Кіріспе

Марта (ивритше: מָרְתָא) – Лұқа мен Жохан Ізгі хабарларында сипатталған Киелі кітаптағы тұлға. Ол өзінің бауырлары Лазар мен Бетаниялық Мәрияммен бірге Иерусалимге жақын Бетания ауылында тұрғандығы айтылады. Марта Исаның өзінің бауыры Лазарды қайта тірілткенін көрді.

Атаудың этимологиясы

Марта есімі – грек тіліндегі Μάρθα сөзінің латынша транслитерациясы, ол өз кезегінде арамей тіліндегі מָרְתָא Mârtâ сөзінің транслитерациясы болып табылады, "үй иесі" немесе "ханым" мағынасын білдіреді, מרה "үй иесі" сөзінің, מר "шебер" сөзінің әйелдік түрі. Арамей тіліндегі бұл форма Путеолиде табылған набат жазуында кездеседі, қазір Неаполь мұражайында сақталуда; ол б.з. 5 жылына дараланған (Corpus Inscr. Semit., 158); сондай-ақ, Пальмирадағы жазуда грек тіліне аударғанда Мартейн түрінде жазылған.

Киелі кітап сілтемелері

Лұқа жазған Ізгі хабарда Иса Мәриям мен Марта есімді екі әйелдің үйіне келеді. Екі әйелдің арасында айырмашылық бар: Марта Иса қонақ болғанда «көп нәрсеге алаңдап, шаршап» жүрді, ал Мәриям «жақсырақ бөлігін» – Исаның сөздерін тыңдауды таңдады. Олардың ауылының аты аталмайды, және (Жохан 11:18-дегідей) Исаның Иерусалимге жақын жерде болғаны да көрсетілмейді. Киелі кітапты түсіндіруші Хайнрих Мейер: «Иса әлі Бетанияда бола алмайды, себебі Марта мен Мәриям сол жерде тұрады [Жоханның Ізгі хабарында айтылғандай]» дейді. Бірақ «Кембридж мектептері мен колледждері үшін Киелі кітап» бұл «күмәнісіз Бетания» болған болуы мүмкін деп мәлімдейді. Иса шәкірттерімен бірге жол жүріп бара жатқанда, ол Марта есімді әйел үйіне келген ауылға жетті. Мартаның Мәриям есімді қарындасы болды, ол Иеміздің аяқтарына отырып, Оның айтқандарын тыңдады. Бірақ Марта дайындалуға кеткен көптеген жұмыстармен алаңдады. Ол Оған келіп: «Мырза, сіңлімнің мені жалғыз қалдырып, барлық жұмысты өзім істеуге мәжбүр еткеніне қайырсызсыз ба? Оған маған көмектесуге айтыңыз!» деді. Иеміз оған: «Марта, Марта, сен көп нәрсеге алаңдап, шаршапсың, бірақ тек бір нәрсе ғана қажет. Мәриям жақсырақ жолды таңдады, және ешкім оны одан айыра алмайды» деп жауап берді.

Жоханның Ізгі хабарында Марта мен Мәриям екі оқиғамен байланыстырылады: олардың інісі Лазардың қайта тірілуі (Жохан 11) және Исаның Бетанияда мазалауы (Жохан 12:3). Лазардың қайта тірілуі туралы баяндамада Иса әпкелермен кезекпен кездеседі: Марта, содан кейін Мәриям. Марта Иса келгенде дереу қарсы алуға шығады, ал Мәриям шақырылғанға дейін күтеді. Бір түсіндірушінің айтуынша: «Көбірек жігерлі Марта Исаны қарсы алуға шықты, ал тыныш және ойлы Мәриям үйде қалды. Бұл әпкелердің бейнесі Лұқа 10:38–42-дегідей». Исамен сөйлескенде, екі әйел де Оның інісінің өлімін болдырмау үшін уақытында келмегеніне қайғырады: «Мырза, Егер Сен осында болғанда, бауырым өлмес еді». Бірақ Иса Мәриямға көбірек эмоциялық жауап берсе, Мартаға сенім мен үміт туралы үйретті. Марта: «Мырза, Егер Сен осында болғанда, бауырым өлмес еді! Бірақ Қазір де Құдайдан не сұрасаң, Ол сенің тілегіңді орындайтынын білемін», - деді. Иса оған: «Бауырың қайта тіріледі», - деді. Марта: «Ақырзаман күнінде қайта тірілетінін білемін», - деп жауап берді. Иса оған: «Мен қайта тірілу мен өмірмін. Маған сенген адам өлсе де, өмір сүреді; ал өмір сүріп, Маған сенген ешқашан өлмейді. Бұған сенесің бе?» деді. «Иә, Мырза, Сені әлемге келуге тиіс Мәсіх, Құдайдың Ұлы деп сенемін», - деді ол.

Оқиға жалғасқанда, Марта қарындасы Мәриямды Исаны көруге шақырады. Иса Мәриямды Лазардың қабіріне алып баруын сұрайды, онда ол қабірдің кіреберісінен тасты алып тастауға бұйырады. Марта: «Бірақ, Мырза, төрт күн болғандықтан, иісі шығып кетті», - деп қарсылық білдіреді, ал Иса: «Сен сенсең, Құдайдың даңқын көресің демеп па едім?» - деп жауап береді. Содан кейін олар тасты алып тастады, Иса дұға етіп, Лазарды қабірден тірідей шақырып алды. Марта Жохан 12:1–8-де Исаның құрметіне өткен дастарқанда қызмет етеді, онда оның інісі де қонақ болады. Баяндамашы бұл дастарқан Бетанияда өткенін ғана айтады, ал Матай және Марк Ізгі хабарларындағы ұқсас баяндамаларда бұл дастарқан біреу Симон Жұқпалы дерттің үйінде өткенін көрсетеді. Католик энциклопедиясында айтылғандай: «Матай мен Марк оқиғаны Симонның үйінде болған деп көрсеткендіктен, Жақия да солай деп түсінуге болады; Марта Симонның үйінде «қызмет ете алмайды» дегенді дәлелдеу керек». Православ дәстүрі сондай-ақ Мартаның інісі Лазардың Әулие Степан шейіт болғаннан кейін Иерусалим шіркеуіне қарсы қуғын-сүргін кезінде Иерусалимнен қуылғанын айтады. Оның қарындасы Марта онымен бірге Яһудеядан қашып, оған түрлі елдерде Ізгі хабарды жариялауға көмектесті, ал Магдалалық Мәриям елші Жоханмен бірге болып, Иерусалим шіркеуіне көмектесті. Кипр дәстүріне сәйкес, Лазар мен Марта кейінірек Кипрге келген, онда Лазар Китимнің (қазіргі Ларнака) алғашқы епископы болған. Үшеуі де Кипрде қайтыс болды.

Құрмет

Марта Рим-католик шіркеуінде және Шығыс православие шіркеуінде қасиетті әйел ретінде құрметтеледі, ал лютеран шіркеуі мен Англикан қауымы оны еске алады. Уақыт өте келе, Мартаға деген құрмет артқан сайын, оның есейгендігі, күші, ақылдылығы және басқаларға деген қайырымдылығы ең басты қасиеттері болып саналды.

Мерекелік күндер

Латын шіркеуі Марта, Бетаниялық Мариям және оның інісі Лазардың мерекесін 29 шілдеде тойлайды. Триденттік күнтізбесінде "жартылай еселік" деп белгіленген Марта мерекесі, Рим папасы Пий XII-нің Жалпы Рим күнтізбесінде "қарапайым" мерекеге, 1960 жылғы Жалпы Рим күнтізбесінде "үшінші дәрежелі мерекеге" және қазіргі Жалпы Рим күнтізбесінде естелік күніне айналды. Шығыс православие және Византия обрядымен Шығыс католик шіркеулері 4 маусымда Марта мен оның қарындасы Мариямды еске алады. Олар оларды сондай-ақ Мырра әйелдерінің жексенбісінде (Пасханың үшінші жексенбісі, яғни Пасха жексенбісінен кейінгі екінші жексенбіде) Мырра әйелдерінің қатарында бірге еске алады. Марта Лазар күнінің (Палма жексенбісіне бір күн бұрын) естеліктерінде де айтылады. Марта 29 шілдеде Лютеран шіркеуінің Әулиелер күнтізбесінде Мариям мен Лазармен бірге, ал Епископаль шіркеуінің Әулиелер күнтізбесінде еске алынады. Марта (Мариям мен Лазармен бірге) Англия шіркеуінде 29 шілдеде кіші мерекемен еске алынады.

Қорғаушылық

Сент-Мартаның қарындастары 1894 жылы Новая Шотландияның Антигониш қаласында құрылған діни ұйым.

Тараскондағы Марта

Тағы бір аңыз бойынша, Марта Францияның Тараскон қаласына барған, онда Тараск деген құбыжық халыққа үнемі қауіп төндіріп келген. "Алтын аңыз" оны Галатиядан келген жаратылыс деп сипаттайды; өте үлкен айдаһар, жартылай аң, жартылай балық, өгізден ірі, жылқыдан ұзын, қылыштай өткір тістері бар, екі жағынан мүйіздері шығып тұрған, басы арыстанға ұқсас, құйрығы жыланға ұқсас, Арль мен Авиньон арасындағы белгілі бір орманда мекендеген. Марта қолындағы айқышпен құбыжықты қасиетті сумен шашыратып, өз белбеуін оның мойнына байлап, үйреткен айдаһарды ауылдың ішінде алып жүрген. Коллегиат шіркеуінің жер астында XV ғасырдың соңында салынған кенотаф, сондай-ақ Әйелі Мартаның готикалық қабірі орналасқан. Бұл король Рененің тапсырысымен итальян мектебінің хорват мүсіншісі Франческо Лорананың туындысы. Оның негізінде реликвияларға қол тигізуге арналған екі ойық бар. Онда үш төменгі бейнелеу, бөлек пилястралармен бөлінген: сол жақта – Марта мен Тараск; ортада – Магдалиналық Мариямды періштелер көтеріп алып келеді; оң жақта – Марсель епископы Лазарь, митрасы мен таяғымен. Екі жағында екі тұлға бейнеленген: сол жақта – Мартаның жерлеу рәсіміне қатысқан Перригуе епископы, ал оң жақта – Мартаның қызметшісі Марсель.

Сент-Марта және Виллахойоса

Испанияның Вильяхойоса қаласы қасиетті Мартаны өз қамқоршысы деп құрметтейді және оның құрметіне жыл сайын Моростар мен Христиандар мерекесін тойлайды. 250 жылдық тарихы бар бұл мереке 1538 жылы Зале Аррез басқарған бербер шабуылшыларының Вильяхойосаға жасаған шабуылын еске түсіреді. Аңызға сүйенсек, қасиетті Марта қала тұрғындарын құтқару үшін күрт тасқын тудырып, жау флотын жойды, осылайша қарақшылардың жағаға жетіп үюіне бөгет жасады.

Сент-Марта және Патерос

Дәстүр бойынша, 1800 жылдары Патерос қаласының тұрғындары, тараскыны бағындырған делінетін Киелі Мартаға, Патерос өзеніндегі қазды жеген крокодилді жеңу үшін дұға жасаған. Бұл жануарлар қала халқының күнкөрісінің негізгі көзі болды, өйткені олардың жұмыртқалары қаланың атымен шыққан, Balút (ұрықтанған қаз жұмыртқасы) деликатесінің басты құрамы еді. Бір күні кешке, толық айда, аты-жөні белгісіз әйел батыр (hero) аңды ұстау үшін өзенге барды. Өзен жағасында крокодил нұрға оранған кейіпті көрді, ол шын мәнінде Киелі Марта еді. Нұрлы кейіпті көргенде, жануар жоғалып кетті, ал жергілікті қаз өсіру индустриясы қайтадан гүлденді. Патерос халқы бұл оқиғаны Киелі Мартаға байланыстырды және оның құрметіне жыл сайын үлкен өзен процессиясы өткізіліп келеді, осы оқиғаны еске алу үшін.

Гностикалық дәстүр

Марта қасиетті гностикалық мәтін "Пистис Софияда" пайда болады. Ол тірілген Мәсіхтен құтқарылу үшін жасалуы тиіс кешірімдер туралы бірнеше нұсқау алады. Сондай-ақ, ол әртүрлі Псалмдардың бірнеше пайғамбарлық түсіндірмелерін береді.