Кіріспе
Қан сорғыш құрттар туысы – трематодалардың бір туысы, көбінесе қанды құрттар деп аталады. Олар – адамдарда шистосомоз деп аталатын маңызды инфекциялардың таралуына жауапты паразиттік жалпақ құрттар. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы оны әлемде жүздеген миллион адамға жұққан, маляриядан кейін екінші ең ауыр әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы паразиттік ауру деп санайды. Ересек құрттар жұқтырған түріне байланысты, ішек аралықтарының немесе қуықтың тамыр торының қан капиллярларында паразиттік етеді. Бұл трематодалар мен басқа жалпақ құрттардан ерекше, себебі олардың екі жынысты түрлері бар және еркек және әйел арасында айқын жыныстық ерекшеліктер байқалады. Мыңдаған жұмыртқалар шығарылып, қуыққа немесе ішекке жетеді (жұқтырған түріне қарай), содан кейін зәр немесе нәжіс арқылы тұщы суға шығарылады. Личинкалардың келесі сатысы пайда болуы үшін, олар бұлдырықшаның аралық қожайынынан өтуі керек, ол теріге тікелей еніп, жаңа сүтқоректі қожайынды жұқтыра алады.
the organism
Schistosoma is a genus of trematodes, commonly known as blood flukes. They are parasitic flatworms responsible for a highly significant group of infections in humans termed schistosomiasis, which is considered by the World Health Organization as the second most socioeconomically devastating parasitic disease (after malaria), with hundreds of millions infected worldwide. Adult flatworms parasitize blood capillaries of either the mesenteries or plexus of the bladder, depending on the infecting species. They are unique among trematodes and any other flatworms in that they are dioecious with distinct sexual dimorphism between male and female. Thousands of eggs are released and reach either the bladder or the intestine (according to the infecting species), and these are then excreted in urine or feces to fresh water. Larvae must then pass through an intermediate snail host, before the next larval stage of the parasite emerges that can infect a new mammalian host by directly penetrating the skin.
Эволюция
Бұл туыстың шығу тегі әлі анық емес. Көп жылдар бойы осы туыстың африкалық текті деп есептелді, бірақ ДНК тізбегінің зерттеуі гиппопотамды (Hippopotamus amphibius) жұқтыратын түрлердің (S. edwardiense және S. hippopotami) бастапқы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кенозой дәуірінде гиппопотамдар Африка мен Азияда кездескендіктен, бұл туыс гиппопотамдардың паразиті ретінде пайда болған болуы мүмкін. Оңтүстік-Шығыс Азия түрлерінің бастапқы иелері, әдетте, кеміргіштер болған. Ие шаяндардың филогенетикалық байланысына сүйенсек, бұл туыс Гондванада дамыған болуы ықтимал. Schistosoma туысына ең жақын туыс – пилдерді жұқтыратын схистосомалардың Bivitellobilharzia туысы. Ірі қара мал, қой, ешкі және кашемир ешкісінің паразиті Orientobilharzia turkestanicum африкалық схистосомалармен байланысты сияқты. Бұл соңғы түр кейін Schistosoma туысына көшірілді. Гематобиум тобының ішінде S. bovis және S. curassoni, сондай-ақ S. leiperi және S. mattheei жақын туысқан болып көрінеді. S. mansoni 0,43–0,30 миллион жыл бұрын Шығыс Африкада пайда болған сияқты. S. mansoni және S. rodhaini 107,5 мен 147,6 мың жыл бұрын ортақ ата-тегін бөліскен болуы мүмкін. Бұл кезең Африкадағы балық аулаудың ең ерте археологиялық куәліктерімен сәйкес келеді. S. mansoni Шығыс Африкада пайда болып, 20–90 мың жыл бұрын халық санының тиімділігі төмендегеннен кейін Голоцен дәуірінде континентке тараған. Бұл түр кейіннен құл саудасы арқылы Америкаға жеткізілді. S. incognitum және S. nasale жапоникум тобынан гөрі африкалық түрлерге жақын. S. sinensium плиоцен кезінде кең тараған сияқты. S. mekongi Оңтүстік-Шығыс Азияға ортаңғы плейстоценде енген көрінеді. Дивергенция 270 000 жыл бұрын болған.
The sister group to Schistosoma is a genus of elephant infecting schistosomes — Bivitellobilharzia. The cattle, sheep, goat and cashmere goat parasite Orientobilharzia turkestanicum appears to be related to the African schistosomes. This latter species has since been transferred to the genus Schistosoma. Within the haematobium group S. bovis and S. curassoni appear to be closely related as do S. leiperi and S. mattheei. S. mansoni appears to have evolved in East Africa 0.43–0.30 million years ago. S. mansoni and S. rodhaini appear to have shared a common ancestor between 107.5 and 147.6 thousand years ago. This period overlaps with the earliest archaeological evidence for fishing in Africa. It appears that S. mansoni originated in East Africa and experienced a decline in effective population size 20 90 thousand years ago before dispersing across the continent during the Holocene. This species was later transmitted to the Americas by the slave trade. S. incognitum and S. nasale are more closely related to the African species rather than the japonicum group. S. sinensium appears to have radiated during the Pliocene. S. mekongi appears to have invaded South East Asia in the mid Pleistocene. The date of divergence appears to be 270,000 years before present.
Таксономия
Schistosoma тұқымдасы қазіргі таңда парафилетикалық болып табылады, демек, оны қайта қарау қажет болуы мүмкін. Осы тұқымның ішінде жиырмадан астам түр белгілі. Тұқым төрт топқа бөлінген: indicum, japonicum, haematobium және mansoni. Қалған түрлердің жақындығы әлі де анықталып жатыр. Африкада он үш түр кездеседі. Олардың он екісі екі топқа бөлінеді: жұмыртқасында бүйір тікені барлар (mansoni тобы) және ұшында тікені барлар (haematobium тобы).
Мансони тобы
Мансони тобының төрт түрі: S. edwardiense, S. hippotami, S. mansoni және S. rodhaini.
Гематобиум тобы
Haematobium тобының тоғыз түрі: S. bovis, S. curassoni, S. guineensis, S. haematobium, S. intercalatum, S. kisumuensis, S. leiperi, S. margrebowiei және S. mattheei. S. leiperi және S. matthei бір-бірімен байланысты сияқты. S. margrebowiei осы топтағы ең алғашқы түр. S. guineensis, S. bovis және S. curassoni топтарымен туыс. S. intercalatum, мүмкін, кем дегенде екі түрді қамтитын түрлер кешені болар.
Индикум тобы
Индикум тобында үш түр бар: S. indicum, S. nasale және S. spindale. Бұл топ плейстоцен дәуірінде пайда болған сияқты. Олардың барлығы өкпелі бұқақтарды қожайын ретінде пайдаланады. S. spindale Азияда кеңінен таралған, бірақ Африкада да кездеседі. Олар Азия және Үндістанда таралған. S. indicum Үндістан және Таиландта кездеседі. Индикум тобы африкалық түрлерге жақын туыс топ болып көрінеді.
Japonicum тобы
Japonicum тобында бес түр бар: S. japonicum, S. malayensis және S. mekongi, S. ovuncatum және S. sinensium. Бұл түрлер Қытайда және Оңтүстік-Шығыс Азияда таралған. S. ovuncatum және S. sinensium түрлері бір кладаға жатады және Таиландтың солтүстігінде кездеседі. Нақты қожайыны белгісіз, ал аралық қожайыны – Tricula bollingi бұлғарышаңдары. Бұл түр Pomatiopsidae тұқымдасына жататын бұлғарышаңдарды қоректену үшін пайдаланады.
Жаңа түрлер
2012 жылы осы туысқа тағы төрт түр қосылды.
2003 жылы Кенияның батысында S. mansoni және S. rodhaini гибриді шаяндарда табылды. 2009 жылға дейін ол адамдарда табылған жоқ. Сол гибрид 2015 жылы Корсикадағы шистосомоз іріңіне байланысты жүргізілген тергеу кезінде анықталды, оның бастауы Каву өзеніне дейін жетеді. 2019 жылы S. haematobium–S. mansoni гибриді Кот-д'Ивуардан келген, гематуриямен ауыратын 14 жастағы науқаста сипатталды.
Географиялық таралуы
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2017 жылғы қаңтардағы мәліметтері бойынша шистосомозбен байланысты географиялық аймақтар әліпби тәртібімен: Африка, Бразилия, Камбоджа, Кариб аймағы, Қытай, Корсика, Индонезия, Лаос, Таяу Шығыс, Филиппин, Суринам және Венесуэла. 1965 жылдан бері Еуропада Корсикада жағдай тіркелгенге дейін ешқандай жағдай болған жоқ. Шистосомаға қарсы дәрі шистосомицид деп аталады.
Адамды жұқтырған түрлер
Адамның шистозомалық паразиті Азия мен Африкада кем дегенде үш рет пайда болған сияқты. Жақында ғана сипатталған S. guineensis түрі Батыс Африкада кездеседі. Белгілі аралық қожайындары – Bulinus forskalii шаяндары. Бастапқыда Африка, Таяу Шығыс және Жерорта теңізі бассейнінде кездесетін S. haematobium, көбінесе несеп қуысы шистосомасы деп аталады, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Үндістанға әкелінді. Бұл паразиттің маңызды аралық қожайындары – Bulinus тұқымдасына жататын тұщы су шаяндары. Соңғы қожайындардың арасында адам ең маңыздысы. Бабуиндер мен маймылдар сирек соңғы қожайын болып табылады. S. intercalatum. Әдеттегі соңғы қожайын – адам. Басқа жануарлар эксперименттік түрде жұқтырылуы мүмкін.
Геном
Schistosoma haematobium, S. japonicum және S. mansoni геномдары жарияланды.