Кіріспе

Гунтер тізбегі (сонымен қатар Гунтер өлшеуіші деп те аталады) – геодезиялық жұмыстарда қолданылатын қашықтықты өлшеу құралы. Оны 1620 жылы ағылшын дін қызметкері және математигі Эдмунд Гунтер (1581–1626) жасап, енгізген. Бұл құрал жер учаскелерін заңдық және коммерциялық мақсаттар үшін дәл өлшеуге және сызуға мүмкіндік берді. Гунтер 100 буыннан тұратын нақты өлшеу тізбегін ойлап тапты. Осы тізбек пен буын Англияда, содан кейін Британ империясында ресми өлшемдерге айналды.

Сипаттама

Тізбек 100 буынға бөлінеді, әдетте аралық өлшеуді жеңілдететін мыс сақиналар немесе таңбалар арқылы 10-дық топтарға бөлінеді. Сөйтіп, әрбір буын сондай ұзындықта болады. Бір ширек тізбек, яғни 25 буын, 16 фут (5 метр) өлшемінде болады, демек бір таяқ (немесе бағана) өлшемінде. Он тізбек бір фурлонгты, ал сексен тізбек – бір статуттық мильді құрайды. Гюнтер тізбегі екі көріне бермейтін жүйені келтірді: төрт санына негізделген дәстүрлі ағылшын жер өлшемдері және он санына негізделген ондық жүйе. Гюнтер жүйесінде акр 10 шаршы тізбекке тең болғандықтан, жер ауданын өлшеудің барлық процесі тізбектердегі өлшемдерді пайдаланып есептелуі мүмкін, ал нәтижелерді 10-ға бөлу арқылы акрларға айналдыруға болады. Осылайша, 10 тізбекке 10 тізбек (100 шаршы тізбек) 10 акрға, ал 5 тізбекке 5 тізбек (25 шаршы тізбек) 2,5 акрға тең. 1670 жылдары тізбек және буын Англияда өлшеудің заңды бірліктеріне айналды. Өлшеуіштер немесе өлшеу құралдары туралы бір-екі сөз айтуға болады, олардың ең көп қолданылатыны тізбек, ал ағылшын өлшемдері үшін орташа ұзындығы 4 полюс, бұл ағылшын милі мен акрына сәйкес келеді. 10 мұндай тізбек фурлонгты құрайды, ал 10 шаршы тізбек акрды құрайды, сондықтан бір шаршы мильде 640 шаршы акр бар.

Әдіс

Гунтер тізбегімен егістікті немесе басқа жер учаскесін өлшеу әдісі алдымен бұрыштар мен басқа да маңызды жерлерді анықтап, содан кейін бір мезгілде екі нүктені алып, олардың арасындағы қашықтықты өлшеуден басталады. Жерді өлшеушіге тізбекші көмектеседі. Таңбалау таяғы (әдетте, жақсы көрінетін түсті ағаш таяқ) жерге орналастырылады. Бастапқы нүктеден бастап тізбек таңбалау таяғына қарай жайылады, содан кейін геодезист тізбекшіге тізбекті өте тура және тікелей таңбалау таяғына бағыттауды тапсырады. Тізбектің алдыңғы жағына жерге тіреу қойылады, тізбек сол жерге жылжытылады, содан кейін тізбек қайтадан мақсатты жерге қарай созылады. Бұл процесс диапазонды өлшеу немесе АҚШ-та тізбектеу деп аталады; ол мақсатты таяққа жеткенше қайталанады, онда геодезист қанша толық ұзындықты (тізбектерді) орналастырғанын жазады, содан кейін ол өлшенетін қашықтықта қанша буын (тізбектің жүзден бір бөлігі) бар екенін анықтап біледі. Тізбек әдетте тұтқамен аяқталады, ол өлшеудің бір бөлігі болуы немесе болмауы мүмкін. Кейбір тізбектер үшін тіреуді орнатуға арналған ішкі ілмек (NMAH фотосуретінде көрінеді) дұрыс орын. Көптеген тізбектер тұтқаларымен соңғы буынның бөлігі ретінде жасалды және осылайша өлшеуге енгізілді. Бұл процесс барлық басқа қажетті нүктелер жұбы үшін қайталанады, ал жер учаскесінің масштабты сызбасын жасау оңай шаруа. Бұл процесс таңқаларлық дәлдікпен орындалады және өте қарапайым технологияны қажет етеді. Жер тегіс және үздіксіз болса, тізбекпен өлшеу оңай – мысалы, үлкен ойыстар немесе маңызды су арналарын тізбекпен өлшеу физикалық тұрғыдан қиын. Еңісті жерде тізбектің бір жағын қажет болған жағдайда көтеру арқылы "тегістеу" қажет еді, сонда толқындар жағының ұзындығын немесе учаскенің ауданын арттырмауы керек.

Ұзындығы бірлігі

Шынжырлар кейіннен болат лентамен (өлшеу таспасының бір түрі) алмастырылғанымен, оның мұрасы – 22 ярдқа (66 футқа) тең 100 сілтемеден тұратын «шынжыр» деп аталатын жаңа заңды ұзындық бірлігі болды. Бұл бірлік әлі де британдық теміржолдарда, сондай-ақ Американың кейбір аймақтарында орналасқан жерді анықтау үшін қолданылады. Мысалы, АҚШ-та (АҚШ) екі жүз жылдық деректер базасының тұрақтылығын сақтау мақсатында Public Lands Survey кадастрлық карталары шынжыр бірлігінде жарияланады. АҚШ-тың орталық батысында, әсіресе егіншілік аймақтарда, шынжырларға, бағаналарға немесе сауаттарға сілтемелер кездесуі жиі. Австралия мен Жаңа Зеландияда 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында салынған шағын жолдар әдетте бір шынжырға (22 ярдқа) тең енді. Крикет алаңының ұзындығы бір шынжырды (22 ярдты) құрайды.

Ұқсас өлшеу тізбектері

Американың осыған ұқсас, бірақ аз танымал Рамсден немесе инженерлік жүйесі бар, онда тізбек те 100 буыннан тұрады, әрқайсысы бір фут (0,3048 м) ұзындықта. Мұндай тізбектердің бастапқысы Англо-француз зерттеуінің (1784–1790) және Ұлыбританияның негізгі триангуляциясының базалық сызықтарын өлшеу үшін өте жоғары дәлдікпен жасалған. Танымалдылығы одан да аз Ратборн жүйесі, сонымен қатар 17 ғасырдан бастап, екі таяқтан (33 фут, 10,0584 м) тұратын 200 буынды тізбекке негізделген. Әрбір таяқ (немесе қасиет, немесе полюс) 100 буыннан тұрады, әрқайсысы 1,98 дюйм (50,292 мм), олар "секунд" деп аталады, ондайы – "минут" (19,8 дюйм, 0,503 м). Винсент Уинг көбінесе 40 буыннан тұратын 33 футтық жартылай тізбектер түрінде, 9,90 дюймдік буындармен тізбектер жасады. Бұл тізбектер кейде Америка колонияларында, әсіресе Пенсильванияда қолданылды. Үндістанда 30 метрлік (кейде) геодезиялық тізбектер қолданылады. Буындардың ұзындығы белгілі. Францияда, Француз революциясынан кейін, және кейіннен метрикалық жүйені қабылдаған елдерде 1950 жылға дейін әрқайсысы 50 буыннан тұратын 10 метрлік (32 фут 9,7 дюйм) тізбектер қолданылды.