Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Паразиттік жалпақ құрттар класы
Class of parasitic flatworms
Трематода – жалпақ құрттар класы, сонымен қатар сіңір құрттары деп те аталады. Олар міндетті түрде ішкі паразиттер болып табылады және күрделі өмірлік циклына кем дегенде екі жануардың қатысуы қажет. Жыныссыз көбеюі жүзеге асатын аралық жануар көбінесе ұлулар болады. Сіңір құрттарының жыныстық көбеюі орын алатын негізгі жануар – омыртқалы жануар. Трематодалармен жұғу омыртқалы жануарлардың бес дәстүрлі класында: сүтқоректілер, құстар, қосмекенділер, жорғалаушылар және балықтарда ауруға себеп болуы мүмкін.
Trematoda is a class of flatworms known as flukes or trematodes. They are obligate internal parasites with a complex life cycle requiring at least two hosts. The intermediate host, in which asexual reproduction occurs, is usually a snail. The definitive host, where the flukes sexually reproduce, is a vertebrate. Infection by trematodes can cause disease in all five traditional vertebrate classes: mammals, birds, amphibians, reptiles, and fish.
Этимология
Трематодалар көбінесе сүрекейлер деп аталады. Бұл терминнің тамыры ежелгі ағылшын тіліндегі "flounder" балығының атауына жетеді және организмдердің жалпақ, ромб тәрізді пішінімен байланысты.
Trematodes are commonly referred to as flukes. This term can be traced back to the Old English name for flounder, and refers to the flattened, rhomboidal shape of the organisms.
Таксономия
18 000-нан 24 000-ға дейінгі белгілі трематода түрлері бар, олар екі кіші сыныпқа бөлінеді — Аспидогастрея және Дигенея. Аспидогастрея – 61 түрден тұратын кішігірім кіші сынып. Бұл сорғыштар негізінен екі жаққақты моллюскалар мен сүйекті балықтарды зарарлайды. Дигенея – трематодалардың басым бөлігін құрайды және олар кейбір моллюскалар мен омыртқалы жануарларда кездеседі.
There are 18,000 to 24,000 known species of trematodes, divided into two subclasses — the Aspidogastrea and the Digenea. Aspidogastrea is the smaller subclass, comprising 61 species. These flukes mainly infect bivalves and bony fishes. Digenea — which comprise the majority of trematodes — are found in certain mollusks and vertebrates.
Медициналық маңызы бар трематодалар
Адамдарда ауру тудыратын трематодалар көбінесе олардың қандай мүшелер жүйесіне зарар тигізетініне қарай жіктеледі. Мысалы:
Flukes that cause disease in humans are often classified based on the organ system they infect. For example:
Қан трематодалары өмірлік циклінің кейбір кезеңдерінде қанда тіршілік етеді. Адамдарда ауру тудыратын қан трематодаларына жүзушілердің қышымын тудыратын Trichobilharzia regenti және шистосомозды тудыратын Schistosoma туысының жеті түрі жатады: S. guineensis, S. haematobium, S. intercalatum, S. japonicum, S. malayensis, S. mansoni, S. mekongi. Адамдар, олардың нақты қожайыны ретінде, церкариялар (трематодалардың дернәсілдері) теріге енген кезде зарар табады. Осы церкарияларды қамтитын сумен кез келген контакт инфекцияға әкелуі мүмкін. Ересек қан трематодалары адам немесе жануарлардың резервуарлық қожайындарында жылдар бойы тіршілік ете алады. S. haematobium және S. japonicum ерекше маңызды, себебі олар канцерогенді паразиттер. Зәр шығару жолын зарарландыратын S. haematobium адамдардағы зәр шығару жолының қатерлі ісігінің маңызды себептерінің бірі болып табылады. Бұл организмді Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) 1-топқа (нақты дәлелденген) канцероген ретінде жіктейді. S. japonicum бауыр қатерлі ісігінің дамуымен байланысты және 2B-топқа (адам үшін канцерогенді болуы мүмкін) канцероген ретінде жіктеледі. Өкпе трематодалары: адамдарды зарарландыратын өкпе трематодаларының он түрі бар, олар парагонимозды тудырады. Олардың ішінде адам парагонимозының ең көп тараған себебі – шығыс өкпе трематодасы Paragonimus westermani. Өкпе трематодалары өмірлік циклін аяқтау үшін үш түрлі қожайынды қажет етеді. Бірінші аралық қожайын – бұршақ, екінші аралық қожайын – шабақ немесе қарапа, ал өкпе трематодаларының нақты қожайыны – жануар немесе адам. Трематодалардың дене бетінде қалың синцитиалды тегмент болады, ол ірі жануарлардың ішегінде тіршілік ететін түрлерді ас қорыту ферменттерінен қорғайды. Бұл сонымен қатар газ алмасу беті болып табылады; тыныс алу органдары жоқ. Ауыздық сорғыш және ацетабулум: Trematoda-ның кейбір түрлерінде, мысалы T. bragai, ацетабулум болады. Бұл дискі тәрізді мүше кейбір трематодалар мен басқа паразиттік құрттардың ауыздық сорғышына бекітіледі. Бұл паразиттік құрттарға ацетабулум мүшесін қаптаған тікендермен қожайынның тініне ену арқылы қожайынға жабысуға мүмкіндік береді. Трематодаларда ауыздық сорғыш меридиональды, экваториалдық және радиалды бұлшық еттерінен тұратын канал арқылы жұрекшеге байланысты.
Blood flukes inhabit the blood in some stages of their life cycle. Blood flukes that cause disease in humans include Trichobilharzia regenti, which causes swimmer's itch, and seven species of genus Schistosoma which cause schistosomiasis: S. guineensis, S. haematobium, S. intercalatum, S. japonicum, S. malayensis, S. mansoni, S. mekongi. As a definitive host, humans are infected when the cercariae (the larval forms of trematodes) penetrate the skin. Any contact with water containing these cercariae can potentially result in infection. Adult blood flukes can live for years in human or animal reservoir hosts. S. haematobium and S. japonicum are of particular importance, as these are carcinogenic parasites. S. haematobium, which infects the urinary bladder, is among the most important causes of bladder cancer in humans. This organism is classified by the International Agency for Research on Cancer (IARC) as a Group 1 (extensively proven) carcinogen. S. japonicum is associated with the development of liver cancer, and is classified as a Group 2B (possibly carcinogenic to humans) carcinogen. Lung flukes: there are ten species of lung flukes that infect humans, causing paragonimiasis. Of these, the most common cause of human paragonimiasis is Paragonimus westermani, the oriental lung fluke. Lung flukes require three different hosts in order to complete their life cycle. The first intermediate host is a snail, the second intermediate host is a crab or crayfish, and the definitive host for lung flukes is an animal or human host. The body surface of trematodes comprises a tough syncytial tegument, which helps protect against digestive enzymes in those species that inhabit the gut of larger animals. It is also the surface of gas exchange; there are no respiratory organs. Oral sucker and acetabulum: In some species of Trematoda, such as T. bragai, there is an acetabulum. This saucer shaped organ is attached to the oral sucker in some Trematodes and other parasitic worms. This allows for parasitic worms to attach to their host by penetrating the host’s tissue with spines lining the acetabulum organ. In trematodes, the oral sucker is linked to the pharynx via a canal composed of meridional, equatorial, and radial muscle fibers.
Қанның репродуктивті жүйесі
Көптеген трематодалар гермафродиттер, көптеген ішкі паразиттер сияқты. Қан сүрегі (Schistosoma) – трематодалардың екі жынысты (еркек және әйел жынысы бар) болатын жалғыз түрі. Қан құрттары жыныссыз және жынысты көбеюге қабілеттілігімен ерекше. Жыныссыз көбею тұщы су шаянының гепатопанкреасында жүреді, ол аралық ие ретінде қызмет етеді. Жынысты көбею тіршілік циклының кешігіректегі сатысында, нақты (омыртқалы) иесінде жүзеге асырылады. Еркек репродуктивтік жүйесі әдетте екі ұрықтан тұрады, бірақ кейбір түрлерде одан да көп болуы мүмкін. Ұрықтар ішекке қарасты артқы және жоғарғы жағында орналасқан. Сперматогенез екі қамшылы сперматозоидтарды (екі құйрықты сперматозоидтарды) өндіреді. Сперма семендік қапшықтарда сақталады, олар семіздік жолдары арқылы ұрықтармен байланысқан. Еркек репродуктивтік жүйесі түрлер арасында құрылымы жағынан айтарлықтай өзгешеді, бұл түрлерді анықтау үшін өте пайдалы болуы мүмкін. Әйел репродуктивтік жүйесі бір жұмыртқадан және тік бауырымен байланысқан созылған жатырдан тұрады. Жатыр сыртқы ортаға жыныстық тесік арқылы (еркек және әйел репродуктивтік жүйелерінің ортақ сыртқы ашылуы) ашылады. Жұмыртқалықтың орналасуы түрлерге қарай өзгереді, сондықтан әйел репродуктивтік жүйесі түрлерді анықтау үшін пайдалы. Жұмыртқа түтігінің табанында Лауэр каналы деп аталатын, аналық жолға ұқсас копуляциялық түтік орналасқан. Ооциттер жұмыртқалықтан оокапқа (жұмыртқа түтігінің кеңейтілген проксимальді ұшы) босатылады. Сперматозоидтар семендік қапшықтардан жатыр арқылы оотипке (жұмыртқа түтігінің дистальді кеңейтілген бөлігіне) жетеді, онда ұрықтандыру жүреді. Оотип жұмыртқа сарысын өндіретін бірнеше вителлиндік түтіктерге жұп түтіктер арқылы байланысқан. Жұмыртқа сарыспен қоршалғаннан кейін, оның қабығы Мелис бездерінің секрецияларынан қалыптасады, олардың түтікшелері де оотипке ашылады. Оотиптен ұрықтанған жұмыртқа жатырға қайта оралып, содан кейін жыныстық атриумнан шығарылады.
Most trematodes are hermaphrodites, as are many internal parasites. Blood flukes (Schistosoma) are the only form of trematodes that are dioecious (have both a male and female sex). Blood flukes are unique in the way that they can undergo both asexual and sexual reproduction. Asexual reproduction occurs in the hepatopancreas of a freshwater snail, which serves as an intermediate host. Sexual reproduction occurs later in the life cycle, in the definitive (vertebrate) host. The male reproductive system usually includes two testes, though some species may have more. The testes are located posterior and dorsal to the ventral sucker. Spermatogenesis produces biflagellate sperm (sperm with two tails). Sperm is stored in the seminal vesicles, which are connected to the testes by the vas deferens. The male reproductive system varies considerably in structure between species; this can be very useful in species identification. The female reproductive system consists of one ovary connected to an elongated uterus by a ciliated oviduct. The uterus opens to the exterior at the genital pore (the common external opening of the male and female reproductive systems). The location of the ovary varies among different species, making the female reproductive system useful in species identification. At the base of the oviduct is a copulatory duct — termed Laurer's canal — which is analogous to a vagina. Oocytes are released from the ovary into the oocapt (the dilated proximal end of the oviduct). Sperm cells travel from the seminal vesicles through the uterus to reach the ootype (the dilated distal part of the oviduct), where fertilization occurs. The ootype is connected via a pair of ducts to a number of vitelline ducts that produce yolk. After the egg is surrounded by yolk, its shell is formed from the secretions of Mehlis' glands, the ducts of which also open into the ootype. From the ootype, the fertilized egg then travels back into the uterus, and is ultimately released from the genital atrium.
Өмір циклдары
Триматодалардың өмірлік циклі өте күрделі, және олардың қандай таксономдық топқа жататынына байланысты, олардың өмірлік циклдері әдеттегі үш жануармен салыстырғанда бір жануармен аяқталуы мүмкін. Егер бір жануар болса, ол әдетте Lymnaeidae тұқымдасына жататын шаяндардың нақты бір түрі болады. Көптеген триматодалар өмірлік циклінің алғашқы жануары ретінде моллюскаларды жұқтырады, ал көпшілігі басқа жануарларды қатыстыратын күрделі өмірлік циклға ие. Көптеген триматодалар бір жынысты болып, жынысты және жыныссыз жолмен көбейеді. Бұған екі негізгі ерекшелік бар: жыныссыз көбеюге қабілеті жоқ Aspidogastrea және екі жынысты триматодалар – шистосомалар. Соңғы жануарда, жынысты көбею жүзеге асатын жерде, жұмыртқалар жануардың нәжісімен бірге шығарылады. Суда шығарылған жұмыртқалар аралық жануарға жұқпалы еркін жүзетін дернәсілдерді (Мирацидия) босатады, онда жыныссыз көбею жүзеге асады. Триматодалардың ерекше өмірлік тарихын көрсететін түр – құс трихомонадасы, Leucochloridium paradoxum. Паразиттің көбейетін соңғы жануарлары – орман құстары, ал паразиттің көбейетін аралық жануарлары – әртүрлі шаяндар түрлері. Құстың ішегіндегі ересек паразит жұмыртқалар шығарады, олар құстың нәжісімен жерге түседі. Кейбір жұмыртқаларды шаяндар жұтып қойып, олардан дернәсілдер (мирацидиялар) шығады. Бұл дернәсілдер өсіп, қапшық тәрізді пішінге ие болады. Бұл сатылы кезең спороциста деп аталады, ол шаянның ас қорыту безіндегі орталық дене құрайды және шаянның басында, бұлшықетті аяғында және көз сабаларындағы ұрық қапшығына дейін созылады. Паразит спороцисттің орталық денесінде көбейіп, көптеген ұсақ эмбриондарды (редия) жасайды. Бұл эмбриондар ұрық қапшығына көшіп, серкарияға айналады.
Trematodes have a very complex life cycle and depending on what taxa they belong to, their life cycles can be completed with as little as one host compared to the typical three hosts. When there is one host, this is normally a specific species of snail of the family Lymnaeidae. Almost all trematodes infect molluscs as the first host in the life cycle, and most have a complex life cycle involving other hosts. Most trematodes are monoecious and alternately reproduce sexually and asexually. The two main exceptions to this are the Aspidogastrea, which have no asexual reproduction, and the schistosomes, which are dioecious. In the definitive host, in which sexual reproduction occurs, eggs are commonly shed along with host feces. Eggs shed in water release free swimming larval forms (Miracidia) that are infective to the intermediate host, in which asexual reproduction occurs. A species that exemplifies the remarkable life history of the trematodes is the bird fluke, Leucochloridium paradoxum. The definitive hosts, in which the parasite reproduces, are various woodland birds, while the hosts in which the parasite multiplies (intermediate host) are various species of snail. The adult parasite in the bird's gut produces eggs and these eventually end up on the ground in the bird's feces. Some eggs may be swallowed by a snail and hatch into larvae (miracidia). These larvae grow and take on a sac like appearance. This stage is known as the sporocyst and it forms a central body in the snail's digestive gland that extends into a brood sac in the snail's head, muscular foot and eye stalks. It is in the central body of the sporocyst where the parasite replicates itself, producing many tiny embryos (redia). These embryos move to the brood sac and mature into cercaria.
Мысал: бауырдағы көкжиек
Бауыр сүрегі, түрлерінің бірі, бауыр сүрегі ауруын қоздырады, ол фасциолез деп те аталады. Олар гермафродиттік ішкі паразиттер. Бұл бауыр жолдары арқылы көптеген дамымаған сүректің қозғалысынан немесе өт жолдарына көшкен ересек сүректен пайда болады. Бауыр сүрегі барлық малға және адамдарға шикі немесе жартылай пісірілген балық жеген кезде жұғады. Басқа сүректің түрі сияқты, бауыр сүрегіне де аралық иегерлер қажет, сондықтан жануарлардан адамға жұғу үш кезеңде жүреді. Бірінші кезең – шаянның (бірінші аралық иегер) нәжісі арқылы жұқтырылуы. Олар дамуын аяқтап, церкарияға айналады. Олар шаянды тастап, екінші аралық иегер – балыққа жұғады. Соңында, ірі жануарлар шикі немес жартылай пісірілген балықтан метацеркарияны жұтады. Адамдарда немесе малдарда метацеркариялар өмірлік циклын аяқтап, толыққанды бауыр сүрегіне айналады.
Liver flukes, one of the different species, are responsible for causing liver fluke disease which is also known as fasciolosis. They are hermaphroditic internal parasites. They are caused by the migration of a large number of immature flukes through the liver passageway or by adult flukes that migrate to the bile ducts. Liver flukes infect all grazing animals and infect humans when they eat raw or undercooked fish. Like other flukes, the liver flukes need intermediate hosts and as a result, the transmission from animals to humans happens in three phases. The first phase is the infection of the snail (the first intermediate host) via feces. They complete their gestation and hatch as cercariae. They leave their snail hosts and infect fish who are their second intermediate host. Lastly, larger animals ingest the metacercariae in raw and undercooked fish. In humans or grazing animals, the metacercariae complete their life cycle and become full grown liver flukes.
Инфекциялар
Трематодтар омыртқалы жануарлардың көптеген түрлерінде, соның ішінде сүтқоректілер, құстар, бауырымен жорғалаушылар және балықтарда ауру тудыруы мүмкін. Сиырлар мен қойлар ластанған жем жеу арқылы жұғуға шалдығуы мүмкін. Бұл инфекциялар сүт немесе ет өндірісінің төмендеуіне алып келеді, бұл мал шаруашылығы саласы үшін маңызды экономикалық салдарға ие.
Trematodes can cause disease in many types of vertebrates, including mammals, birds, reptiles, and fish. Cattle and sheep can become infected by eating contaminated food. These infections lead to a reduction in milk or meat production, which can be of significant economic importance to the livestock industry.
Емдеу
Альбендазол клонорхиаз бен описторхиазды емдеуге қолданылады. Триклабендазол көбінесе фасциолезді емдеуде қолданылады, сондай-ақ парагонимиаз және дикроцелиоз ауруларын емдеуде де пайдалы болуы мүмкін. Празиквантел бүкіл денеде кездесетін құрттар (клонорхиаз, дикроцелиоз, эхиностомиаз, фасциолопсиаз, фасциолез, гастродискоидиаз, гетерофиаз, метагонимиаз, описторхиаз, парагонимиаз және шистосомиаз) қоздырған барлық ауруларды емдеуде тиімді.
Albendazole can be used to treat clonorchiasis and opisthorchiasis. Triclabendazole is often used to treat fasciolosis, and may also be useful in the treatment of paragonimiasis and dicrocoeliasis. Praziquantel is effective in the treatment of all diseases caused by flukes (clonorchiasis, dicrocoeliasis, echinostomiasis, fasciolopsiasis, fasciolosis, gastrodiscoidiasis, heterophyiasis, metagonimiasis, opisthorchiasis, paragonimiasis, and schistosomiasis).