы профессор болып жұмыс істейді. Премьер-министр болып қызмет еткен кезеңінде оның кабинеттері білім беру жүйесіндегі бірнеше маңызды реформаларды, иммиграциялық заңнаманы жаңартуды және 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін бюджет тапшылығын азайтуды жүзеге асырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол төртінші рет ең ұзақ премьер-министр болып табылады және оның премьер-министрлік қызметі ғалымдар мен жұртшылық тарапынан жоғары бағаланады. Балкененде 2022 жылдың 14 қазанында, қызметтен кеткеннен кейін он екі жыл өткен соң Мемлекеттік министрдің құрметті атағымен марапатталды. 2024 жылдың ақпан айында Дрис ван Агттың қайтыс болуынан кейін ол Нидерландының жалғыз тірі бұрынғы премьер-министрі болып табылады.

Ерте өмір

Ян Питер Балкененде кенже 1956 жылдың 7 мамырында Зеландия провинциясының Бизелинге қаласында реформаторлық дінге жататын отбасында, астық саудагері Ян Питер Балкененде ағасы мен мұғалім Тона Йоханна Сандидің ұлы болып дүниеге келді. Бала кезінде Балкененде голландиялық футбол командасы ПСВ Эйндховеннің жанкүйері болды және әкесімен бірге көптеген матчтарды тамашалады. Ол сонымен қатар жергілікті музыка мектебі мен театрға да жиі баратын. Балкененде Капельдегі реформаторлық протестанттық бастауыш мектепке оқыды. 1974 жылы Гоес қаласындағы "Зеландия үшін Христиандық лицейі" орта мектебін бітірді. Амстердамдағы Vrije Университетінде 1980 жылы тарих мамандығы бойынша магистр, 1982 жылы голланд заңы бойынша заң магистрі, ал 1992 жылы заң ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Бір жыл өткен соң, 1993 жылы Амстердамның еркін университетінде христиандық әлеуметтік ой бойынша ерекше профессор болды. Балкененде алғаш рет 1998 жылдың 19 мамырында, CDA оппозицияда болған кезде Өкілдер палатасына сайланды. Ол CDA-ның қаржылық өкілі болды және әлеуметтік мәселелермен, әділеттік және ішкі істермен де айналысты. Осы қызметінде ол мемлекеттік қарызды айтарлықтай азайту және мемлекеттік қаржыны тұрақтандыруды жақтады. 2001 жылдың 1 қазанында ол Жап де Хоп Шефферден кейін CDA парламенттік фракциясының төрағасы болып сайланды. 2001 жылдың 3 қарашасында ол 2002 жылғы мамырдағы парламенттік сайлауда CDA тізімінде бірінші нөмірде тіркелді. Бұл сайлаулар Өкілдер палатасындағы ең ірі саяси партия ретінде CDA-ның бұрынғы беделін қайта қалпына келтірді.

Бірінші кабинет

2002 жылдың 4 шілдесінде королева Беатрикс премьер-министр Вим Коктың отставкасынан кейін өткен жалпы сайлаудан соң Балкенендеден жаңа үкімет құруды сұрады. Коалициялық кабинетке Пим Фортуин тізімі (LPF) партиясы кірді, оның басшысы (Пим Фортуин) сайлауға бірнеше күн қалғанда қанымен өлтірілді. ЛПФ ішіндегі жанжалдар үкіметті тұрақсыздандырғандықтан ол билікте 87 күннен кейін тарап кетті.

Екінші кабинет

2003 жылғы мерзімінен бұрын өткен сайлаудан кейін Балкененде христиандық-демократиялық шақыру (CDA), либералдық Халықтық бостандық және демократия партиясы (VVD) және прогрессивті-либералдық D66 партияларымен екінші үкіметін құрды. Орта-оң коалицияның қайтадан басшысы болған Балкенендедің саясаты голландиялық мемлекеттік қызметтерді реформалауға, әлеуметтік қамсыздандыруға, зейнетке дейінгі жағдайларға, денсаулық сақтауға, қылмысты азайтуға, қатаң иммиграциялық саясатқа және мемлекеттік шығыстарды тарихи түрде үлкен мөлшерде қысқартуға бағытталды. Бұл шаралар халық арасында кеңінен наразылық тудырды және оның CDA партиясы үшін пікір сауалнамаларында жағымсыз нәтижелерге әкелді. Еуропалық сайлаудан кейін оның партиясы Еуропалық парламенттегі ең ірі голландтық делегациясы болып қала берді, парламенттік орындардың күрт азаюына қарамастан, 2006 жылғы голландтық муниципалитет сайлауларында партия көптеген муниципалитеттердегі ең ірі партия ретіндегі мәртебесінен айырылды. Голланд сайлаушылары арасында танымалдылығы төмен болғанына қарамастан (2006 жылғы сауалнамалар бойынша сайлаушылардың бар болғаны 26-33% оған премьер-министр ретінде сенім білдірген), CDA басшысы ретіндегі оның орны тұрақты болды. 2006 жылдың басында CDA мүшелерінің бір бөлігі Балкенендені Ауыл шаруашылығы министрі Сеес Вирманмен алмастыруға тырысты. Вирман бұл ұсынысты қабылдамады және Балкенендеге қолдау көрсетті. Осыдан кейін Балкененде танымалдылығын қайта арттырып, 2006 жылдың күзінде оның басты бәсекелесі Вутер Бостан озып кетті. Ол кезде 53% Нидерланды премьер-министрі лауазымына Балкенендені, ал 40% Босты артық көреді. Қоғамдық пікірдің өзгеруі кейде оның үкіметтік қызметінің соңғы жылында голланд экономикасының тұрақты өркендеуімен және Балкененде кабинетінің реформаланған саясатының оңды әсерімен, сондай-ақ Босқа премьер-министр лауазымына лайықты балама ретіндегі сенімнің төмендеуімен түсіндіріледі. 2004 жылдың 1 шілдесінде Балкененде Еуропалық Одақтың кезекті төрағалығын қабылдады.

Үшінші кабинет

2006 жылдың 30 маусымында ең кіші коалициялық партия Демократтар 66, өкілдер палатасының мүшесі Аяан Хирси Алидің азаматтығына қатысты туындаған дағдарысты Иммиграция министрі Рита Вердонктың шешу жолына наразылық білдіріп, үкіметке қолдауын кері тартып алды. Балкененде Нидерланды премьер-министрі лауазымынан екінші рет кетіп, мерзімінен бұрын сайлау жариялады және бір аптадан кейін үшінші үкіметін ұсынды. Бұл ХДС және Халық партиясының (VVD) азшылық коалициясынан құрылған уақытша кабинет 2006 жылғы 22 қарашадағы сайлауға дейін қызмет етті.

Төртінші кабинет

Оның бұрынғы коалициялық серіктестері VVD және D66 2006 жылғы парламент сайлауында нашар нәтиже көрсеткенмен, Балкененде өзінің CDA-ның үстемдік позициясын сақтап қалды. Жаңа көпшілік үкімет құру үшін балама коалициялық серіктестер қажет болғандықтан, ол Еңбек партиясымен (PvdA) және православиелік протестанттық Христиандық одағымен әлеуметтік-христиандық коалиция құрды. Төртінші Балкененде кабинеті 2007 жылдың 9 ақпанында Беатрикс патшайымы Балкенендені форматор етіп тағайындағаннан кейін құрылды. Оның кабинеті 13 ақпанда жарияланды және 2011 жылға дейін қызмет етуі жоспарланған еді, бірақ ол парламент көпшілігі мен коалициялық серіктестер CDA және PvdA арасындағы келіспеушілік салдарынан 20 ақпанның таңертеңгісінде құлап кетті. Келіспеушілік Ауғанстандағы голландтық ISAF миссиясын ұзарту мәселесіне байланысты болды. Балкененде II құлағаннан кейін жаңа уақытша кабинет (Балкененде III) толық жауапкершілікпен құрылғаннан өзгеше, Балкененде IV шектеулі жауапкершілікпен уақытша кабинет ретінде жалғасты. Балкененде үкіметі 2008 жылғы Бухарест саммитінде Украина мен Грузияның НАТО әрекеттер жоспарына қатысуына қарсы болды. «Ресей Украинаны өзінің тарихи және мәдени аймағының бір бөлігі деп санайды», – деді голланд саясаткері. Балкененде 2010 жылғы голланд сайлауына қатысқан кезінде жеңіл дау тудырды. Телевизиялық бағдарламада сұраққа жауап берген кезде, әйел алып барушы Балкенендені қай партиялармен коалиция құруға дайын екенін сұрады. Балкененде бастапқыда жалған жауап берді, бірақ алып барушы қайта сұрағанда, «U kijkt zo lief» (ағылш. «Сіз өте сүйкімді көрінесіз») деді. Бұл пікір сексистік деп танылды және Opzij журналының бас редакторы Маргриет ван дер Линден мен GroenLinks партиясының жетекшісі Фемке Халсема (ол «премьер-министрге тіземен соққы беруге лайық» деді) сияқты бірнеше адамдар тарапынан сынға алынды. Кейін Балкененде бұл сөзі үшін өтініш айтты. 2010 жылдың 9 маусымында Балкененде CDA партиясының төрағасы лауазымынан және жаңадан сайланған парламенттегі мандатынан бас тартты, 2010 жылғы жалпы сайлаудағы CDA партиясының көңіл көншітпейтін нәтижелері үшін саяси жауапкершілікті мойындады.

Басқа мәселелер

2004 жылы екінші кабинетінің кезінде Балкенендеге некротизациялық фасциит диагнозы қойылды. Ол хирургиялық дебридмент арқылы емделді және бірнеше апта ауруханада жатқаннан кейін толық жазылып шықты. 2005 жылдың 4 маусымында Бельгияның Сыртқы істер министрі Карел Де Гухт фламанд газеті Het Laatste Nieuws («Соңғы жаңалықтар») газетінде «Балкененде – Гарри Поттер мен тар, қатаң буржуазиялық сананың қоспасы» деді. Бұл салыстыру шағын дипломатиялық жанжалға әкеп соқты, және Бельгия елшісі Нидерландтың Сыртқы істер министрі Бен Боттан кешірім сұрауға мәжбүр болды. Зейнеткер қызметкер, бұрынғы премьер-министрдің орынбасары Ханс Вигель «Мэннекен Пис» емес, «Гарри Поттерді» артық көретінін айтты. Балкененде Суринам және Нидерланд Антиль аралдарынан келген голландтармен жақын қарым-қатынаста болды. Ол соңғы жылдары бірнеше рет Кети Коти тойларына қатысты. Балкенендеге «JP» және басқаларымен қатар «Гарри Поттер» деген лақап аттар берілді. Ол Нидерландтағы Реформаттық шіркеудің мүшесі болды және 2004 жылдың 1 мамырынан бастап Нидерландтағы Протестанттық шіркеудің мүшесі болды.