Кіріспе

Ежелгі Мысырдың балық қанаты Хатмехит немесе Хатмехит – ежелгі Мысырдың Нил дельтасындағы Джедет немесе Мендес қаласымен байланысты қанаты.

Этимология

Хатмехит есімі әдетте "Балықтардың ең алдыңғысы" деп аударылады, сөзбе-сөз ḥt "Басты, жетекші, ең алдыңғы" және mḥyt "балық" (жинақ зат есім ретінде) сөздерінен туындайды. Дегенмен, Хатмехит есіміндегі mḥyt сөзі балықты білдіретін анықтауыш белгісін қамтымайды, бұл оған қос мағына беруге мүмкіндік береді. Mḥyt сөзінің түбірі mḥj, ол сонымен қатар "су тасқынына салу" дегенді де білдіреді. Сондықтан оның есімі кейде "Су тасқынының ең алдыңғысы" деп түсіндіріледі, осылайша су тасқыны мен оның ізінен келетін балықтар арасында байланыс орнатылады.

Иконография

Ежелгі Мысыр өнерінде Хатмехит әдетте балық немесе басында балық белгісі немесе тәжі бар әйел ретінде бейнеленген. Балық оның басының үстінде немесе Төменгі Мысырдың 16-шы номының символындағыдай, тіреуде көрсетілуі мүмкін. Осы себепті, Хатмехитті бейнелейтін суреттерді Мендес номының әйелдік бейнесінен ажырату қиын. Оның символы болып табылатын балықтың қандай түр екені туралы пікірталас болды, түрлі зерттеушілер оны дельфин, қабықты балық немесе шильба деп атады. Дегенмен, жаратылыстың иконографиясы тұрақты болды: салыстырмалы түрде кішкентай бас, айқын арқа қабырғасы және құйрығының көп бөлігіне дейін созылатын ұзын анальды қанат. Дональд және Сьюзан Редфорд басқаратын қазба жұмыстарының қазіргі интерпретациялары Мендес балығын Schilbe mystus деп сипаттайды. Кейінгі кезеңдерде Хатмехит Изида мен Хатордың иконографиясын қабылдайды, оның балық тіреуі немесе тәжі екеуі де бөліскен мүйіздер мен күн дискісімен ауыстырылады.

Дін

Хатмехит Мендес үштігінің бір бөлігі болды, оған ол, құдай Банэбджедет және Харпократ (бала Хорус) кірді. Оның культы негізінен Төменгі Египеттің 16-шы Номында және Мендес айналасында орналасқан, бірақ оның бейнелері бүкіл Египетте кеңінен табылған. Оны Бехбейт-Эль-Хагар, Дендера және Эдфу храмдарында, сондай-ақ Абусир және Бахария оазистеріндегі қабірлерде кездестіруге болады. Сахуренің жерлеу кешенінің қабырғаларында да оның суреттері бар. Бірдей иконографияға байланысты, Хатмехит Мендес қаласының және оның Номының қамқоршы құдайы ретінде туған болуы мүмкін. Оның ықпалы Мендесте тұратын адамдардың қажеттіліктері мен өмір салтына сәйкес келді. Мысалы, Мендес парфюмерия өндірісінің орталығы болғандықтан, Хатмехит жақсы иістермен және парфюмериямен байланысты болды. Оның кейбір эпитеттері: «Пунт ханым», «Мирра ханым» және «Баршаның иісін жасайтын әйел». Қазірге дейін Мендесте Хатмехитке арналған ғибадатхананың тек бір жері ғана табылған, ол ежелгі портың жанында орналасқан. Балықтар бейнеленген бірнеше стелалар, сондай-ақ жас шелбелердің қалдықтары бар балық пішіндес құмыралар табылды. Бұл құдайға арналған құрбандықтарды көрсетеді, олар сол жерде табылған сыра құмыраларымен және нан қалыптарымен расталады. Мендестен тыс, Хатмехит Дендерада IV Ахаттың 22-сі және Эдфуда II Переттің 3-і күндері күнге қадағалаушы құдай ретінде бейнеленеді. IV Ахаттың 28-і күні Каир күнтізбесінде Хатмехиттің шеруі тіркелген. Бұл күні балық жеуге және құрбан етуге тыйым салатын нұсқаулармен бірге келді, себебі Хатмехит и͗тн балығының түрінде Мендестен шығып кетті.

Исис

Бұрынғы дәуірлерде Хатмехит жеке құдай ретінде қарастырылған. Бірақ, Үшінші аралық кезеңнен бастап, Изида жергілікті культтарда Хатмехиттің рөлін атқара бастады, ал Хатмехит Мендес қаласына тән Изиданың бір түрі саналды. Бұл Банебджедет пен Озирис арасындағы байланыстың күшеюіне байланысты болды, Банебджедет Озиристің ба-сы (руы) деп есептелді. Бұл туралы оның «Ағасының мүшелерін ағыста іздейтін» және «Дені сау оянғанның (=Озирис) ұлы қарындасы» деген сипаттамалары куәлік етеді. Дендера ғибадатхана кешенінде Изида мен Хатмехиттің байланысын көрсететін ең көп мәліметтер бар, онда Изида екі рет тікелей Хатмехит деп аталады. Біріншісі – құпия залдың қабырғасындағы Изиданың түрлі номдарға сапары туралы жазулар сериясында. Олар Төменгі Египеттің 16-шы номына жеткенде былай делінеді: «Жоғарғы және Төменгі Египеттің патшасы, Раның ұлы, саған келеді, Изида Ұлы, құдайдың анасы, Иатдидің иесі. Ол сені Мендес номының астанасына алып келеді, ол өзінің мүліктерін алып жүреді, ол сенің шіркеуіңді безендіреді, сен – Мендестегі Хатмехит, ағасының мүшелерін ағыста іздейтін егеменді патшайым». Екіншісі – Изиданың туған жері деп аталатын бөлмеге кіретін есік жамбасындағы қысқаша сілтеме, онда оның титулының бір бөлігі ретінде ол «Хатмехит, оның сұлтандық таяғын қорғайтын» деп аталған. Изида мен Хатмехиттің байланысы нығайған сайын, Изида ақырында Мендес үштігінің құрамына енді, бірақ ол міндетті түрде Хатмехит ретінде нақты айтылмады. Мысалы, Иупут II билік еткен кездегі Мендестен табылған стелада Банебджедет, Ұлы Изида және Харпократқа құрбандық шалу бейнеленген. Тағы бір стелада Птолемей II Филадельф құдайлық статусына көтерілген Арсиноэ II, Мендес қошқары, Озиристің ба-сы Банебджедет және «Ұлы Хатмехит Изида» деген жазуы бар тұлғаға құрбандық шалады. Изида Хатмехит Рим дәуіріне дейін Мендес номының өмірінде маңызды рөл атқара берді. Ол Траян мен Адрианның билік кезіндегі бірнеше монеталарда бейнеленген, көбінесе күн дискісі мен мүйіздерін киіп, қолында Банебджедетті бейнелейтін кішкентай ешкі немесе қошқар ұстаған.

Хатор

Кейбір египтологтар Хатмехитті Хатормен байланысты деп санайды. Хатор – Египеттің ең ежелгі құдайларының бірі, ол сонымен қатар "Mehet Weret" деген атпен де белгілі, яғни "үлкен су тасқыны" деген мағынаны білдіреді. Бұл, мүмкін, барлық нәрсе туған жаратылыстың бастапқы суларының қалдығы ретінде қарастырылуымен байланысты болуы мүмкін. Бастапқы жаратылыс суларымен байланысты басқа дайындар – Мют және Наунет.

Нефти

Нефтис Хатмехиттің гиератикалық папирустағы "Сағат кітабында" бір жазбасы бар. Сонымен қатар, Герман де Мюленаре Хатмехиттің Озирис денесін іздеушілердің бірі ретінде сипаттаған эпитеттері Нефтиспен де байланысты екенін көрсетеді деп санайды.