Кіріспе

Шотланд протестант теологы (1913–2007)

Томас Форсайт Торранс (30 тамыз 1913 – 2 желтоқсан 2007), көбінесе Т. Ф. Торранс деп аталады, – шотланд протестант теологы және пресвитериан дін қызметкері. Ол белгілі Торранс теологтар отбасының мүшесі болды. Торранс 27 жыл бойы Эдинбург университетінің Нью-колледжінде христиан догматикасының профессоры қызметін атқарды. Ол ғылым және теологияны зерттеудегі новаторлық еңбегімен танымал, сонымен қатар жүйелі теологиядағы жұмысы үшін де зор құрметке ие. Өзінің көптеген кітаптары мен мақалаларын жазумен қатар, ол бірнеше жүз теологиялық еңбектің ағылшын тіліне аударылуын редакциялады, оның ішінде швейцар теологы Карл Барттың он үш томдық, алты миллион сөзден тұратын «Church Dogmatics» еңбегі, сондай-ақ Джон Кальвиннің Жаңа өсиетке түсіндірмелері. Торранс 20 ғасырдағы ағылшын тіліндегі ең маңызды теологтардың бірі ретінде мойындалды. 1978 жылы ол Темплтон қорының дін саласындағы прогресс үшін жүлдесін алды. Торранс өмірі бойы адал дін қызметкері болып, Шотландия шіркеуінде пастор болып қызмет етті. Ол Үштік туралы доктрина бойынша Реформаланған шіркеулердің Әлемдік одағы мен Шығыс Православ шіркеулері арасындағы тарихи келісімге үлкен үлес қосты, олар 1991 жылдың 13 наурызында бірлескен келісім мәлімдемесін жариялады. 1979 жылы Эдинбург университетінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол лекция оқып, көптеген еңбектерін жариялауын жалғастырды, оның ішінде Үштік туралы бірнеше ықпалды кітаптар: «Үштік сенімі: Ежелгі католик шіркеуінің евангелистік теологиясы» (1988); «Үштік перспективалары: доктриналық келісімге қарай» (1994); және «Құдай туралы христиан ілімі, бірлікте үш тұлға» (1996).

Білім және академиялық мансап

Томас Форсайт Торранс – шотландтық миссионерлер Томас Торранс (1871–1959) пен Энни Элизабет Торранстың (1883–1981) ұлы. Ол өз әкесінің, сондай-ақ атасы Томас Форсайт Торранстың есімімен аталыпты. 1931 жылы Эдинбургте классика және философияны оқып, білімін бастады. Осы кезде оның философия, теология және мораль саласындағы реалистік көзқарастары қалыптаса бастады. 1934 жылы Теология факультетінде (Жаңа колледж) теологияны оқыды және Шлейермахердің теологиялық әдістемесіне, оның реалистік ғылыми объективтіліктен мүлдем құралағаны үшін күмәнмен қарады. Торранс үшін объективтілік – теологиялық түсініктерді ойға түйген объектінің ерекше табиғатымен қалыптастыру қажеттігін білдіреді. Осы тұрғыдан алғанда, теология ғылымнан тек зерттейтін нысанымен ғана ерекшеленеді; ғылым әлемді зерттесе, теология – әлемді жаратқан Құдайды зерттейді. Бұл Құдай алыс емес, уақыт пен кеңістікте жанында болу үшін кіріп, әлемді өзімен келістіруге келген. Сондықтан Торранс дуализмнің барлық түрлеріне қарсы болды, себебі ол Құдайды тарих бойы адамдармен байланысқа түсуден алды. Ол сондай-ақ субъективизмге қарсы болды, өйткені адамдардың Құдайды өздері туралы ойлар арқылы объективті түрде білуі мүмкін емес деп санады. Торрансқа Хью Росс Маккинтош күшті әсер етті, ол Мәсіхтің орталық рөлін және теология мен миссия арасындағы байланысты атап көрсетті; ал Даниель Ламонт христиандық пен ғылыми мәдениет арасындағы қарым-қатынастың маңыздылығын баса көрсетті. 1936 жылы Торранс Таяу Шығыста оқу үшін Блэки стипендиясын алды. Басрада ол тыңшылықпен айыпталып, өлім жазасына кесілді. Бірақ ол билікті теология студенті екенін көндіріп, Бағдатқа, содан кейін Сирияға баруға рұқсат алды. Соңында ол Шотландияға оралып, жүйелі теология бойынша бітірді. 1938–1939 жылдары Оберн діни семинариясында оқытушы болып жұмыс істеді. Оған Принстон университетінде дін саласында жұмыс істеу ұсынылды, бірақ ол оны қабылдамай, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Шотландияға оралды. 1939–1940 жылдары Торранс Оксфордтағы Ориел колледжінде оқыды және 1940 жылдың 20 наурызында пастор болып тағайындалды. Соғыс кезінде ол Солтүстік Африка мен Солтүстік Италиядағы шотланд сарбаздарына рухани және практикалық көмек көрсетті. Бірнеше рет оққа түсіп, өмірінен аман қалды. Соғыстан кейін ол Алиттегі шіркеуіне оралды, кейін Абердиндегі Бичгроув шіркеуінің пасторы болды, бұл оның бұрынғы профессоры Хью Росс Маккинтоштің жолын жалғастырды. 1946 жылдың 2 қазанында ол Маргарет Эдит Спирге үйленді. Олардың балалары: Томас Спир Торранс (1947 жылдың 3 шілдесі, қазір экономист және ғылым философы), Иэн Ричард Торранс (1949 жылдың 13 қаңтары) және Элисон Мета Элизабет Торранс (1951 жылдың 15 сәуірі, қазір Эдинбургтегі жалпы тәжірибелі дәрігер). Сондай-ақ 1946 жылы ол Базельде Карл Барттың жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғап, magna cum laude дипломын алды. Оның диссертациясы «Апостолдық әкелердегі рақым туралы ілім» деп аталды. 1948 жылы ол «Scottish Journal of Theology» журналын құрды, оны оның ұлы Иэн Йель университетінің Брайан Спинксімен бірге редакциялап келеді.

Экуменизм

Реформацияланған шіркеудің мүшесі және теолог ретінде Торранс өмірі бойы англикан, лютеран, шығыс православие және рим католиктерімен экуменикалық бірлікке қол жеткізу үшін жұмыс істеді. Ол 1949 жылдан 1951 жылға дейін Шотландия шіркеуінің Англия шіркеуімен болған келісімдерінде өкілдік етті және шіркеудің көрінетін бірігуі үшін талмай күресті; 1954 жылдан 1962 жылға дейін ол Шотландия шіркеуінің крещение (шомылдыру) рәсімі жөніндегі комиссиясының төрағасы болды (хатшылық қызметін Alasdair Heron-ның әкесі Джон Херон атқарды), ал 1954 жылы Иллинойс штатының Эванстон қаласында өткен Дүниежүзілік шіркеулер кеңесінің мәжілісіне қатысты. Торранстың Шығыс православие шіркеуімен экуменикалық жұмысы 1973 жылы Ақсум архиепискобы оны Александрия патриархатының құрметті протопресвитері етіп тағайындағанда мойындалды. Ол 1974 жылы Нидерландыдағы Вудшотенде өткен Евхаристия тақырыбындағы реформаланған-римдік католик комиссиясының жұмысына қатысты. Осы кезде ол Рим-католик кардиналы және белгілі экуменист Ив Конгармен жеке қарым-қатынас орнатты. Торранс Карл Рахнердің Құдайдың үш бірлігі (Триниті) туралы еңбегінің Шығыс пен Батыс, сондай-ақ католиктер мен евангелистер арасында нағыз экуменикалық жақындасуға мүмкіндік беретініне сенді. 1975 жылғы наурыз айында Швейцарияда Рахнердің жұмысын талқылау үшін ғылыми кеңес (коллоквиум) ұйымдастырды. Ол сондай-ақ сенім және рақым арқылы ақталу мәселесі бойынша реформаланған және римдік католиктер арасындағы талқылауларға маңызды үлес қосты, және Торранстың жазбаларында христиандар мен яһудилер арасындағы бауырластық диалогты дамытуға негіз болатын көптеген ойлар бар. 1976 жылдан 1977 жылға дейін Торранс Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясының модераторы болды (оның ұлы Иэн да 2003 жылдан 2004 жылға дейін осы қызметті атқарды). 1983 жылы Хериот-Ватт университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды.

Догматикалық теология

Торранстың теологиясы көптеген докторанттардың назарына ілігуінің бір себебі – оның терең Мәсіхке ден қойған теологиясы ешқандай жағдайда христомонистік (барлық теологияны христологияға тоғыстырған) емес, керісінше, барлық христиан дінін үйлестіріп, христиандық сенімді түсіндіруде нақты және тартымды жол ұсынды. Торранс үшін осы діни үйлесім Никеялық гомооузионнан (Мәңгілік Ұлдың Әке және Рухпен мәңгілікте бір екендігі, ал бізбен инкарнация арқылы бірлікте болуы) басталып, Үштік, Жаратылыс, Инкарнация, Құрбандық, Эсхатология, Пневматология, шіркеу және қасиетті істер, сондай-ақ дін қызметкерлерінің теологиясын қамтыды. Осы діни ұғымдардың әрқайсысын эккумендік тұрғыдан ашық Үштік ілімімен байланыстырып, Рим-католик және православие теологтарының көпшілігі келісетін Торранс, Рақым арқылы Ақталу туралы түсінік қалыптастырды. Ол Мәсіхтің қалай және неліктен, күнә мен жамандыққа толы адамдық жағдайда, Құдай-адам ретінде, күнә, азап, жамандық және өлімді біржола жеңгенін нақты көрсетті. Бұл Торрансқа терең мағыналы, қуаныш пен үміт сыйлайтын теологияны ұсынуға мүмкіндік берді, себебі ол Исаның жақсы өмірдің ғана үлгісі емес, адамзатты шармшылықпен сүйгендіктен, айқышқа шегеленгенде Құдайдың тастап кетуін сезінген Құдайдың өзі екенін білді. Ол осыны Құдайдың сөзі болғандықтан тиімді түрде істеді. Ол бірде Исаны айқышқа шегеленіп өлген ғана адам деп есептесек, христиан діні әдепсіз болар еді, өйткені ол кекшіл Құдайдың бейнесін және Құдайды құрбандық арқылы ынаюға тырысқан адамның бейнесін ұсынады. Бірақ Құдайды айқышқа шегелегенде, бәрі өзгереді, себебі сонда Құдайдың құрбандық сүйіспеншілігінің тереңдігін көруге болады. Құдай адамның азаптарынан алшақтамай, оларды Өзінің Ұлы арқылы бастан кешіруге дайын екенін, осылайша Құдаймен қарым-қатынастағы адамның нағыз өміріне қауіп төндіретін барлық нәрсені жеңуге тырысқан. Мұның бәрі Мәсіхтің қайта тірілуі арқылы іске асырылды және дәлелденді, ал шіркеудегі жаңа жаратылыстың бір бөлігі ретінде жалғасуда. Сенім мен үміт арқылы қауым көтерілген және қайта келген Иемен, Киелі Рух арқылы бірігіп, қасиетті істерге қатысып, Ізгі хабарды уағыздап, үйретеді.

Теология және ғылым

Торранс 1978 жылы Темплтон қорының дін саласындағы прогресс үшін берілетін сыйлығымен марапатталды. Оның ғылым мен теология арасындағы диалогқа қосқан үлесі Алистер Макграттың зерттеген теологтарының көпшілігі табиғи ғылымның әдістемесі мен нормаларымен таныс болмағанына қарамастан, ғылым туралы жазғанын байқауға мүмкіндік берді. Ал "Торранстың еңбектері, шын мәнінде, маңызды еді". П. Марк Ахтмейер Торранстың осы саладағы жұмысын "магистралды және өте түпнұсқа" деп сипаттады. Кристофер Кайзер, егер Эйнштейн ғасыр адамы болса, онда Торранс ғылымға бейім адамдардың көзқарасы бойынша ғасырдың теологы ретінде танылатынын атап өтті. Өзінің "Теологиялық ғылым" атты еңбегінде Торранс теология мен табиғаттану ғылымдарының ортақ қажеттілігі – объективті шындықты бұрмалайтын субъективтіліктен тыс шындықты түсіну қажеттілігін алға тартты. Сондықтан теология мен ғылымды "бір одақтас ретінде қарастыру керек, мұнда әрқайсысы бірдей қауіпті жаумен – яғни, адамның өзін Жаратушы рөлінде көруімен бетпе-бет келеді" (Торранс, Теологиялық ғылым, xiii). Ол, егер диалог ғылым мен дін арасында деп есептелсе, "біз романтикалық натурализмнен құтыла алмаймыз" деді. Оның орнына, ол назарды ғылым мен теология арасындағы, яғни "табиғи ғылым философиясы" мен "теологиялық ғылым философиясы" арасындағы диалогқа аудару қажеттігін айтты, себебі бұл екі әдістемеде "өз салаларындағы ғылыми әдіс үшін күрес" ортақ. Торранс бұл талқылауды дамыту үшін "Ғарыш, уақыт және Инкарнация" және "Ғарыш, уақыт және Қайта тірілу" атты кітаптарында көп еңбек етті. Ол теологияға Құдайдың жаратылған уақыт пен кеңістікте жаңа және ерекше жолдармен әрекет етуін ойлауға мүмкіндік беріп, екі ғылым арасындағы байланысты көрсетті, сонымен қатар жаратылыстың өзіндік ерекшелігін құрметтеді. Торранс белгілі физик және теолог Джон Филопонос (490-570) мектебінде теология мен ғылымның дуалистік емес және монистік емес көзқарасын жақтады, оның ойлауы Аристотельдік және неоплатоникалық ойлауға қарама-қайшы болды, ол ғылымға да, теологияға да зиянды деп сенді. Мұндай ойлау Құдайды қозғалмайтын қозғалтқыш ретінде қарастыруға әкелді, демек, ол жаратылыспен шартталмайтын және оған шектелмейтін, жаратылыстың ішінде әрекет ете алмайтын тірі Құдай емес. Торранс Эйнштейннің, Максвеллдің және Поланьидің ой мен шындықты, тәжірибе мен идеяларды ажыратудың орнына біріктіруге жасаған тырысқандарын мақұлдады және теологтар олардан үйрене алады деп сенді. Ғылымдағы мұндай біртұтас ойлау, Торранстың пікірінше, теологтарға Канттың және Картестің дуализмін жеңуге көмектеседі. Оның теологиясы, әсіресе Киелі жазбаларды түсіндіруге қатысты, осыны қалай істеуге болатынын нақты көрсетеді. Егер форма мен болмыс ажыратылса, біздің идеяларымыз объективті шындықтан бөлінген кезде, Исаны өзінің мәнінде тану мүмкін емес болады; біз Исаны оның ізбасарларына көрінгендей ғана білеміз, бұл Исаның адамдардың сеніміне сәйкес жасалуы және қайта жасалуы мүмкін деген ойға есік ашады. Бұл әсіресе қайта тірілген Иемізге қатысты мәселелі болды. Егер идея мен шындық арасындағы байланыс үзілсе, онда қайта тірілу Исаның өлімі туралы ой жүгіртудің мифологиялық жолы деп есептеледі, оның өмірінде болған ерекше оқиғаның сипаттамасы ретінде емес, оның тұлғасы мен қызметі туралы Киелі жазбаларда жазылған шындықты түсінуге мүмкіндік беретін оқиға ретінде қарастырылмайды.

Ойлаудың әсері

Торранстың ғылыми теологиясы бүгінгі күні сайлау Құдайдың үштік құрамын құрай ма, әлде үштік Құдай мәңгілікке бізді таңдап, Жаратушы, Келістіруші және Құтқарушы ретіндегі іс-әрекеттерінде Өзінің барлығын толық жұмсамай ма деген пікірталаста ерекше пайдалы болуы мүмкін. Барттан кейін Торранстың ойлауынша, Құдайдың мәңгілік болмысы бізбен қарым-қатынастары арқылы қалыптасады деген идеяға қатысты нақты қарсы тұрады. Оның ой-пікірлерін бүгінгі көптеген адамдарды қызықтыратын себептердің бірі осы. ХХ ғасырдың ең беделді дінтанушысы ретінде Торранс, Иса Мәсіхтің Әкеге қарай Ыйық Рух арқылы жалғасатын бас діни қызметін жанды сезіммен қабылдады. Дәл осы баса назар Торрансқа, қайта тірілген, көтерілген және қайта келер Ие ретінде Иса Мәсіхтің өмір сүруінде, оның толық адамдығы мен толық құдайлығында, адамдарды иман және құдайдың кеңшілігі арқылы Жердегі денесі (Шіркеу) ретінде Өзіне біріктіруі мүмкін екендігін қабылдауға мүмкіндік берді. Оның теологиясы – Киелі кітапқа негізделген және шіркеу әкелерінің дәстүрімен байланысты, ол Карл Барттың, оның ұстазының теологиясы сияқты, экуменикалық шіркеуге көп жылдар бойы қызмет ететін болады.

Ықпал

2004 жылы құрылған Томас Ф. Торранс теологиялық серіктестігі, миссиясы Торранстың теологияға деген көзқарасын ұстанған христиандық сенім туралы терең ойлар қалыптастыруға бағытталған, оның еңбегінің маңыздылығына және христиан шіркеуі мен теологиясына қосқан үлкен үлесіне куәлік етеді. Торранстың ой-пікірлері Ұлыбританиядағы Үштік теологы Колин Э. Гунтон (1941-2003) сияқты, жиырмасыншы ғасырдың көптеген белгілі теологтарына әсер етті. Торранстың табиғат теологиясы жөніндегі ойлары Алистер Макграттың табиғат теологиясы тақырыбына қатысты көзқарасына ықпал етті. Торранс Ұлыбритания мен Еуропадағы бүгінгі танымал жүйелі теологтардың ойлауына әсер етті, мысалы, Сент-Эндрюс университетінің Айвор Дэвидсон, Эдинбург университетінің Дэвид А.С. Фергюссон, Германияның Эрланген университетінің Аласдейр И.С. Херон, Сент-Эндрюс университетінің Алан Дж. Торранс, Эдинбург университетінің Роберт Т. Уокер және Абердин университетінің Джон Б. Вебстер. АҚШ-та Торранс өзінің бұрынғы студенті болған Рей С. Андерсонның (1925-2009) теологиясына әсер етті, ол Фуллер теологиялық семинариясында көп жыл бойы теология және діни қызмет саласында оқытып, Торранстан теологияны практикалық ғылым ретінде түсінуді үйренді. Торранс көптеген американдық және канадалық теологтарға да ықпал етті. Бұл ықпалдың бір белгісі – Солтүстік Американың көптеген ғалымдары Торранстың теологиясын зерттеп, докторлық диссертация жазып жүргендігі. Сонымен қатар, Торранстың ықпалын Фордхэм университетінің Мэтью Бейкер, Дубук теологиялық семинариясының Эльмер Кольер (Т.Ф. Торранс теологиялық серіктестігінің негіздеуші директорларының бірі және Торранс туралы көптеген еңбектердің авторы), ИнтерВарсити Пресс-тің аға редакторы және Т.Ф. Торранс теологиялық серіктестігінің негіздеуші президенті Гарри Деддо (Торранс туралы көптеген еңбектердің авторы), Джордж Дион Драгас (Патрология және Патристика профессоры, Holy Cross Greek Orthodox School of Theology, Бруклин, Массачусетс), Эрик Флетт (Шығыс университеті, Сент-Дэвид, Пенсильвания және Торранстың ойлауы арқылы түсіндірілген мәдениет теологиясы туралы кітаптың авторы), Майкл Гибсон (Вандербильт университеті), Майк Хабетс (Кэри Баптист колледжі, Окленд, Жаңа Зеландия, Торранс туралы көптеген еңбектердің авторы, соның ішінде Торранс және Теозис туралы кітап), Джордж Хансингер (Принстон теологиялық семинариясының жүйелі теология профессоры, Торранс туралы көптеген еңбектердің авторы, сондай-ақ Торранстың ықпалымен жазылған Эвхаристия туралы маңызды кітап), Кристиан Кеттлер (Friends University, Канзас, Томас Ф. Торранс теологиялық серіктестігінің қазіргі президенті және Торранстың ықпалын көрсететін көптеген кітаптардың авторы), Пол Д. Мольнар (Нью-Йорк, Квинс қаласындағы Сент-Джонс университетінің жүйелі теология профессоры, Томас Ф. Торранс теологиялық серіктестігінің бұрынғы президенті және Торранс туралы көптеген еңбектердің авторы, соның ішінде Торранстың үштік теологиясы туралы кітап), Эндрю Пурвес (Питтсбург теологиялық семинариясының реформаланған теология кафедрасының меңгерушісі) және Джоэл Скэндретт (Амбридж, Пенсильваниядағы Trinity School for Ministry мекемесінің Роберт Е. Уэббер орталығының директоры) сияқты теологтардың ойлауында көрінеді.