Кіріспе

Физик және діни қызметкер (1930–2021)

Николас Кеммер
Абдус Салам
Майкл Поланьи
В. Х. Ванстон де Ғылым мен дін арасындағы қарым-қатынасты түсіндіретін көрнекті және жетекші тұлға, ол 1968 жылдан 1979 жылға дейін Кембридж университетінде математикалық физика профессоры болды. Ол өзінің қызметінен кетіп, діни қызметкерлікке оқуға түсті және 1982 жылы англикан шіркеуінің діни қызметкері атанды. 1988 жылдан 1996 жылға дейін Кембридж қаласындағы Куинз колледжінің президенті қызметін атқарды. Полкингорн физика саласында бес кітап, ал ғылым мен дін арасындағы байланыс тақырыбында жиырма алты кітап жазған. Оның жарияланымдарының ішінде «Кванттық әлем» (1989), «Кванттық физика және теология: күтпеген туыстық» (2005), «Шындықты зерттеу: ғылым мен діннің өзара байланысы» (2007) және «Шындық туралы сұрақтар» (2009) кітаптары бар. Томас Джей Оорд өңдеген «Полкингорн оқырманы» Полкингорннің ең ықпалды кітаптарынан алынған маңызды үзінділерді ұсынады. 1997 жылы ол рыцарь атағына ие болды, ал 2002 жылы өмірдің рухани өлшемін нығайтуға қосқан ерекше үлесі үшін 1 миллион фунт стерлингтік Темплтон сыйлығымен марапатталды. Ол Сомерсет қаласындағы Стриттегі жергілікті бастауыш мектепте білім алды, содан кейін отбасының досы оны үйде оқытты, ал кейін квакер мектебінде оқыды. 11 жасында ол Стриттегі Элмхерст грамматикалық мектебіне барып, 1945 жылы әкесі Элидегі бас пошта бастығы болып тағайындалғанда, Полкингорн Кембридждегі Перс мектебіне ауыстырылды. Ол Фейнман интегралдарының аналитикалық және жоғары энергиялық қасиеттерін, сондай-ақ S-матрица теориясының негіздерін зерттеді. Кембриджте жұмыс істеген кезінде ол Принстон, Беркли, Стэнфорд және Женевадағы ЦЕРН-де де білім алды. 1974 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды.

Діни қызметкерлер мен Квинс колледжі

1977 жылы Полкингорн діни қызметкер болуға дайындыққа түсті. Ол бір сұхбатында 25 жыл бойы ғылымға үлес қосқанын, ал ең үздік математикалық жұмыстарын жасағанын сезінгенін айтты; христиандық діні өмірінің басты құндылығы болғандықтан, дін қызметкері болу оған тартымды екінші мансап ретінде көрінді. Полкингорн 2021 жылғы 9 наурызда 90 жасында дүние салды.

Марапаттар

1997 жылы Полкингхорн Британ империясы орденінің кавалер-командующийы (KBE) атағын алды, бірақ Англия шіркеуінің диқандық қызметкері болғандықтан, ол "Сэр Джон Полкингхорн" деп аталған жоқ. Ол Дурхэмдегі Сент-Чад колледжінің құрметті мүшесі болды және 1998 жылы Дурхэм университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды; ал 2002 жылы ғылым мен дін саласындағы зерттеулерге қосқан үлесі үшін Темплтон сыйлығымен марапатталды. Ол 2003 жылы Троттер сыйлығының салтанатында "Жаратылыс ретінде Ғалам" тақырыбында сөз сөйледі. Ол BMA Медициналық этика комитетінің, Англия шіркеуінің Бас Синодының, Доктриналық комиссияның және Адам генетикасы комиссиясының мүшесі болды. Ол 1972 жылдан 1981 жылға дейін Персе мектебінің директорлар кеңесінің төрағасы қызметін атқарды. Ол Кембридждегі Квинс колледжінің мүшесі болды және 10 жыл бойы Ливерпуль соборының канондық теологы болды. Ол Орденді ғалымдар қоғамының және Халықаралық ғылым мен дін қоғамының негіздеуші мүшесі болды, сондай-ақ ол осы қоғамның бірінші президенті болды. Ол 1993–1994 жылдары беделді Гиффорд лекцияларын оқуға шақырылды, оларды кейін "Физиктің сенімі" деген атпен жариялады. 2006 жылы Гонконг баптистік университетінің 50 жылдық мерекесінің аясында оған құрметті докторлық дәрежесі берілді. Бұл "Ғылым мен дін арасындағы диалог және оның академия үшін маңызы" тақырыбындағы қоғамдық лекцияны және физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты Ян Ченнинмен "Шығыс-Батыс диалогын" қамтыды. Ол Кембридж университетінің Психология және дін зерттеу тобының қызметкері болды. Ол Кембридждегі Сент-Эдмунд колледжінің құрметті мүшесі болды.

Идеялар

Полкингорн сұхбатында ғылымнан дінге ауысуы оған екі көзбен қарау мүмкіндігін бергенін айтты, бірақ ол бұл "өсімдік жейтін қасапшымын" деген күдік тудыратынын түсінеді. Оның пікірінше, ғылым мен теологияның шындықты іздеу жолдарында бес салыстыру бар: мәжбүрлі радикалды қайта қарау сәттері, шешілмеген шатасу кезеңі, жаңа синтез және түсінік, шешілмеген мәселелермен күресу, терең салдарлар. Ол Лапластан Ричард Докинске дейін жалғасқан әлемнің механикалық түсіндірмелерін табиғаттың көп бөлігі сағаттай емес, бұлттай деген түсінікпен алмастыру керек деп санайды. Ол сананы, жанды және денени бір жағынан бірдей шындықтың әртүрлі аспектілері деп қарастырады – "екі жақты монизм", – және "дүниеде бір ғана зат бар (екі емес – материалдық және рухани), бірақ ол екі қарама-қарсы күйде болуы мүмкін (физик айтар болса, материалдық және рухани фазалар), бұл сана мен материя арасындағы айырмашылықты түсіндіреді" деп жазады. Ол стандартты физикалық себеп-салдар қатынасы нәрселер мен адамдардың өзара әрекеттесуінің көптеген жолдарын толыққанды сипаттай алмайды деп санайды және бірнеше нәтиже мүмкін болғанда, қайсысын таңдауға болатын жоғары деңгейдегі себептер болуы мүмкін екенін түсіндіру үшін "белсенді ақпарат" терминін қолданады. Кейде христиан діні оған тым жақсы көрінеді, бірақ осындай күмән туғанда ол өзіне: "Жарайды, онда оны жоққа шығар", – дейді және мұны ешқашан жасай алмайтынын біледі деп жазады.

Құдайдың бар екендігі туралы

Полкингорн "Құдайдың бар екендігі туралы сұрақ – шындықтың табиғаты туралы біздің кездесетін ең маңызды сұрақ" деп санайды және сэр Энтони Кеннидің: "Егер Құдай болмаса, онда Құдай адам ойының ең үлкен туындысы" деген сөздерін мақұлдап келтіреді. Ол "Құдай туралы ұғым ақылға сыйып жатар ма? Егер сыйып жатса, онда оған сенуге қандай себеп бар?" деген сұрақтарды қояды. "Біздің үйлесімділікті бағалау қабілетімізге күмәнмен қарайды", 1900 жылы "білікті студент кванттық идеялардың қарама-қайшылығын көрсетуге болатынын" атап өтеді. Ол "физикалық әлемде Құдайға ең жақын аналог Кванттық Вакуум болар" деген пікірде. Құдай Лейбницдің "неге бір нәрсе бар, ештеңе жоқ емес?" деген мәңгілік сұрағына соңғы жауап екенін айтады. Атеисттердің "әлемнің бар екендігін тікелей айғақтап кетуі" – "шындық туралы өте тар көзқарас, себебі теизм редукционистік атеизмге қарағанда көбірек нәрсені түсіндіреді". Ол Санкт-Анзельмнің онтологиялық аргументіне күмәнмен қарайды. Гёдельдің толық емес теоремасына сілтеме жасай келе: "Егер біз арифметиканың дұрыстығын дәлелдей алмасақ, Құдайдың бар екендігін анықтау оңай болады деп үміттену қиын", – деп қорытындылайды, Құдай "онтологиялық тұрғыдан қажет, бірақ логикалық тұрғыдан қажет емес". Ол "Құдайдың бар екендігін логикалық тұрғыдан дәлелдеу мүмкін емес (Құдайдың жоқ екендігін дәлелдеу де мүмкін емес), бірақ теизм әлемді және адам тәжірибесін атеизмнен гөрі жақсы түсіндіреді" дейді. Ол ерекше атап көрсетеді:

Ғаламның түсінікті болуы: Эволюциялық таңдау адамның күнделікті өмірмен күресуге бейім гоминидтердің санасын қалыптастыратыны күтілуі мүмкін, бірақ бұл сана субатомдық әлемді және жалпы салыстырмалылық теориясын түсінуге қабілетті болуы керек, бұл тіршілікке қатысты ешқандай мәнге ие емес. Математикалық сұлулықтың жемістілігін табысты теорияны таңдаудағы бағыт ретінде мойындағанда, оның құпиясы одан да тереңдейді. Ғаламның адамгершілікке қарай үйлесімді болуы: Ол Фримен Дайсонның: "Мен ғаламды және оның құрылымын қанша зерттесем, соғұрлым біздің келе жатқанымызды білгендей сезінемін" деген сөздерін мақұлдайды және физиктер арасында көп ғаламдардың бар екендігіне немесе "бір ғана ғаламның адамгершілікке қарай үйлесімді болуының себебі, оның Жаратушының мақсатты жобасының көрінісі болғандығында, ол өмірге мүмкіндік беретін дәлдікпен жабдықталғандығында" деген кең пікір бар екенін айтады. Кеңірек адамзаттық шындық: Ол теизмнің этикалық және эстетикалық сезімдердің сенімді түсіндірмесін ұсынатынын санайды. Ол "бізде нағыз моральдық білім бар" деген ойды қабылдау қиын екенін және "балаларды азаптау дұрыс емес" сияқты мәлімдемелердің "олар айтылған қоғамдардың әлеуметтік конвенцияларынан" гөрі көбірек мағынаға ие екенін атеистік немесе натуралистік көзқарас шеңберінде түсіндіру қиын екенін айтады. Ол сондай-ақ мұндай көзқарас "табиғи әлемнің сұлулығы мен адамның шығармашылық жемістерінің сұлулығында мәңгілік мәнге ие нәрсенің қалай көрініп тұрғанын" түсіндіруде де қиындықтарға тап болады.

Креационизм туралы

Майкл Рейс, Корольдік қоғамның білім беру директоры, отставкаға шыққаннан кейін, ол креационизмге сенетін мектеп оқушыларын ғылым мұғалімдері талқылауды бастау үшін пайдалану керек деп пікір білдіргеніне байланысты дау тудырды, бірақ оларды тікелей жобаудан аулақ болу керек еді. Полкингорн "Таймс" газетінде былай деп жазды: "Христиан дінін ұстанатын адам ретінде, мен терминнің нақты мағынасында креационистпін, себебі ғылым зерттейтін ғаламның өнімді тарихы мен керемет құрылысының артында құдайлық Жаратушының санасы мен мақсаты бар деп сенемін. Бірақ мен, әрине, Солтүстік Америкадағы ерекше түсініктердегі креационист емеспін, ол Жаратылыс кітабының бірінші тарауын тікелей, әдеби мағынада түсіндіруді және эволюция бұрыс деген тұжырымды білдіреді."

Сыни қабылдау

Дартмут колледжінің дін профессоры Нэнси Франкенберри Полкинхорнды қазіргі заманның ең көрнекті британдық теологы және ғалымы деп атады, оның хаос теориясы мен табиғи теология арасындағы байланыс мүмкіндіктерін зерттеген еңбектерін еске салды. Астроном және бұрынғы Гарвард профессоры Оуэн Гингерич оны ғылым мен дін арақатынасы бойынша жетекші ой санайды. Британ философы Саймон Блэкберн Полкинхорнды философиялық талқылауға түсудің орнына көне көзқарастар мен риторикалық тәсілдерге жүгінгені үшін сынады. Полкинхорн, тіршілік үшін космологиялық тұрақтылардың шағын түзетулері ғылымның шегінен тыс түсіндірмеге нұсқау етеді десе, Блэкберн мұның себеп-салдарлық байланысқа деген табиғи бейімділікке негізделгенін айтады. Блэкберн Полкинхорнның кітаптарын "адамзаттың өзін-өзі алдау мүмкіндігіне қатысты үмітсіздікке толы" күйде аяқтағанын жазды. Оған қарсы, Фримен Дайсон Полкинхорнның теология мен табиғаттану жөніндегі аргументтерін "жетілдірілген және логикалық тұрғыдан дұрыс" деп бағалады. Жазушы Саймон Ингс, "Жаңа ғалым" журналында жариялаған мақаласында, Полкинхорнның Құдайдың бар екендігін дәлелдеуінің логикалық екенін және дәлелдерінің әдемі екенін айтты. Бұрын Оксфордтағы ғылымды түсіну жөніндегі қоғамдық профессор болған Ричард Доукинс, британдық үш ғалымның аты – Артур Пикок, Рассел Станнард және Джон Полкинхорн – "Дикенс заң фирмасының аға серіктестері сияқты жақсы таныс" екенін жазды. Олардың барлығы Темплтон сыйлығының иегерлері немесе оның қорғаншылар кеңесінің мүшелері. Доукинс оларды ғарыштық заң шығарушыға сенгендері үшін емес, қайта тірілу және күнәларды кешіру сияқты христиан дінінің ең ұсақ мәселелеріне сенгендері үшін таң қалдыратынын және Ұлыбритания мен АҚШ-тағы осындай ғалымдар әріптестерінің арасында қызығушылық тудыратынын жазды. Полкинхорн "Доукинспен пікірталас жүргізудің қажеті жоқ, себебі ол келісімге бармайды. Ол сізге ешқандай мүмкіндік бермейді. Сіз "иә" десеңіз, ол тек "жоқ" деп жауап береді" деді. Грейлингтен өзгеше, ғылым тарихшысы Эдвард Б. Дэвис "Шындық туралы сұрақтар" кітабын жоғары бағалап, оның "ғылыми білімі бар оқырмандарға ұнайтын техникалық ақпаратты қамтитынын, бірақ ғылым мен христиан дініне қызығушылық танытқандар үшін де пайдалы болатынын" айтты. Дэвис қорытындылай келе, "Фундаментализм мен модернизм арасында орташа бағытты ұстау, әсіресе ғылымға қатысты мәселелерде оңай емес. Полкинхорн мұны бір буын бойы өте табысты істеді, және осы үшін оны бағалауға және одан үлгі алуға болады".