Кіріспе

Анисакис (/æ//n//ə/'s//ɑː//k//iː//z/ anəSAHkeez) – балықтар мен теңіз сүтқоректілерінің тіршілік циклымен байланысты паразиттік нематодалар туысы. Олар адамдарға жұғады және анисакиаз ауруын қоздытады. Бұл паразитке қарсы иммуноглобулин Е өндіретін адамдар, Anisakis тұқылас балық жегеннен кейін аллергиялық реакцияға, оның ішінде анафилаксияға шалдығуы мүмкін.

Этимология

Анисакис туысы 1845 жылы Феликс Дюжардин Ascaris Linnaeus туысының ішкі туысы ретінде анықталды. Дюжардин этимологиясын нақты түсіндірмеді, бірақ бұл ішкі туысқа еркектері әртүрлі тікенектерге ие түрлер кіретінін ("mâles ayant des spicules inégaux") айтты; осылайша, Anisakis атауы anis (грек тілінде "әртүрлі" деген алдынан қосылатын сөз) және akis (грек тілінде "тікенек") сөздеріне негізделген. Жаңа ішкі туысқа екі түр енгізілді: Ascaris (Anisakis) distans Rudolphi, 1809 және Ascaris (Anisakis) simplex Rudolphi, 1809.

Өмірлік цикл

Анисаки түрлерінің өмірі күрделі тіршілік циклдерімен өтеді, олар өмір бойы бірнеше жануарлар арқылы жүзеге асады. Жұмыртқалары теңіз суында жарылады, ал личинкаларын көбінесе еуфаузидтер – қаңлы тәрізділер жейді. Жұқтырылған қаңлы тәрізділерді балықтар немесе кальмарлар жейді, содан кейін нематодалар ішек қабырғасына еніп, қорғаныш қабықшамен қапталады, әдетте ішкі органдардың сыртында, бірақ кейде бұлшық етте немесе тері астында орналасады. Өмірлік цикл жұқтырылған балықты теңіз жануары – кит, ителгі, теңіз арыстаны, дельфин немесе теңіз құсы, акула сияқты басқа жануар жегенде аяқталады. Нематода ішекте тіршілік етеді, тамақтанады, өседі, жұптасады және жұмыртқаларын жануардың нәжісі арқылы теңіз суына шығарады. Теңіз сүтқоректілерінің ішегі адам ішегіне ұқсас болғандықтан, Анисаки түрлері шикі немесе жеткіліксіз пісірілген балық жеген адамдарға жұғуға қабілетті.

Көбею

Жыныстық көбею личинкалар соңғы қожайынға жеткеннен және соңғы ауысуын аяқтағаннан кейін жүзеге асады, осы кезде жыныс мүшелері дамиды. Әйелдер түріне және жыныстық жетілу кезіндегі өлшеміне байланысты 2,6 миллионға дейін жұмыртқа туа алады. 1980 жылдардың ортасынан бері түрлерді анықтау үшін қазіргі заманғы генетикалық техникалардың енгізілуімен осы туыстың белгілі әртүрлілігі күрт өсті. Әрбір соңғы қожайын түрінің өзіне тән биохимиялық және генетикалық тұрғыдан анықталатын, көбею процесінде оқшауланған "туыс түрлері" бар екені анықталды. Бұл жағдай балықтағы әртүрлі туыс түрлерінің үлесін балық қорының популяциялық ерекшеліктерін анықтау үшін индикатор ретінде қолдануға мүмкіндік берді.

Морфология

Анисакилердің барлық нематодаларға тән ортақ белгілері бар: денесі құрт пішіндес, көлденең қимасы дөңгелек және сегменттерге бөлінбеген. Дене қуысы тар псевдоцельге дейін кемітілген. Ауыз денесінің алдыңғы бөлігінде орналасқан және тамақтану мен сезінуге қатысатын өскіндермен қоршалған, ал анус артқы бөлігінен сәл ығысқан. Жалпақ эпителий денеді ас қорыту қышқылынан қорғау үшін қабатты қабық секрециялайды. Көптеген жандарды қамтитын күрделі тіршілік циклына ие барлық паразиттер сияқты, морфологияның егжей-тегжейі жандар мен тіршілік циклының сатысына қарай өзгеріп отырады. Балықтарды зарарлайтын сатысында Анисакис түрлері ерекше "сағат серпіні" пішінде табылады. Олар оралмағанда шамамен 2 см ұзындықты құрайды. Соңғы жандарда анисакидтер ұзынырақ, жуандау және берік болады, сүтқоректілердің ішегінің қауіпті ортасымен күресу үшін.

Денсаулыққа әсері

Анисакидтер адам денсаулығына нашар өңделген балықты жеу арқылы ішекке гельминттермен (құрттармен) инфекция жұқтыру және балық етінде қалған құрттардың химиялық заттарына аллергиялық реакциялар арқылы қауіп келтіреді.

Анисаказис

Анисакиаз – Anisakis simplex тұқымдас личинкалары бар шикі немесе жетілінбеген теңіз өнімдерін тұтыну нәтижесінде туындайтын адамның асқазан-ішек жолының паразиттік инфекциясы. Паразиттік құрт жұтылғаннан кейін бірнеше сағат ішінде ішек қабырғасын тесіп өтуге тырысады, бірақ сәтті болмағандықтан ішекте тұрып қалып, өледі. Паразиттің болуы иммундық жауапты тудырады; иммундық жасушалар құрттарды қоршап, ас қорыту жүйесін бітеп тастайтын шар тәрізді құрылым жасайды, бұл қатты іш ауруына, нашар тамақтануға және құсуға себеп болады. Кейде личинкалар қайтадан құсылып шығады. Егер личинкалар ішекке немесе тоқ ішекке өтсе, инфекциядан кейін бір-екі аптадан соң ауыр эозинофильді грануломатоздық реакция пайда болуы мүмкін, бұл Крон ауруының белгілеріне ұқсас симптомдарға әкеледі. Anisakidae тұқымдасына жататын адамға жұққан алғашқы жағдай Нидерландыда Ван Тиль есімді ғалыммен тіркелген, ол іш ауруынан зардап шеккен науқаста теңіз нематодасын тапқан. Бұл ауру әлемнің балықты шикі, жеңіл тұздалған немесе тұздалған күйінде тұтынатын аймақтарында жиі кездеседі. Ең көп таралған аймақтар: Скандинавия (балық бауырларынан), Жапония (сашими жегеннен кейін), Нидерланды (зарарланған ашытылған сельдь – maatjes жегеннен кейін), Испания (эскабешеде маринадталған анчоустар мен басқа балықтарды жегеннен кейін) және Оңтүстік Американың Тынық мұхитының жағалауы (севиче жегеннен кейін). АҚШ-тағы аурудың таралу жиілігі белгісіз, себебі бұл ауру тіркеуге алынбайды және оны анықтау қиын немесе басқа аурулармен шатастыру мүмкін. Анисакиаз алғаш рет 1960 жылдары анықталды. 1970 жылдары ғылыми әдебиеттерде жылына шамамен 10 жағдай тіркелген. Үйде дайындалған шикі немесе жетілінбеген балық тағамдарын тұтынудың артуына байланысты, шындығында бұл көрсеткіштен әлдеқайда жоғары болуы мүмкін. Жапонияда жылына 1000-нан астам жағдай тіркеледі. Жақсы диагностикалық құралдардың және хабардарлықтың артуы анисакиаз туралы хабарлаудың жиілеуіне әкелді.

Диагностика

Диагноз гастроскопиялық тексеру арқылы қойылуы мүмкін, оның барысында 2 см-лік личинкалар көзбен байқалып алынады, немесе биопсия кезінде немесе хирургиялық операцияда алынған тіндің гистопатологиялық зерттеуі арқылы. Анисакиаз диагнозын қою үшін маңызды көрсеткіштер – жақында шикі немесе жеткіліксіз пісірілген балық немесе кальмар жеу, одан кейін асқазанның эпигастрий аймағында немесе оң төменгі жақтағы ауырудың кенеттен басталуы. Гастроскопия немесе хирургиялық араласу арқылы личинканы алып, зерттеу нәтижесі бойынша нақты диагноз қойылады.

Алдын алу

Тұтынушылар мен өндірушілерді балықта анисакид құрттарының бар екендігі туралы хабардар ету – маңызды және тиімді алдын алу стратегиясы. Анисакиазды 60 °C-тан жоғары температурада немесе мұздату арқылы оңай болдырмауға болады. АҚШ-тың Азық-дәрі басқармасы (FDA) шикі жеуге арналған барлық балық пен теңіз өнімдерін 15 сағат бойы -35 °C немесе одан төмен температурада немесе 7 күн бойы -20 °C немесе одан төмен температурада мұздатуды ұсынады. Адамдар шаруашылықта өсірілген балыққа қарағанда жабайы балықты жегенде анисакиазға шалдығу қаупі жоғары деп есептеледі. Көптеген елдер паразиттерді өлтіру үшін шикі жеуге арналған балықтың барлық түрлерін алдын ала мұздатуды міндеттейді. Нидерландыдағы шамайды мұздатуға қатысты талап Нидерландыда адамдардың анисакиазға шалдығуын дерлік тоқтатып берді. Анисакиазды болдырмаудың ең жақсы жолы – шикі немесе жеткіліксіз пісірілген балықты немесе кальмарды жеуден аулақ болу. Тағы бір кең таралған алдын алу әдісі – балықты немесе кальмарды тұтынар алдында жылулық өңдеуден өткізу. Балықты немесе кальмарды > 60 °C температурада > 1 минут пісіру керек немесе -20 °C температурада > 24 сағат бойы толығымен мұздату керек.

Емдеу

Құрт үшін адамдар - соқпаққа тірелген мекен. Анисакис және псевдотерранова личинкалары адам организмінде тірі қала алмайды және көбінесе өледі. Кейбір жағдайларда инфекция симптомдық еммен шешіледі. Дегенмен, басқа жағдайларда инфекция жіңішке ішек бітелуіне алып келуі мүмкін, онда хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін, алайда альбендазолмен ғана емдеу (хирургияны болдырмау) сәтті нәтиже берген жағдайлар да бар. Ішек қабырғасының жарылуы (жедел жағдай) мүмкін асқынулардың бірі.

Аллергиялық реакциялар

Балық мұқият пісірілген жағдайда да, Anisakis личинкалары адам денсаулығына қауіп тудырады. Анисакидтер (және оларға жақын түрлер, мысалы, теңіз есірткіші, Pseudoterranova түрлері және Hysterothylacium aduncum балық құрты) балыққа инфекция жұқтырғанда айналасындағы тіндерге көптеген биохимиялық заттарды бөліп шығарады. Олар көбінесе балық филесінің ішінде толығымен, жайсыз жағдайда желінеді. Жедел аллергиялық белгілер, мысалы, есекжем және анафилаксия, асқазан-ішек симптомдарымен бірге немесе оларсыз пайда болуы мүмкін. Балық жеумен байланысты аллергиялық симптомдардың жиі кездесуі асқазан-аллергиялық анисаказис деген түсінікке әкелді, бұл IgE-мен қатысты жедел, жүйелік реакция. Сезімталдық және аллергия тері сынамасы арқылы және Anisakis-ке қарсы нақты антиденелерді анықтау арқылы анықталады. Жоғары сезімталдық жұқтырған балықты жегеннен кейін алғашқы бірнеше күн ішінде IgE деңгейінің күрт өсуімен көрінеді.

Пайда болуы

Анисакидтердің дернәсілдері теңіз және анадромалық балықтардың (мысалы, бөккен, сардина) кең таралған паразиті болып табылады, сондай-ақ кальмарлар мен сепкілдерде де кездеседі. Керісінше, олар тұздылығы төмен сулардағы балықтарда табылмайды, себебі құрттың өмірлік циклын аяқтау үшін крилдің физиологиялық талаптары қажет. Анисакидтер киттер сирек кездесетін аймақтарда да аз болады, мысалы, Оңтүстік Солтүстік теңізде. Анисакидтердің күрделі өмірлік циклдары, түрге тән қарым-қатынастары және олардың жұмыртқалары түпкі қожайынның нәжісімен шығарылатындықтан, жергілікті балық популяцияларында анисакидтерді анықтау олардың түпкі қожайындарының таралу аймағын немесе көші-қон жолдарын бағалау үшін пайдалы құрал болуы мүмкін. Оңтүстік жарты шардың Anisakis дернәсілдерінің сирек кездесетін, ерекше қоныстары – теңіз құстары, акулалар немесе теңіз жыландары.

Таксономия

Қазіргі уақытта бұл туыста 13 түрдің бар екені белгілі, олардың 12-сі ресми сипатталған, ал бір түрге уақытша атау берілген (A. simplex sensu Davey, 1971 – уақытша атау). Таксондық зерттеуді қажет ететін үш түр бар (A. dussumierii (Brenden, 1870), A. insignis (Diesing, 1851) және A. salaris (Gmelin, 1790) Yamaguti, 1935). Тағы бір түр күмәнді атаумен жіктелген (A. diomedeae (Linstow)). Сонымен қатар, 17 түр атауы қазіргі уақытта осы туыста бар деп саналатын 13 түрдің синонимі болып есептеледі.