Кіріспе

Англиядағы мұнай компаниясы

Ирак мұнай компаниясы (IPC), бұрын Түрік мұнай компаниясы (TPC) деп аталған, 1925 және 1961 жылдар аралығында Ирактағы мұнай барлау және өндірісінде дерлік монополияға ие болған мұнай компаниясы. Оның бірлескен иелері – әлемдегі ең ірі мұнай компаниялары, ал кеңсесі Лондон, Англияда орналасқан. Алайда, бүгінде бұл компания тек қағаз жүзіндегі тарихи құқықтарға ие және Таяу Шығыстағы мұнайдың қазіргі дамуына қатысы жоқ. 1972 жылдың маусым айында Ирактың Баас үкіметі IPC-ны ұлттандырды, ал оның операцияларын Ирактың Ұлттық мұнай компаниясы қабылдады. "Ирак мұнай компаниясы" компаниясы әлі де қағаз жүзінде сақталған. 1912 жылы бұл компания Түрік мұнай компаниясы (TPC) болып құрылды, мақсаты – Месопотамияда мұнай іздеу үшін Осман империясынан концессиялар алу болды. Оның иелері – ірі еуропалық компаниялар тобы: Deutsche Bank, Anglo Saxon Oil Company (Royal Dutch Shell компаниясының еншілес компаниясы), Түркияның Ұлттық банкі (британдық концерн) және армян бизнесмені Калуст Гүлбенкян. Оның құрылуының бастамашысы Гүлбенкян болды, ал ең ірі акционері – британ үкіметі бақылап отырған Англо-Персия мұнай компаниясы, 1914 жылға қарай оның акцияларының 50% оған тиесілі болды. TPC Осман үкіметінен концессия алуға уәде алды, бірақ 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда барлық барлау жоспарлары тоқтатылды. Deutsche Bank Анатолия теміржол компаниясына Месопотамиядағы жоспарланған теміржолының екі жағындағы кең жолақ бойында минералдар мен мұнай іздеуге берілген концессияны әкелді. 1914 жылдың 28 маусымында түрік бас уәзірі TPC-ға концессия беру уәдесін растады, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін TPC-ның жоспарлары орындалмады. Осман империясы соғыстан кейін таратылғаннан кейін, TPC-ге қатысу мәселесі 1920 жылғы Сан-Ремо конференциясында маңызды мәселеге айналды, онда бұрынғы Осман империясының түрік емес және араб көпшілігі қоныстанған аймақтарының болашағы шешілді. Соғыс кезінде мұнайға деген сұраныстың өсуі ірі державаларға өз мұнай көздеріне ие болудың маңыздылығын көрсетті. TPC-нің бастапқы серіктестерінің бірі неміс болғандықтан, француздар осы үлесті соғыс олжасы ретінде талап етті. Бұл туралы Сан-Ремо мұнай келісімінде келісімге келді, бұл американдықтардың наразылығын тудырды, олар Таяу Шығыстың мұнайынан шеттетілгенін сезінді және "ашық есік" саясатын талап етті.

Қызыл сызық туралы келісім және ИПК құру

Бұл жаңалық ТКК құрамы бойынша келіссөздерді жеделдетті, және 1928 жылғы 31 шілдеде акционерлер ресми серіктестік шартына қол қойды. Шартқа АҚШ-тың бес ірі мұнай компаниясынан құралған америкалық консорциум – «Нью-Джерсидің Standard Oil», «Нью-Йорктің Standard Oil Company» (Socony), «Gulf Oil», «Pan American Petroleum and Transport Company» және «Atlantic Richfield Co.» кірді. Сан-Ремо конференциясы Ирактың компанияға инвестиция жасағысы келсе, оған 20% үлесі берілуі керек екенін қарастырған, бірақ британ үкіметінің ирактық акционерлерді қабылдауға жасаған қысымына қарамастан, қолданыстағы акционерлер Ирактың қатысуына қарсылық көрсетті. 1929 жылы ТКК «Ирак мұнай компаниясы» деп қайта аталды.

Өндірістің басталуының кешігуі

1925 жылдың 14 наурызындағы бастапқы концессия Ирактың барлық аумағын қамтыды, бірақ IPC оны жылдам дамытуға құлшынбады және өндіріс елдің жалпы аумағының 1 пайызын құрайтын алқаптармен ғана шектелді. Ұлы депрессия кезінде әлем мұнайға толы болды, ал Ирактан өндіріс көлемінің артуы бағаны одан да төмендетуі мүмкін еді. Кешіктіру тактикасы мұнайды бұрғылау және дамытуда ғана емес, құбырларға рұқсат беру сияқты мәселелер бойынша келіссөздер жүргізуде де қолданылды. IPC иелерінің мүдделері қайшы болды: Anglo Persian Oil Company, Royal Dutch/Shell және Standard Oil Ирактан тыс шикі мұнайдың ірі көздеріне қол жеткізді, сондықтан Ирактың концессияларын резервте ұстағысы келді, ал CFP және басқа компаниялар шикі мұнай қоры шектеулі болғандықтан Ирак мұнайын жылдам дамытуға ұмтылды. Бұл бәсекелестік мүдделер Ирак кен орындарын дамытуды кешіктірді, ал IPC-нің концессиясы мерзімі аяқталды, өйткені компаниялар құбырлар мен кеме терминалдарын салу сияқты белгілі бір өнімділік талаптарын орындамады. Дегенмен, 1931 жылы концессия қайтадан келісілді, бұл компанияға Тигр өзенінің шығысындағы кеңейтілген аумақта 70 жылға арналған концессия берді. Қарсылығында, Ирак үкіметі қосымша төлемдер мен несиелерді талап етті және алды, сондай-ақ IPC 1935 жылға дейін Жерорта теңізіне екі мұнай құбырын аяқтауға уәде берді – CFP ұзақ уақыттан бері Францияға мұнайдың үлесін жылдам жеткізу үшін талап етіп келген мәселе. Француздар Сирия мен Ливан арқылы Ливан жағалауындағы Триполи қаласында аяқталатын солтүстік бағытты іздеді, ал британдықтар мен ирактықтар Палестина болған Хайфаға аяқталатын оңтүстік бағытты ұнатты. Мәселе екі құбырдың құрылысы бойынша келісімге келді, олардың әрқайсысының өткізу қабілеті жылына 2 миллион тоннаны құрады. Солтүстік желінің ұзындығы 856 км (532 миль), Оңтүстік желінің (Мосул-Хайфа мұнай құбыры) ұзындығы 998 км (620 миль) болады. 1934 жылы Киркуктан Әл-Хадитаға, одан Триполи мен Хайфаға құбырлар аяқталды; Киркук кені сол жылы пайдалануға берілді. Тек 1938 жылы, ашылудан тоғыз жыл өткен соң, IPC мұнайды маңызды көлемде экспорттауды бастады. Салық мәселелері: IPC британдық жарғылық компания болғандықтан, британдық топтар екі рет салық салуға жатпады. Алайда, британдық емес топтар IPC табысына британ үкіметі және олардың өз үкіметтері салық салу идеясын ұнатқан жоқ. Ақырында топтар барлық құбыр операцияларын IPC-ге беруге келісті және мұнайды топтарға басқарудың британдық табыс салығы құнына және тоннасына 1 шиллинг пайданы қосып бағалады. Бұл жоспар бойынша IPC-нің пайдасы номиналды болды және оның британ үкіметіне төлейтін салығы салыстырмалы түрде аз болды. Ақырында, іс соттан тыс шешілді және американдық серіктестер ARAMCO компаниясына қосылды. Француз үкіметі мен Гүлбенкян IPC өнімінің үлесін арттыру үшін қарсылықтарын қайтарып алды, ал Қызыл сызық келісімінің шекаралары Сауд Арабиясы, Йемен, Бахрейн, Египет, Палестина және Иорданияның батыс жартысын алып тастау үшін қайта құрылды. 1933 жылы IPC Сауд Арабиясының Аль-Хаса провинциясындағы мұнай концессиясы бойынша келіссөздерге қатысты, ол Калифорнияның Standard Oil (SOCAL, кейін Chevron деп аталды) компаниясына қарсы сауда-саттық жасады. Стивен Хемсли Лонгригтің өкілі ретінде компанияның ұсынысы король Абдул Азиз (Ибн Сауд деп те аталады) алтынның орнына рупиямен төлем жасауды ұсынған кезде сәтсіз аяқталды. SOCAL концессияны алды және 1936 жылы Texas Oil Company компаниясымен бірігіп, 1938 жылы California Arabian Standard Oil Company (Casoc) компаниясы арқылы Даммамда мұнай тапты. Содан кейін IPC Арабияда Катар мұнай концессиясын (1939 жылы мұнай табылды), Абу-Даби (1959 жылы мұнай табылды), Оманды (Petroleum Development Oman қараңыз) және Аден протектораттарын (қазіргі Йеменде) дамытуға күш-жігерін жұмылдырды. Осы жылдары IPC қызметкерлері Оңтүстік Арабияда бірқатар жаңашыл зерттеулер жүргізді. IPC компаниясының Бахрейн мен Сауд Арабиясында концессияларды ала алмағаны компанияның Таяу Шығыстың басқа жерлерінде сыртқы сауда мүмкіндіктерінің "ашық есігін" жауып алғандығын жасырмауы керек. Концессиялар бойынша негізгі бәсекелестер British Oil Development Co. Ltd. (BOD) және SOCAL болды. BOD солтүстік Ирактағы концессияларға қызығушылық танытқан кезде, IPC оларды сатып алды. Оның күш-жігері соншалықты табысты болды, 1944 жылдың соңына қарай IPC-нің аумағы 1 209 668 шаршы километрді құрады, бұл Техас, Оклахома, Арканзас және Луизиана штаттарының қосындысынан үлкен аумақ. Сонымен қатар, IPC Түркияда және Кувейт пен Сауд Арабиясының бейтарап аймақтарында концессиялар немесе барлау рұқсаттарын іздеу арқылы операциялық аумағын одан әрі кеңейтуге тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. IPC имамат аймағын басып алу үшін әскери күш құруға көмектесу үшін сұлтанға қаржылық қолдау көрсетті, соның арқасында IPC мүмкін болатын мұнай қорына қол жеткізе алатын болды. Британ үкіметінің қолдауымен және IPC-ден алған қаржылық көмекпен Сұлтандық 1954 жылдың 25 қазанында Оманның ішкі аймақтарына шабуыл жасады, бұл Жебель Ахдар соғысын тудырды. IPC мұнайдан басқа, калий кеніші (Транс Иорданияда), Сириядағы асфальт (оның үшін Société Industrielle des Asphaltes et Pétroles de Lattique компаниясын құрды) және Аден протектораттарындағы тұз кеніші сияқты басқа да кәсіпорындарға қызығушылық танытты, бірақ соңғы кәсіпорын ешқашан дамытылмады. Компания ұшақтар мен кемелерді алыс жерлерге адамдар мен жабдықтарды тасымалдау үшін пайдаланатын Iraq Petroleum Transport Company және Transports du Proche Orient сияқты әуе тасымалы компанияларын құрды.

МКК-үкімет қатынастары

Хашимит монархиясы кезінде (1932–1958) ИПК мен Ирак үкіметі арасында елеулі мәселелер тумады, себебі Хашимиттер Батысқа өте жақын болды. Шындығында, оларды британдықтар орнатқандықтан, шиеленіс мүмкіндігі барынша азайтылды. Олар әскери тұрғыдан британдықтарға тәуелді болды және Бағдад шарты арқылы оларға адалдық серт берді. Хашимиттердің негізгі даулары мұнай өндірісінің көлемін арттыру, мұнай өндіру процесіне көбірек ирактықтарды қатыстыру және роялтилерді ұлғайту маңызында болды. 1952 жылы Ирак үкіметі үшін тиімді шарттарға қол жеткізілді. Бұл шарттар негізінен 1950 жылғы желтоқсандағы Сауд Арамкосының "50/50" келісімінің одан да жоғары табысты шарттарына негізделген. Осы келіссөздердің нәтижелі болуына достық атмосфера ықпал еткенін айтуға болады. Алайда, бұл атмосфера 1958 жылы Хашимит монархиясы құлатылғаннан кейін ИПК мен жаңа революциялық үкіметтер арасындағы келіссөздерде сақталмады. Екі тарап арақатынастарын екі маңызды фактор бойынша қарастыруға болады. Біріншіден, мұнай Ирак экономикасының маңызды бөлігі болды. Осы себепті, ИПК үкімет түсімдеріне зор әсер етіп, үкіметке белгілі бір деңгейде ықпал ете алды. Екінші маңызды фактор – сол кездегі Ирак үкіметінің елдегі мұнай операцияларын жүзеге асыру үшін қажетті техникалық білім мен шеберлікті қамтамасыз ете алмауы.

Қасым дәуірі

1950 жылдардың басында Иракта ұлтшылдық күшейе бастаған кезде, елдің мұнай өндірісіне шетелдік бақылаудың мәселесі алға шықты. Абдул Карим Касим – 1958 жылы төңкеріс жасап, билікті басып алған ұлтшыл Ирак армиясының генералы. Ол 1963 жылы құлап, қайтыс болғанға дейін Ирактың премьер-министрі ретінде елді басқарды. Төңкеріске дейін ол Ирак үкіметімен келіспеушілігінің басты себебі ретінде Ирак азаматтарының есесінен емес, батыс елдері үшін мұнай өндіріп жатқан ИПК фактісін пайдаланды. Билікке келгеннен кейін ол ИПК-нің бірнеше аспектісін сынады. Біріншіден, ол ИПК мен үкімет арасындағы қаржылық келісімді сынады. Сондай-ақ ол ИПК-ға берілген монополияны жақтырмады. Дегенмен, сол кездегі экономикалық жағдай Касимге ИПК-ны мемлекеттік меншікке алуға мүмкіндік бермеді – Моссадек мұнай компаниясын ұлттандырғанда батыс елдері Иран мұнайына бойкот жариялаған еді және осы жағдайда да солай істеуі мүмкін еді. (Касимде қажетті мүмкіндіктер болғанда, ұлттандыру оның басты таңдауы болар еді). Сонымен қатар, ирактықтарда ИПК-ны басқаруға қажетті техникалық және басқарушылық тәжірибе жоқ еді. Касимге үкіметін басқару және әскерді қанағаттандыру үшін мұнай кірісі қажет болды. Сондықтан Касим көптеген басқа тактикаларға жүгінді, соның ішінде Басрадағы транзит тарифтерін 1200%-ға арттыру. Жауап ретінде ИПК Басраны тікелей кеме қабылдау порты ретінде пайдаланған мұнай өндірісін тоқтатты. Осыдан кейін туған қақтығыс екі тараптың қарым-қатынасындағы ең төменгі нүкте болды. 80-ші заң Аз Зубайр және Киркуктегі ИПК-ның ағымдағы өндірісіне әсер етпеді, бірақ Солтүстік Румайла және басқа барлық аумақтар Ирак мемлекетінің бақылауына қайтарылды. Бұл келіссөздер мен 1952 жылғы келіссөздердің арасындағы басты айырмашылық – Ирак үкіметінің ұстанымы болды. Егер 1952 жылы ол ИПК-ға көбірек келісімге дайын болса, Касим басшылығымен үкіметтің ұстанымы көбінесе келіссөздерге жатпайтын болды. Алайда, бұл таңқаларлық емес, өйткені Касимнің өсіп келе жатқан араб ұлтшылдығынан және көптеген қарапайым ирактықтардың батыс тарапынан пайдаланылып жатқанына сенгенінен пайдалануы күтілуі мүмкін еді.

Қазіргі IPC

IPC қызметін тоқтатты, бірақ "Ирак Петролеум Компани Лимитед" компаниясы әлі де қағаз жүзіндегі атау ретінде сақталып келеді. ADPC әлі де Абу-Дабидегі құрлықтағы концессияның 40%-ын ұстап тұр, ал көпшілік үлесі, 60%-ы Абу-Даби Ұлттық Мұнай Компаниясы (ADNOC) Абу-Даби Үкіметі атынан тиесілі. Операцияларды ADNOC мен ADPC акционерлері: BP, Royal Dutch Shell, ExxonMobil, TotalEnergies және Partex бірлесіп жүзеге асыратын жергілікті операциялық компания – Абу-Дабинің құрлықтағы мұнай операциялары компаниясы (ADCO) жүзеге асырады; бұл Ирак Петролеум Компаниясының тарихи құрамын көрсетеді. Абу-Дабидің құрлықтағы мұнай концессиясы 2014 жылдың қаңтарында аяқталды. Абу-Даби Петролеум Компаниясы 2018 жылдың 4 қазанында таратылды, ал Ирак Петролеум Компаниясы әлі де бар, енді 00113948 орнына 09646587 компания нөмірін пайдаланады. "Жаңа" Iraq Petroleum Company Limited компаниясы 2015 жылдың 18 маусымында "BP Newco 1 Limited" компаниясы ретінде тіркелді және 2015 жылдың 30 желтоқсанында таратылған "Ескі" Iraq Petroleum Company, Limited компаниясының қызметін жалғастырды.

Басылымдар мен фильмдер

1948 жылы ИПК Стивен Хемсли Лонгриг еңбегімен жазылған «Ирак мұнай компаниясы» және оның еншілес компаниялары операцияларын жүргізетін аумақтар туралы нұсқаулықты жариялады. IPC кинобөлімі бірнеше қысқаметражды фильмдер түсірді, олардың ішінде ең танымалдары – 1952 жылы түсірілген Ирак-Жерорта теңізі мұнай құбыры маңындағы жұмыстар туралы «Үшінші өзен» және 1957 жылы түсірілген Месопотамия тарихы туралы «Уақыт өзендері» фильмдері. «Айгельсс Ирак» фильмі – британдық Pathé компаниясы ИПК үшін түсірген тарихи фильм. Компания 1951 жылдың тамызынан 1957 жылдың сәуір/майына дейін ай сайын «Ирак мұнайы» журналын шығарды. 1957 жылғы қаңтардағы нөмірінде: «Қазіргі жағдайды ескере отырып, «Ирак мұнайы» журналының шығарылуын шектеу қажет деп табылғандықтан, жарияланым алдағы хабарламаға дейін екі айда бір рет шығарылады» делінген. «The Crescent» атты компанияның ішкі басылымы 1970 жылдарға дейін жарық көрді. IPC Newsletter – ИПК зейнеткерлеріне арналған, тоқсан сайын шығатын журнал, ол 1974 жылдан 2014 жылға дейін жарық көрді.