Кіріспе

Қалқаншаның түрі – Clonorchis sinensis, қытайлық бауыр құсқұсы, Trematoda класына және Platyhelminthes типіне жататын бауыр құсы. Ол балық жейтін сүтқоректілерді, соның ішінде адамдарды жұқтырады. Адамдарда ол жалпы өт жолы мен өт қабын жұқтырады, өтпен қоректенеді. Оны 1874 жылы британдық дәрігер Джеймс Макконнелл Калькуттадағы (Колката) Медициналық колледж ауруханасында тапқан. Алғашқы сипаттаманы Томас Спенсер Коббольд берген, ол оны Distoma sinense деп атады. Бұл құсқұс өмірлік циклын үш түрлі жануарда өткізеді: тұщы су шаяндары – бірінші аралық иесі, тұщы су балықтары – екінші аралық иесі және сүтқоректілер – түпкілікті иесі. Азия мен Ресейде кең таралған C. sinensis Азиядағы ең көп кездесетін және әлемдегі үшінші орынды иеленетін адам құрттарының бірі. Ол Корея, Қытай, Вьетнам және Ресейде әлі де белсенді таралуда. Жұқтығудың басым бөлігі (шамамен 85%) Қытайда тіркеледі. Клонорхиаз деп аталатын бұл инфекция көбінесе сарқырама, ас қорытудың бұзылуы, өт жолдарының қабынуы, өт жолдарының бітелуі, тіпті бауыр циррозы, холангиокарцинома және бауыр карциномы түрінде көрінеді. Өт жолдарының қатерлі ісігінің маңызды себебі ретінде, Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі 2009 жылы C. sinensis-ті 1-топқа жататын биологиялық канцероген деп жіктеді.

Ашылу

C. sinensis инфекциясының (клонорхиаз) симптомдары Қытайда ежелгі заманнан бері белгілі. Ең ертерек жазба 278 жылға дейінгі Хубэй провинциясының Цзянлинг ауданындағы және Батыс Хань әулетінің Соғысқан Штаттар кезеңіне жататын қабірлердегі мәйіттерден табылды. Дегенмен, бұл паразитті 1874 жылы Калькуттадағы Медициналық колледж ауруханасының патология профессоры және дәрігері Джеймс Макконнелл ашты. Ол 1874 жылдың 8 қыркүйегінде қайтыс болған 20 жастағы қытай шеберінен құртты алды. Автопсия кезінде ол бауырдың үлкейгенін (гепатомегалия) және өт жолдарының кеңейгенін байқады, олар "кішкентай, қара, жұқа денелермен" бітелген екен. Ол құрттарды (вермикулдерді) жинап, белгілі Fasciola hepatica және Distoma lanceolatum құрттарымен салыстырды. Ол жаңа құрттың айтарлықтай ерекшеленетінін қорытындылады. Ол өз байқауларын 1875 жылдың 21 тамызындағы "The Lancet" журналында жариялады. Ресми ғылыми сипаттамасын 1875 жылы Томас Спенсер Коббольд жариялады, ол оны Distoma sinense деп атады. 1876 жылы Рудольф Лёккарт оны Distomum spithulatum деп атады. Кенсо Ишисака 1877 жылы Жапонияда клонорхиаздың алғашқы жағдайын тіркеді. Макконнелл 1878 жылы Гонконгтан келген қытай аспазынан тағы бір инфекцияны анықтады. Эрвин фон Бельц 1883 жылы Токио университетіндегі жапондық пациенттің автопсиясынан ұқсас құрттардың табылуын хабарлады. Ол екі түрлі нысанды тіркеді, кішкентай, патогенді нысанына Distoma hepatis endemicum sive perniciosum, ал үлкен, аз патогенді нысанына D. h. e. s. innocuum деп ат қойды. Исао Идзима оларды дұрыс түрде бір түр ретінде қайта сипаттады, бірақ 1886 жылы оны қате түрде Distoma endemicum деп атады. 1895 жылы Эмиль Бланшар жаңа Opisthorchis туысын құрғанда, Коббольдтың D. sinense түрінің атауы басқа мүшелерімен жақын ұқсастығы болғандықтан жаңа туысқа көшірілді. Артур Лосс жасаған одан әрі талдаулар Opisthorchis-тің жалпы ерекшеліктерінен, әсіресе, жоғары тармақталған ұрықтардан айтарлықтай айырмашылықтарды көрсетті. Ол 1907 жылы жаңа Clonorchis туысын (грекше klon – "бұтақ", orkhis – "ұрық") құрды. Бельцке ұқсас, ол үлкен түрлерді негізінен Қытайда кездесетін Clonorchis sinensis, ал кішкентай түрлерді негізінен Жапонияда кездесетін C. endemicum деп ажыратты. 1912 жылы Харужиро Кобаяши мөлшердегі айырмашылықтардың иесінің ерекшеліктеріне және инфекцияның қарқындылығына байланысты екенін, биологияға ешқандай қатысы жоқ екенін түзетумен жіктеме жасады.

Сипаттама

Ересектегі C. sinensis жалпақталған (дорсовентральды) және жапырақ пішіндес сорғыш. Денесі сәл созылыңқы және жіңішке, ұзындығы 15–20 мм, ені 3–4 мм. Алдыңғы бөлігі ауыз ретінде қызмет ететін ауыз сорғышы деп аталатын кішкентай тесікке дейін тарылады. Ауыздан екі түтікше – қарындық және зәр шығару жолдары дене бойымен өтеді. Арқалық ұшы кең және дөңгелек. Ауыз сорғышының артында, алдыңғы ұшынан дене ұзындығының төрттен бірі қашықтықта, нашар дамыған құрсақ сорғышы орналасқан. Оның алдында жалпы жыныс тесігі ашылады. Гермафродит болғандықтан, оның еркек және әйел репродуктивті мүшелері бар. Дене ортасында дөңгелек жұмыртқалық безі, ал артқы жағында екі ұрық безі орналасқан. Жұмыртқалықтан шыққан жатыр және ұрық бездерінен шыққан ұрық түтікшелері жыныс тесігінде кездесіп, ашылады. Ұрық бездері көп тармақты. Дене екі жағында орналасқан, көп тармақты вителларий (немесе вителлин бездері) деп аталатын басқа да мүшелер бар. Жұмыртқалары Opisthorchis viverrini және O. felineus сияқты басқа туысқан сорғыштардың жұмыртқаларына ұқсас және диагностика кезінде жиі шатастырылады. Олар диаметрі шамамен 30 x 15 мкм болатын кішкентай және сопақ пішіндес. Олар өткір иілген және тар ұшына қарай айқын дөңгелек қақпақшамен жабдықталған. Кең жағында сабақ тәрізді түйіншек бар. Мирацидий ұрықтанған жұмыртқаның ішінде көрінеді.

Жұмыртқа өндіру

C. sinensis жұмыртқасы өт жолдары арқылы шығарылады және нәжіспен бірге шығарылады. Жұмыртқалар эмбриондалып, ішінде мирацидия деп аталатын дернәсілдер болады. Басқа құрттардың мирацидиялары дамуымен суда жүзіп, қолайлы жануар иесін жұқтыратын болса, C. sinensis жұмыртқалары суға ғана түсіріледі. Содан кейін жұмыртқаларды шаяндар жейді. Қытайда басқа шаян иелері: Alocinma longicornis, Bithynia longicornis, Bithynia fuchsiana, Bithynia misella, Parafossarulus anomalospiralis, Melanoides tuberculata, Semisulcospira cancellata, Koreoleptoxis amurensis, Semisulcospira libertina және Assiminea lutea.

Шаян денесіне енгеннен кейін, эмбриондық мембрана шаянның ас қорыту ферменттерімен ерітіледі, соның салдарынан мирацидий жұмыртқадан шығады. Кірпікшелі мирацидий қозғалып, ішекке еніп, гемокоэль мен ас қорыту безіне жетеді. Мұнда ол спороцистаға айналады. Спороцистадан редиялар деп аталатын кішкентай дернәсілдер пайда болады. Редиялар спороцистадан жарылып шығып, келесі сатыдағы дернәсіл – серкарияға айналады. Бұл жыныссыз көбею жүйесі бір мирацидийден серкария дернәсілдерінің экспоненциалды түрде көбеюіне мүмкіндік береді. Бұл құрттың көбеюіне көмектеседі, себебі мирацидий жұмыртқа өлгенге дейін шаянмен кездесудің бір ғана мүмкіндігін пайдалана алады. Ересек серкариялар шаян денесінен тұщы суға шығады. Бірақ олар тамақтанбайды және 2-3 күн ішінде балық иесін табуы керек, әйтпесе өледі. Қытайда балықтардың 102 түрі және креветканың 4 түрі аралық иелер болып табылады. Ресейде балықтардың 7 түрі ие ретінде белгілі.

Түпкілікті қоныс

Адамдар – негізгі қожайындар болып табылады. Жұқтыру, метацеркариялармен заластанған шикі немесе жетіксіз пісірілген балықты жеген кезде пайда болады. Метацеркарияның кисталары адамның асқазан қышқылымен біртіндеп қорытылады, ал жұқа ішекке жеткенде, киста толығымен жоғалады. Босаған метацеркариялар ішек қабығына еніп, өт жолдарына өтеді. Өт жолдарына көшуге 1-2 күн уақыт кетеді. Олар бауырдан шыққан өтпен қоректене бастайды және бірте-бірте өседі. Басқа қожайындар – иттің, мысықтың, егеуқұйрықтың, шошқаның, барс пен күзеннің, түйенің және бұқаның сияқты балық жейтін сүтқоректілер.

Адам денсаулығына әсері

C. sinensis өт жолдарында тіршілік етеді, қабыну реакциясын, эпителий гиперплазиясын және кейде тіпті холангиокарциноманы тудырады, оның көрінісі паразиттік инвазияға ұшыраған аймақтарда жоғарылайды. Clonorchis spp. тудыратын бір жағымсыз салдары – ересек метацеркарияның бауырда өндірілген барлық өтты тұтыну мүмкіндігі, бұл иесінің (адамның) тамақты, әсіресе майларды сіңіруіне кедергі келтіреді. Тағы бір мүмкіндік – паразит немесе оның жұмыртқаларының өт жолын бітеуі, бұл өт жолдарының бітелуіне және холангитке (әсіресе шығыс холангитіне) алып келеді. Клонорхиоз салдарынан бауыр абсцесінің сирек кездесетін жағдайлары да хабарланған. Бауыр абсцесі өт жолдарының кеңеюі болмаған жағдайда да көрінуі мүмкін.

Симптомдары

Әдетте белгісіз өтетін болса да, патологиялық көріністердің көпшілігі өт жолдарының қабынуы мен үзіліс-үзіліспен бітелгенінен туындайды. Жедел сатысы құрсақ ауыруымен, сондай-ақ жүрек ауруы мен диареямен бірге жүреді. Ұзаққа созылған инфекциялар шаршау, құрсақ аймағында дискомфорт, анорексия, салмақ жоғалту, диарея және сарғаю сипатталады. Ұзақ уақытқа созылған инфекциялардың патологиясы өт тоқтауынан, бітелуден, бактериялық инфекциялардан, қабынудан, өт жолдарының айналасындағы фиброздан және гиперплазиядан тұрады. Холангиокарциноманың дамуы прогрессивті болады.

Диагностика және емдеу

Жұқпа негізінен нәжісте немесе он екі елі ішектегі аспиратта микроскоп арқылы жұмыртқаларды анықтау арқылы шамаланады, бірақ басқа да күрделі әдістер әзірленді, мысалы, ELISA, ол ең маңызды клиникалық техникаға айналды. Нәжістегі жұмыртқалардың ДНК-сын анықтау арқылы диагностикалау да ПТР, нақты уақыт ПТР және циклдық изотермиялық күшейткіш арқылы жүзеге асырылады, бұл әдістер жоғары сезімтал және ерекше. Типтік бейнелеу ерекшеліктері негізгі өт жолдарының циррозын анықтау үшін бауырды КТ, УЗИ немесе МРТ арқылы бейнелеуге бағытталған. Жұқпаға күдік тудыратын белгілерге ішкі және сыртқы өт жолдарының кеңеюі, өт жолдарындағы пигментті тастар (әдетте өт тастары болмағанда) және бауырдың сегменттік атрофиясының аймақтары, әсіресе сол бауыр бөлігінің бүйір жағы жатады. Сондай-ақ, шеткі өт жолдарының бұтақтануының азаюы байқалады. Созылмалы жұқпалардың 5%-ы холангиокарциномаға алып келеді. Жұқпаны емдеу үшін қолданылатын препараттарға триклабендазол, празиквантел, битионол, альбендазол, левамизол және мебендазол жатады. Дегенмен, бензимидазолдар құрттарға қарсы өте әлсіз әсер етеді. Басқа трематодалар сияқты, празиквантел таңдаулы препарат болып табылады. Соңғы уақыттарда трибендимидин тиімді және қауіпсіз препарат ретінде мойындалды.

Генетика

C. sinensis клеткасында 28 хромосомалық жұп (2n=56) бар. Хромосомалық жұптар екі топқа бөлінеді: 8 ірі топ және 20 кіші топ. Әртүрлі елдерден алынған хромосомалардың арасында құрылымдық өзгерістер кездеседі. Геномның жобалық тізбегі 2011 жылы жарияланды. Геномның жалпы көлемі 580 МБ деп есептеледі, ал GC-мазмұны шамамен 43,85% құрайды. Шамамен 16 000 ген болжанып отыр, оның ішінде 13 634 ген сәйкестендірілді.