Кіріспе

Филиппиннің жеуге жарамды гүлдері

Strongylodon macrobotrys, көбінесе нефрит жүзімі, изумруд жүзімі немесе түркіз жады жүзімі деп аталады, Филиппинге ендемік бұршақ тұқымдас өсімдік. Өсімдік жарқыраған түркіз немесе көкшіл-жасыл түсті, қызылқыл жалпақ гүлшошаларымен танымал әсемдік өсімдігі болып табылады. Жас жүзімді өсіру үшін тропикалық орта қажет, сондықтан ол ботаникалық бақтар мен консерваторияларда жиі кездеседі. Өсімдіктің ерекше сыртқы түрі және таралу аймағының шектеулі болуы оны бүкіл әлемдегі өсімдіктерді ұнататындардың арасында бағалы етеді.

Шығу тегі

Strongylodon macrobotrys алғаш рет 1841 жылы батыс зерттеушілері сипаттаған. Бұл өсімдік Филиппиннің Лусон аралындағы Макилинг тауының емендерінде АҚШ зерттеу экспедициясының мүшелерімен байқалған. Өсімдік батыс атауын алды және Гарвардтағы ботаник Аса Грей батыс әдебиетінде алғаш рет сипаттады. Ол АҚШ-тың көп кемелі экспедициясы жинаған мыңдаған өсімдіктерді сипаттады. Өсімдіктер Гонолулу және Антарктиданы қоса алғанда, әртүрлі елдерден жиналды. Грей экспедицияны басқарған АҚШ Әскери-теңіз күштерінің офицері, лейтенант Чарльз Уилкспен келіспей, саяхатқа қатысудан бас тартты. Экспедиция кезінде жергілікті халықпен бірнеше зорлық-зомбылық оқиғалары болды. Уилкс экспедиция аяқталғаннан кейін әскери сотқа тартылды, бірақ ақталды. Оның түрлік атауы macrobotrys "ұзын жүзім шоғыры" дегенді білдіреді, грек тілінен "makros" - "ұзын" және "botrys" - "жүзім шоғыры" сөздері алынған, бұл жеміске сілтеме жасайды; туыс атауы "strongylos" - "дөңгелек" және "odous" - "тіс" сөздерінен туындаған, ол тостағаншаның дөңгелек тістерін көрсетеді.

Сипаттама

Оның диаметрі 2 см-ге дейін жететін қалың сабақтары бар, оларды күн сәулесіне жету үшін биік ағаштарға өрмелеп көтеріледі. Сабақтарының ұзындығы 18 метрге дейін жетеді. Жүзім сияқты өсімдік өз иесінің діңі мен бұтақтарына оралады. Оның ашық жасыл жапырақтары жапырақ шатырының үстінде таралып, кезектесіп орналасады. Әр жапырақ үш сопақша жапырақшадан тұрады, жапырақшалардың ұштары сүйір, ал ортаңғы жапырақша ең ірісі. Олардың жарқын түсі – мальвин (антоцианин) және сапонарин (флавон глюкозиді) 1:9 қатынасында болуының нәтижесінде пайда болатын копигментацияның мысалы. Эпидермалық жасушалардың шырынындағы сілтілік ортада (pH 7,9) бұл комбинация қызғылт пигментацияны тудырады, ал түссіз гүлдің ішкі тінінің pH көрсеткіші төмендеп, 5,6-ға тең. Тәжірибелер көрсеткендей, сапонарин шамалы сілтілік ортада күшті сары түс береді, нәтижесінде гүлдің жасыл түсі пайда болады.

Тұрғылықты ортасы және тозаңдырғыштар

Бұл өсімдік ылғалды ормандардағы өзендер мен шатқалдарда өседі. Strongylodon-ның тағы бірнеше түрі бар, бірақ сырттай ұқсас қызыл нефрит жүзімі, Mucuna bennettii, басқа тұқымдасқа – Mucuna-ға жататын түр. Ол көбінесе Филиппинге тән және әдетте ормандарда кездеседі. Көбейту әрқашан қиын болған. Оның өсіп-өнімді жерлерінің жойылғандығы және табиғи тозаңдаушылардың азайғандығы салдарынан, ол жойылып бара жатқан түр деп есептеледі. Ересек, қатайған бұтақтар арқылы көшендеу (маркоциттеу) әдісі бар сияқты. Оны су көзіне жақын, бірақ су шалқымайтын жерге отырғызу жақсы. Eden Project және Ұлыбританиядағы The Living Rainforest.

Зиянкестер мен аурулар

Соя мозаикасы вирусы басқа бұршақ тұқымдас өсімдіктерде, әсіресе сояда жақсы белгілі болса да, Бразилияда S. macrobotrys-та (Сан-Паулу университеті, Пирасикаба, Сан-Паулу штаты) жақында ғана анықталды.