Эхинококк: Паразиттік ауру және оның түрлері

Кіріспе

Эхинококк типті тасқұрттардың паразиттік ауруы

Ауру

Жұқпа, паразиттің жұмыртқалары бар тамақ немесе су ішілгенде немесе жұқтырған жануармен тығыз байланыс жасағанда таралады. Көбінесе жұқтыратын жануарлар: иттің, түлкінің және қасқырдың арасында кездеседі. Альвеолалық түрі көбінесе хирургиялық араласуды, одан кейін дәрілік емді қажет етеді. Аурудың экономикалық құны жылына шамамен 3 миллиард АҚШ долларына бағаланады. Шошқа, сиыр және жылқы сияқты басқа жануарларға да әсер етуі мүмкін.

Белгілері мен симптомдары

Адам организмінде аурудың көрінісінде E. granulosus, E. multilocularis, E. oligarthrus және E. vogeli бауырда (жағдайлардың 75% -ында), өкпеде (жағдайлардың 5–15% -ында) және басқа да ағзаларда, мысалы, көкбауырда, мида, жүректе және бүйректерде (жағдайлардың 10–20% -ында) орналасады. E. granulosus жұқтырған және осыған байланысты цистикалық эхинококкозбен ауыратын адамдарда ауру денеде баяу өсетін масса ретінде дамиды. Бұл баяу өсетін массалар, көбінесе кисталар деп аталады, сонымен қатар альвеолярлық және поликистоздық эхинококкозбен жұқтырған адамдарда да кездеседі. Цистоздық эхинококкозбен ауыратын адамдарда кездесетін кисталар әдетте гидатид сұйықтығы деп аталатын мөлдір сұйықтықпен толтырылады, шар тәрізді, әдетте бір бөліктен тұрады және әдетте денедегі бір ғана аймақта орналасады. Альвеолярлық және поликистоздық эхинококкозбен ауыратын адамдарда кездесетін кисталар цистоздық эхинококкозбен ауыратын адамдардағы кисталарға ұқсас болғанымен, альвеолярлық және поликистоздық эхинококкоз кисталары көбінесе бірнеше бөліктен тұрады және кеңеюге қарағанда инфильтративті өсуге бейім. Кистаның организмдегі орналасуына байланысты, адамда аурудың ешқандай белгісі болмауы мүмкін, тіпті кисталар өте үлкен болса да, немесе кисталар өте кішкентай болса да белгілер пайда болуы мүмкін. Егер адамда белгілер байқалса, олар көбінесе кисталардың орналасқан жеріне байланысты болады. Мысалы, егер адамның өкпесінде кисталар болса және ол белгілі бір симптомдарды сезінсе, оның жөтел, тыныс алудың қиындауы және/немесе кеудеде ауырсыну сезімі болуы мүмкін. Ал егер адамның бауырында кисталар болса және ол белгілі бір симптомдарды сезінсе, онда іштің ауырсынуы, іш қуысының сезімталдығының өзгеруі, іштің массасымен бірге гепатомегалия, сарғаю, қызба және/немесе анафилактикалық реакция болуы мүмкін. Сонымен қатар, егер кисталар денеде жарылса, хирургиялық жолмен алынған кезде немесе денеге түскен жарақат салдарынан, адам анафилактикалық шокқа түсіп, жоғары температура, қышыма, ерін мен қабақтың ісінуі, демқынқысылу, стридор және мұрынның ағуы сияқты белгілер пайда болуы мүмкін. Аралық иелерден айырмашылығы, түпкі иелер инфекциядан көбінесе көп зардап шекпейді. Кейде, паразиттің өте жоғары қажеттілігіне байланысты иеде кейбір витаминдер мен минералдардың жетіспеушілігі туындауы мүмкін. Эхинококктардың барлық түрлері үшін инкубациялық кезең айлар мен жылдарға, тіпті ондаған жылдарға созылуы мүмкін. Бұл көбінесе кистаның организмдегі орналасуына және оның өсу жылдамдығына байланысты.

In the human manifestation of the disease, E. granulosus, E. multilocularis, E. oligarthrus and E. vogeli are localized in the liver (in 75% of cases), the lungs (in 5–15% of cases) and other organs in the body such as the spleen, brain, heart, and kidneys (in 10–20% of cases). In people who are infected with E. granulosus and therefore have cystic echinococcosis, the disease develops as a slow growing mass in the body. These slow growing masses, often called cysts, are also found in people that are infected with alveolar and polycystic echinococcosis. The cysts found in those with cystic echinococcosis are usually filled with a clear fluid called hydatid fluid, are spherical, and typically consist of one compartment and are usually only found in one area of the body. While the cysts found in those with alveolar and polycystic echinococcosis are similar to those found in those with cystic echinococcosis, the alveolar and polycystic echinococcosis cysts usually have multiple compartments and have infiltrative as opposed to expansive growth. Depending on the location of the cyst in the body, the person could be asymptomatic even though the cysts have grown to be very large, or be symptomatic even if the cysts are absolutely tiny. If the person is symptomatic, the symptoms will depend largely on where the cysts are located. For instance, if the person has cysts in the lungs and is symptomatic, they will have a cough, shortness of breath and/or pain in the chest. On the other hand, if the person has cysts in the liver and is symptomatic, they will experience abdominal pain, abnormal abdominal tenderness, hepatomegaly with an abdominal mass, jaundice, fever and/or anaphylactic reaction. In addition, if the cysts were to rupture while in the body, whether during surgical extraction of the cysts or by trauma to the body, the person would most likely go into anaphylactic shock and have high fever, pruritus (itching), edema (swelling) of the lips and eyelids, dyspnea, stridor and rhinorrhea. Unlike intermediate hosts, definitive hosts are usually not hurt very much by the infection. Sometimes, a lack of certain vitamins and minerals can be caused in the host by the very high demand of the parasite. The incubation period for all species of Echinococcus can be months to years, or even decades. It largely depends on the location of the cyst in the body and how fast the cyst is growing.

Жұмыртқа

Эхинококк жұмыртқаларында онкосфера немесе гексант деп аталатын эмбрион болады. Бұл эмбриондардың аты олардың алты ілмекшесі болғандықтан қойылған. Жұмыртқалар түпкілікті иесінің фекалиясы арқылы шығады және осы жұмыртқаларды жұту аралық иесінде инфекцияға алып келеді. Цисталар кейде сонша үлкейеді де, бірнеше жыл немесе тіпті ондаған жылдар бойында бірнеше литр сұйықтыққа толуы мүмкін. Цистаның диаметрі 1 см-ге жеткен кезде, оның қабырғасы қалың сыртқы жасушасыз мембранаға ажыратылады, ол жұқа герминативтік эпителийді жабады. Осы эпителийден жасушалар цистаның ішінде өсе бастайды. Бұл жасушалар вакуольденіп, көкпарлы капсулалар деп аталады, олар – паразиттің протосколикстер бүршіктейтін бөліктері. Көбінесе цисталардың ішінде қызыл цисталар да пайда болады.

Морфологиялық айырмашылықтар

Эхинококктың әртүрлі түрлері арасындағы маңызды морфологиялық айырмашылық – таспа құрттарының ұзындығы. E. granulosus шамамен 2-ден 7 мм-ге дейін, ал E. multilocularis көбінесе кішірек болып, 4 мм немесе одан да аз ұзындықта кездеседі. Ал E. vogeli 5,6 мм-ге дейін, E. oligarthrus болса 2,9 мм-ге дейін ұзын болады.

Абыройлы жағдайлар

Кейбір ерекше жағдайларда етқоректілер аралық иегер рөлін атқарады. Мысалы, E. granulosus гидатидті кисталарымен зарарланған үй мысықтары.

Жіктеу

Адамдарда ең көп кездесетін түрі – кистоздық эхинококкоз (кейде монолокулярлы эхинококкоз деп те аталады), оның себебі – Echinococcus granulosus sensu lato. Екінші жиі кездесетін түрі – альвеолярлық эхинококкоз (бауырдың альвеолярлық коллоиды, альвеолярлық гидатидтің ауруы, альвеолкококкоз, көп қуысты эхинококкоз, "кішкентай түлкі таспа құрты" деп те аталады), оның себебі – Echinococcus multilocularis. Үшіншісі – поликистоздық эхинококкоз (адамның поликистоздық гидатидтің ауруы, неоторпикалық эхинококкоз деп те аталады), оның себебі – Echinococcus vogeli және өте сирек – Echinococcus oligarthrus. Альвеолярлық және поликистоздық эхинококкоз адамдарда сирек диагноздалады және кистоздық эхинококкоз сияқты кеңінен таралмаған, бірақ поликистоздық эхинококкоз медицинада салыстырмалы түрде жаңа және эхинококкоз туралы сөздерде көбінесе еске алынбайды, ал альвеолярлық эхинококкоз – өлім-жітім көрсеткіші жоғары, көптеген елдерде жаңадан пайда болатын ауруға айналуы мүмкін қауіпті ауру.

Цистикалық

Эхинококкоздың кез келген түрін ресми диагностикалау үшін суреттеу техникалары, гистопатология, нуклеин қышқылын анықтау және серологияны қолданатын құралдар жиынтығы қажет. Цистоздық эхинококкозды диагностикалауда суреттеу – басты әдіс, ал E. granulosus-қа тән антигендерді пайдаланатын серологиялық тесттер (мысалы, тікелей гемагглютинация, ELISA (ферменттік иммуносорбенттік талдау), иммуноблоттар немесе латекс агглютинациясы) суреттеу нәтижелерін растайды. Цистоздық эхинококкозды анықтау үшін таңдаулы суреттеу әдісі – ультрадыбыстық зерттеу, себебі ол дене мүшелеріндегі кисталарды көруге ғана емес, сонымен қатар арзан, инвазивті емес және жылдам нәтиже беруге мүмкіндік береді. Ультрадыбыстық зерттеуден өзге, МРТ және КТ сканерлері де қолданылады, бірақ цистоздық эхинококкозды диагностикалау кезінде МРТ көбінесе КТ-ға артықшылық беріледі, өйткені ол тіндердегі сұйық қуыстарды жақсырақ көрсетеді.

Альвеолярлық

Цистикалық эхинококкоз сияқты, ультрадыбыстық зерттеу альвеолярлы эхинококкозды диагностикалау үшін де таңдаулы бейнелеу әдісі болып табылады және көбінесе КТ сканерлерімен толықтырылады, себебі КТ сканерлері альвеолярлы эхинококкозға тән ең көп зақымданулар мен кальцификацияларды анықтай алады. МРТ де ультрадыбыстық зерттеумен бірге қолданылады, бірақ КТ сканерлері артықшылыққа ие. Цистикалық эхинококкоз сияқты, бейнелеу альвеолярлы эхинококкозды диагностикалаудың басты әдісі болып табылады, ал бейнелеу нәтижелерін растау үшін сол серологиялық тесттердің түрлері қолданылады (бірақ қазір E. multilocularis антигендеріне қатысты). Сондай-ақ, серологиялық тесттер альвеолярлы эхинококкозды диагностикалау үшін цистикалық эхинококкозға қарағанда құндырақ екенін атап өту керек, себебі олар альвеолярлы эхинококкозды анықтауда сенімдірек, өйткені E. multilocularis-ке тән антигендердің көбірек саны бар. Поликистоздық эхинококкозды диагностикалау үшін ПТР қолданудың жалғыз кемшілігі – ПТР үшін тек E. oligarthrus немесе E. vogeli-ге ғана тән генетикалық тізбектердің жеткіліксіз саны. Үйде мал союдан кейін өлекселерді және ішек-қарны дұрыс тастау кедей және шалғай аймақтарда қиындық тудырады, сондықтан иттің малдың ішек-қарнына қол жеткізуі оңай, осылайша Echinococcus granulosus паразитінің тіршілік циклы аяқталып, қоғам цистикалық эхинококкозға ұшырайды. Гидатид цисталары бар бауыр мен өкпені 30 минут қайнату инфекциялық дернәсілдерді өлтірудің қарапайым, тиімді және энергия мен уақытты үнемдейтін жолы ретінде ұсынылған.

Альвеолярлық эхинококкоз

Альвеолярлы эхинококкозды алдын алуға және бақылауға бағытталған бірнеше стратегия бар, олардың көпшілігі кистоздық эхинококкозға қатысты стратегияларға ұқсас. Мысалы, денсаулық сақтау жөніндегі ағарту бағдарламалары, су тазалығын жақсарту, гигиенаны күшейту және қоныс иелерін (әсіресе қызыл түлкілерді) дегельминтизациялау – альвеолярлы эхинококкоздың таралуын болдырмау және бақылаудың тиімді жолдары. Дегенмен, кистоздық эхинококкоздан өзгеше, онда E. granulosus-қа қарсы вакцина бар болса, қазіргі таңда E. multilocularis-қа қарсы иттілер мен малға арналған вакцина жоқ.

Полицистикалық эхинококкоз

Цистикалық және альвеолярлық эхинококкозды бақылау мен алдын алу стратегияларының көптеген түрлері болғанымен, полицистикалық эхинококкозды бақылау мен алдын алу әдістері шектеулі. Бұл, әдетте, полицистикалық эхинококкоздың Орталық және Оңтүстік Америкамен ғана шектелгенімен және адамдардың E. oligarthrus және E. vogeli паразиттеріне кездейсоқ ие болу жолының толыққанды түсініксіздігімен байланысты.

Цистикалық

Қазіргі уақытта бірнеше терапиялық нұсқалар қол жетімді. Альбендазолмен емдеу, празиквантелмен бірге немесе жеке қолданылса, кішкентай, асқынусыз кисталар үшін (< 5 см) пайдалы. Медициналық еммен ғана кисталардың 30% ғана жоғалады. Альбендазолды күніне екі рет 1–5 ай бойы қолдану ұсынылады. Альбендазолға балама ретінде мебендазолды кем дегенде 3–6 ай бойы қолдануға болады. Үлкен бауыр кисталары (> 10 см), жарылу қаупі бар кисталар және/немесе асқынулы кисталар үшін хирургиялық араласу қажет. Лапароскопиялық тәсіл минималды ауру және өлім-жітіммен жоғары емделу деңгейін қамтамасыз етеді. Радикалды тәсіл (толық цистоперицистектомия) операциядан кейінгі құрсақ инфекциясы, өт жолдары фистуласы және жалпы аурушылықтың қаупін азайту себептілі артықшылыққа ие. Эндемиялық аймақтарда, хирургияны маманданбаған хирургтар жүргізген жағдайда консервативті тәсілдер қолданылады. Ол операцияға жарамсыз және/немесе операциядан бас тартқан науқастарға, операциядан кейін қайталануға және медициналық емге жауап бермеген жағдайларда көрсетіледі. Қазіргі уақытта цистадағы ұрықты қабатты радиожиілік абляция құрылғысы арқылы тері арқылы термиялық абляция (ТТА) жасауды қарастыратын зерттеулер жүргізілуде. Бұл емдеу әдісі әлі салыстырмалы түрде жаңа және кеңінен қолдану үшін қосымша зерттеулер қажет. Жұқпаның жоғары деңгейі байқалатын әлемнің аймақтары көбінесе ауылдық жайылымдармен сәйкес келеді, онда итке жұқтырған жануарлардың органдарын жеуге мүмкіндік бар. E. multilocularis негізінен Солтүстік жарты шарда, Орталық Еуропа, Еуропаның солтүстік бөлігі, Азия және Солтүстік Америкада кездеседі. Дегенмен, оның таралуы әрдайым осылай болған жоқ. Мысалы, 1980 жылдардың соңына дейін Еуропадағы E. multilocularis эндемиялық аймақтары Франция, Швейцария, Германия және Австрияда ғана белгілі болды. Бірақ 1990 жылдар мен 2000 жылдардың басында Франция мен Германияның кейбір аймақтарында түлкілердің жұғу деңгейінің өсуіне байланысты E. multilocularis таралуы өзгерді. Нәтижесінде Швейцария, Германия және Австрияда, сондай-ақ Нидерланды, Бельгия, Люксембург, Польша, Чехия, Словакия және Италия сияқты көршілес елдерде бірнеше жаңа эндемиялық аймақтар табылды. Балтық елдерінің эндемиялық аймақ екеніне де дәлелдер бар. Альвеолярлы эхинококкоз өте кең таралмағанмен, E. multilocularis-тің таралу қабілетіне байланысты алдағы жылдары кейбір елдерде бұл аурудың пайда болуы немесе қайта пайда болуы мүмкін деп саналады. E. vogeli және E. oligarthrus, алдыңғы екі Echinococcus түрінен айырмашылығы, Орталық және Оңтүстік Америкамен шектелген. Сонымен қатар, E. vogeli және E. oligarthrus инфекциялары (полицистикалық эхинококкоз) эхинококкоздың ең сирек түрі болып саналады.

A number of therapy options are presently available. Treatment with albendazole, whether combined or not with praziquantel, is useful for smaller, uncomplicated cysts (< 5 cm). Only 30% of cysts disappear with medical treatment alone. Albendazole is preferred twice a day for 1–5 months. An alternative to albendazole is mebendazole for at least 3 to 6 months. Surgery is indicated for bigger liver cysts (> 10 cm), cysts at risk of rupture and/or complicated cysts. A laparoscopic approach provides excellent cure rates with minimal morbidity and mortality. The radical technique (total cystopericystectomy) is preferable because of its lower risk for postoperative abdominal infection, biliary fistula, and overall morbidity. Conservative techniques are appropriate in endemic areas where surgery is performed by nonspecialist surgeons. It is indicated for inoperable cases and/or patients who reject surgery, for recurrence after surgery, and for lack of response to medical treatment. There is currently research and studies looking at new treatment involving percutaneous thermal ablation (PTA) of the germinal layer in the cyst by means of a radiofrequency ablation device. This form of treatment is still relatively new and requires much more testing before being widely used. Areas of the world where there is a high rate of infection often coincide with rural, grazing areas where dogs are able to ingest organs from infected animals. E. multilocularis mainly occurs in the Northern hemisphere, including central Europe and the northern parts of Europe, Asia, and North America. However, its distribution was not always like this. For instance, until the end of the 1980s, E. multilocularis endemic areas in Europe were known to exist only in France, Switzerland, Germany, and Austria. But during the 1990s and early 2000s, there was a shift in the distribution of E. multilocularis as the infection rate of foxes escalated in certain parts of France and Germany. As a result, several new endemic areas were found in Switzerland, Germany, and Austria and surrounding countries such as the Netherlands, Belgium, Luxembourg, Poland, the Czech Republic, the Slovak Republic, and Italy. There is also evidence showing that the Baltic Countries are endemic areas. While alveolar echinococcosis is not extremely common, it is believed that in the coming years it will be an emerging or re emerging disease in certain countries as a result of E. multilocularis’ ability to spread. Unlike the previous two species of Echinococcus, E. vogeli and E. oligarthrus are limited to Central and South America. Furthermore, infections by E. vogeli and E. oligarthrus (polycystic echinococcosis) are considered to be the rarest form of echinococcosis.

Өлімдер

2010 жылы бұл ауру 1200 адамның өліміне себеп болды, бұл 1990 жылы тіркелген 2000 өлімнен азырақ. Бұл жағдай гидатидоздық кистаға байланысты болуы мүмкін.

Эхинококкоз – адамзат тарихы бойында белгілі болған ауру. Ол туралы Талмудта да айтылған. Гиппократ, Аретей, Гален және Раз сияқты ежелгі ғалымдар да оны мойындаған. Емдеу үшін бау-жапырақтар, мысалы, тимелия және шикі сарымсақ қолданылған. Эхинококкоз соңғы екі мың жылдан бері белгілі болғанымен, оның паразиттік тегін анықтау және сипаттау бойынша нақты прогресс соңғы екі жүз жылда ғана жасалды. Эхинококкоздың себебін анықтауға жасалған алғашқы қадам 17 ғасырда Франческо Редидің гидатидтік кисталардың «жануарлар» тегінен екенін көрсетуі болды. Содан кейін, 1766 жылы Пьер Симон Паллас инфекцияға шалдыққан адамдарда табылған гидатидтік кисталардың шын мәнінде лента құрттарының дернәсілдері екенін болжады. Бірнеше онжылдықтан кейін, 1782 жылы Гойзе кисталарды және лента құрттарының бас бөліктерін дәл сипаттады, ал 1786 жылы Бэтш E. granulosus-ты дәл сипаттады. Жарты ғасыр өткен соң, 1850 жылдары Карл фон Сибольд жүргізген тәжірибелер арқылы иттің денесіндегі эхинококк кисталары ересек лента құрттарын тудыратынын көрсетті. Одан кейін, 1863 жылы Рудольф Лёкарт E. multilocularis-ті анықтады. 1900 жылдардың басында және ортасында E. granulosus және E. multilocularis түрлерінің ерекшеліктері, олардың тіршілік циклі және ауруды қалай тудыратыны толығырақ сипатталды, себебі көптеген ғалымдар зерттеулер мен тәжірибелер жүргізе бастады. E. granulosus және E. multilocularis екеуі де 20 ғасырдың басында немесе одан кейін адам эхинококкозымен байланысты болды, бірақ E. oligarthrus және E. vogeli адам эхинококкозының себептері ретінде 1900 жылдардың ортасында ғана анықталды. Солтүстік Франциядағы Амиен қаласындағы жасөспірімнің 3-4 ғасырлардағы қабірінен табылған екі кальцийленген нысан гидатидтік кисталар деп жорылған.