Кіріспе

Жаңа Келісім кітабы

Марқ Ізгі хабары – төрт каноникалық Ізгі хабардың екіншісі және үш синоптикалық Ізгі хабардың бірі. Онда Жохан Баптисттен суға шомылдырылған сәтінен бастап Исаның өліміне, оның денесінің жерленуіне және қабірінің бос екенінің табылуына дейінгі қызметі баяндалады. Иса мұғалім, зұлым рухтарды қуып шығарушы, емші және кереметтер жасаушы ретінде бейнеленеді, бірақ керемет туылғаны немесе Құдайдың әуел бастан бар болғаны туралы ештеңе айтылмайды. Ол өзін "Адам Ұлы" деп атайды. Ол Құдайдың Ұлы деп аталады, бірақ Мәсіх екенін жасырады, тіпті оның шәкірттері де оны толық түсінбейді. Бұлдың бәрі христиандық пайғамбарлықтардың түсіндіріліміне сай келеді, олар Мессияның азап шеккен құл ретіндегі тағдырын болжағандығына сендіреді. Көптеген сыншы ғалымдар Марқ Ізгі хабарын Әулие Петірдің серігі Жохан Марқпен байланыстыратын ерте шіркеу дәстүрін қабылдамайды және оның Римде, шамамен 70 жылы Екінші ғибадатхананың қирауына дейін немесе кейін, авторсыз жазылғаны туралы жалпы пікірде келеді.

Авторлығы мен күні

Папиас Иераполистің (шамамен 60–130 ж.б.д.) ерте христиан дәстүрі Марқтың, Петірдің серігі және аудармашысы болған адамның, жазғандығын айтады, бірақ көптеген ғалымдар оның анонимді түрде жазылғанын және Марқ есімінің кейіннен беделді тұлғамен байланыстыру үшін қосылғанын сендіреді. Ол әдетте Марк 13-тегі эсхатологиялық сөйлесу арқылы мерзімделдіріледі, ғалымдар бұл сөйлесуді 66–74 ж.б.д. аралығындағы Бірінші яһуди-рим соғысына, 70 ж.б.д. Екінші ғибадатхананың қирауына әкелген соғысқа сілтеме деп түсіндіреді. Бұл Марқтың шығармасын қираудан кейін немесе оған дейін жазылғанын көрсетеді. Автор қақтығыс туралы әңгімелер, апокалиптикалық сөйлесулер, ғажайыптар, параболалар, құмарлық туралы баяндар және мәтелдер жинақтары сияқты әртүрлі бұрыннан бар көздерді пайдаланды, бірақ болжамды Q көзін емес.

Орнату

Марқаның Ізгі хабары грек тілінде, әртүрлі ұлттардың адамдарына арналып жазылған, және, мүмкін, Римде жазылған, бірақ Ғалилея, Антиохия (Солтүстік Сирияда орналасқан Рим империясының үшінші ірі қаласы) және Оңтүстік Сирия да ұсынылған. Қазіргі ғалымдардың пікірінше, Ізгі хабарлар ежелгі биография жанрының бір бөлігі болып табылады. Ежелгі өмірбаяндар оқырмандарға үлгі алуға болатын мысалдарды ұсынумен, сонымен бірге тақырыптың беделін және естелігін сақтаумен айналысты, сондай-ақ олардың еңбектеріне мораль, риторика, пропаганда және керигма (уағыз) кірді. Барлық синоптикалық Ізгі хабарлар сияқты, оның да мақсаты – миссионерлікке айналдыру емес, сенгендердің иманды нығайту болды. Христиандық шіркеулер – сенушілердің шағын қауымдастықтары болды, көбінесе отбасыларға негізделген (автократиялық патриарх пен ұзартылған отбасы, құлдар, бостандық алғандар және басқа да тәуелділер), ал евангелистер көбінесе екі деңгейде жазды: бірі – Исаның оқиғасын «тарихи» тұрғысынан баяндау, екіншісі – автордың заманындағы мәселелерді қарастыру. Осылайша, мысалы, Марқа 1:14-те және келесі аяттарда Исаның жариялауы, Исаның бірінші ғасырдағы яһуди ретінде қолданған терминдерін («Құдайдың патшалығы») және ерте шіркеудің терминдерін («сену», «Ізгі хабар») араластырады. Христиандық иудаизм ішінде пайда болды, Исаның өлімінен кейін көп ұзамай «шіркеу» (немесе ἐκκλησία, ekklesia, «жиналыс» дегенді білдіреді) құрылды, өйткені оның жақтастарының бірі оны өлгеннен қайта тірілгенін көргендерін мәлімдеді. Христиандар өздерінің сенімдерін еврей жазбалары арқылы қолдады, олар еврей әдебиетіне көп сүйенді. Бұл сенімдердің негізгі түсініктерді қамтыды: Мәсіх, Құдайдың ұлы және адамның ұлы, азап шеккен құл, Иеміздің күні және Құдайдың патшалығы. Бұл идеяларды апокалиптикалық үміт біріктірді: яһудилер де, христиандар да тарихтың соңы жақын деп сенді, Құдай жауларын жазалауға және өз билігін орнатуға асыққан, және олар оның жоспарларының орталығында болды. Христиандар еврей жазбаларын Иса Мәсіхтің бейнесі ретінде оқыды, сондықтан христиан әдебиетінің мақсаты – тірі Мәсіхті сезіну болды. Жаңа қозғалыс Жерорта теңізінің айналасында, Римге және одан батысқа тарады, және өзіндік ерекшелігін қалыптастырды, бірақ оның құрамындағы топтар өте әртүрлі болды.

Синоптикалық мәселе

Матай, Марқ және Лұқа жазған Ізгі хабарлар бір-біріне ерекше ұқсас, тіпті олардың мазмұнын салыстыру үшін қарама-қарсы бағаналарда орналастыру оңай. Олардың көптеген материалды сөзбе-сөз бөлісуі, бірақ сонымен бірге маңызды айырмашылықтарды көрсетуі олардың бір-біріне тәуелділігін түсіндіретін бірнеше гипотезаға әкелді, бұл құбылыс синоптикалық проблема деп аталады. 19-шы ғасырға дейін Марқ Ізгі хабары христиан канонында Матайдың қысқартылған нұсқасы ретінде екінші, кейде төртінші орында болды. Сондықтан, шіркеу Иса туралы көзқарасын негізінен Матайдан, екінші деңгейде Жоханнан, ал Марқтан шалқая алды. Бірақ 19-шы ғасырда көптеген ғалымдар Марқты төрт Ізгі хабардың ең ертесі деп қарастыра бастады, және оны Матай мен Лұқа қолданған дереккөз ретінде қарастырды. Бұл бірінші Ізгі хабар (Маркқа басымдық) екендігі кеңінен қабылданды, және Матай мен Лұқа да оны дереккөз ретінде пайдаланды, олар оқиғалар мен оқиғалардың тізбегінде тек Марқпен келіскенде ғана бір-бірімен келіседі. Маркқа басымдық гипотезасы бүгінгі таңда көптеген ғалымдар тарапынан қолдау табады, сондай-ақ авторды Исаны билікті және азап шеккен Құдайдың Ұлы ретінде бейнелеу үшін әдеби тәсілдерді пайдаланған суретші және теолог ретінде жаңадан тану бар.

Тарихилығы

19 ғасырда Марк ілгі хабарларының ең ертесі деп кеңінен қабылданған кезде, ол тарихи Иса туралы ең сенімді дерек деп есептелді. Алайда, Марк ілгі хабарларын тарихи Исаны қайта құру үшін пайдалану мүмкіндігі 20 ғасырдың басында екі ауыр соққыға ұшырады. Біріншіден, Уильям Вред Марк ілгі хабарларындағы «Мессиялық құпия» мотиві тарихи Исаның көрінісі емес, ерте шіркеудің туындысы екенін күшпен дәлелдеді. 1919 жылы Карл Людвиг Шмидт эпизодтар арасындағы байланыстардың жазушының ойлап тапқан нәрсесі екенін айту арқылы оның тарихи сенімділігін одан әрі күмәнге түсірді, яғни оны Исаның миссиясының уақыт белгісі ретінде пайдалануға болмайды: екі талап та бүгінде кеңінен қабылданды. 1950 жылдан бері Марк ілгі хабарларының авторының басты мақсаты тарихты баяндау емес, жаңалықты жеткізу екендігі туралы пікір күшейді. Дегенмен, ол Исаның өмірі мен қызметінің жалпы сипаттамасы тұрғысынан төрт ілгі хабардың ең сенімдісі саналады.

Құрылымы

Марқ жазбасының құрылымы туралы бірлік жоқ. Дегенмен, Марқ 8:26–31 аралығында кеңінен мойындалған үзіліс бар: 8:26-дан бұрын көптеген керемет оқиғалар келтіріледі, оқиғалар Ғалилеяда өтеді және Иса халыққа уағыздайды, ал 8:31-ден кейін кереметтерге енді көп кездеспейсіз, оқиғалар Ғалилеядан басқа халықтардың жерлеріне немесе жауынгерлік Яһудеяға көшеді, және Иса шәкірттерін үйретеді. Сондықтан, Марқ 8:27–30 аралығында Петірдің Исаны Мессия деп мойындауы бүкіл Ізгі хабар үшін шешуші нүкте болып табылады. Тағы бір жалпы мойындалған өзгеру 10-тараудың соңында болады, Иса мен оның ізбасарлары Иерусалимге келгенде және ғибадатхана басшыларымен болжамдалған қақтығыс басталады, бұл Р.Т. Франсты Марқ жазбасын үш актілі драма ретінде сипаттауға әкеледі. Джеймс Эдвардс 2002 жылғы түсіндірмесінде Ізгі хабарды алдымен Иса кім деген сұрақтарды (жауабы – ол Мессия) және содан кейін оның миссиясы қандай формада (қайғылы миссия, айқышқа іліну және тірілумен аяқталады, бұл оқиғалар сұрақтарға жауап берілгенде ғана түсініледі) деп қарастыруға болатынын атап өтеді. Ал басқа ғалым, К. Майерс, Эдвардстың айтуынша, Исаның шомылуы, бейнесінің өзгеруі және айқышқа іліну оқиғаларын жазбаның басында, ортасында және соңында үш маңызды сәт ретінде тануға "құнды дәлелдер" келтіреді, олардың әрқайсысы ортақ элементтермен және апокалиптикалық тұрғыдан бейнеленген. Стивен Смит Марқ жазбасының құрылымы грек трагедиясының құрылымына ұқсас екенін айтады.

Мазмұны

Иса алдымен Мәсіх, содан кейін Құдайдың Ұлы ретінде жарияланады; оны Жақия шомылдырып, көктен дауыс оны Құдайдың Ұлы деп жариялайды; шайтан оны шөлде сынақтан өткізеді; Жақия тұтқындалады, ал Иса Құдай Патшалығының жақсы жаңалықтарын уағыздауды бастайды. Иса шәкірттерін жинап, оларды оқытады, демон шығарады, ауруларды емдейді, денеқұрлыларды тазартады, өлгендерді тірілтеді, ашқандарды тойдырады, соқырларға көру қабілетін сыйлайды; ол көпшілікке параболалармен үлкен сөздер айтады, бірақ шәкірттері түсінбейді; ол дауылды тоқтатады және су үстінде жүреді, құдіретті істер жасайды, бірақ Құдай мен демон оны таниды, ал халық пен шәкірттері оның кім екенін түсінбейді. Ол еврей заңгерлерімен де бірнеше рет келіспейді, әсіресе 2-3 тарауларда. Иса шәкірттерінен: «Адамдар Мені кім дейді?» - деп сұрайды, содан кейін: «Ал сендер Мені кім деп ойлайсыңдар?» Петір оның Мәсіх екенін айтады, ал Иса оған сыр сақтауды бұйырады; Иса Адам Ұлының Иерусалимге барып, өлтірілуі керек, бірақ қайта тіріледі деп түсіндіреді; Мұса мен Ілияс Исамен бірге пайда болады, ал Құдай шәкірттеріне: «Бұл Менің Ұлым» дейді, бірақ олар түсінбейді. Иса Иерусалимге барады, онда оны «Иеміздің атынан келген» және «Дәуіт патшалығын» орнататын адам ретінде қарсы алады; ол ғибадатханадан мал сатушыларды қуады және еврей билігімен пікір таластырады; Зәйтүн тауында ол ғибадатхананың қиратылатынын, оның ізбасарларының қудаланатынын және Адам Ұлының күш-қуатпен және даңқпен келетінін жариялайды. Бір әйел Исаның басына май құяды, ал Иса бұл оның жақын арада өліміне белгі екенін түсіндіреді; Иса шәкірттерімен Пасха тойын тойлайды, нан мен шарапты өзінің денесі мен қаны деп жариялайды, содан кейін олармен бірге Ғайсания бағына дұға етуге барады; онда Яһуда оны еврей басшыларына сатады. Бас діни қызметкер Исадан сұрақ қояды. Иса өзінің Мәсіх, Құдайдың Ұлы екенін және Құдайдың оң жағындағы Адам Ұлы ретінде қайта оралатынын айтады. Еврей басшылары Исаны Пилатқа тапсырады, Пилат оны «Яһудилердің патшасымын» деп айқышқа айдап өлтіреді. Исаның шәкірттері оны тастап кетеді, ол бір еврей кеңесінің мүшесімен бірге тас қабірге жерленеді. Исаны іздеген әйелдер жексенбі күні таңертең қабірге келіп, оның бос екенін көреді, ал ақ киім киген жас жігіт оларға басқаларға Иса тірілгенін және олардың алдында Галилеяға барғанын айтуға бұйырады; «бірақ олар ешкімге ештеңе айтпады, себебі қорқып еді».

Аяқталуы

Марқ жазбаларының грек тіліндегі ең ерте сақталған қолжазбалары – Ватикан кодексі (16:8-ден кейін бағанада үлкен бос орын бар) және Синай кодексі (16:8-ден кейін бағанада үлкен бос орын бар) – Марқ 16:8-де аяқталады, онда әйелдер бос қабірден қорқып қашады. Көптеген қазіргі ғалымдар бұл түпнұсқа аяқталу деп санайды және бұл пікірді ерте шіркеу әкелері Евсевий мен Жеромның сөздерімен қолдайды. Шамалы ғана қолжазбаларда кездесетін "қысқа аяқталу" әйелдердің періште бұйырған нәрсені "Петірдің жанындағыларға" қалай жеткізгенін және мәңгілік өмір туралы (немесе "мәңгілік құтқарылу туралы жариялауды") Исаның өзі қалай таратып бергенін баяндайды; ол стиль және Иса туралы түсінік тұрғысынан Марқ кітабының қалған бөлігінен өзгеше, және көбінесе жалған қосымша деп есептеледі. Көптеген қолжазбаларда "ұзақ аяқталу" кездеседі, онда қайта тірілген Иса, шәкірттерге жақсы жаңалықты таратуға тапсырма беру және Мәсіхтің көтерілуі туралы айтылады. Қолжазба дәстүріндегі маңыздылығын ескере отырып, Жаңа өсиеттің сындық редакторлары ұзақ аяқталуды жақшалармен қоршап белгілейді.

Евангелие

Автор өзінің еңбегін "ізгі хабар" деп бастайды, яғни "жақсы жаңалық" дегенді білдіреді, бұл грек тіліндегі "evangelion" сөзінің тікелей аудармасы. Ол бұл сөзді Жаңа өсиеттегі Пауылдан кейін ең көп қолданатын автор. Пауыл оны "Мәсіхтің өлімі мен қайта тірілуінің құтқару маңызы туралы жақсы жаңалық" мағынасында қолданса, Марқ оны Мәсіхтің өміріне, өліміне және қайта тірілуіне де қатысты қолданады. Басқа ізгі хабарлар сияқты, Марқ та Исаның эсхатологиялық құтқарушы ретіндегі кім екенін растау үшін, яғни "Мессия" және "Құдай ұлы" терминдерінің мағынасын ашу үшін жазылған. Барлық ізгі хабарлардағыдай, Исаның мессиялық мәртебесін бірнеше тақырып қолдайды, олардың ішінде: 1) оның шәкірттерін көңілсіз, қорқақ және түсінбес ретінде бейнелеу; 2) Исаның жауларының оны жыншы деп айыптауының негізсіздігін көрсету; 3) оның нағыз кім екеніне қатысты құпиялылық (соңғысы Жохан ішінде кездеспейді).

Шәкірттердің сәтсіздіктері

Марқада шәкірттер, әсіресе он екі елші, Исаны түсінбеуден бастап, "азап жолынан" бас тартуға, қашуға және жоққа шығаруға дейін барады. Тіпті оның қайта тірілуінің алғашқы жариялауын алған әйелдер де жақсы жаңалықты жеткізбегендері үшін сәтсіздікке ұшыраған деп қарастырылады. Ғалымдар арасында осы тақырыпта көп пікірталас болып жатыр. Кейбіреулер Марқ авторы өз қауымындағы азап шегуші мессияның нақтылығына қатысты "бұрыс" көзқарастарды түзету үшін шәкірттерді пайдаланған дейді, ал басқалары бұл Иерусалим шіркеуінің бөлімшесіне, басқа ұлттарға жақсы хабарды таратуға қарсылық көрсеткендері үшін жасалған шабуыл деп санайды, немесе жаңа мүміннің бастапқы құлшынысынан кейін азаптың қажеттілігін сезінуге дейінгі әдеттегі тәжірибесінің көрінісі. Бұл, әрине, Марқтағы Исаның "азап шеккен әділ кісі" ретінде еврей жазбаларының көптеген кітаптарында, Еремиядан бастап Әйүпке және Псалмдарға дейін, бірақ әсіресе Ишаядағы "Азап шеккен құл" бөлімдерінде бейнеленген күшті тақырыбын көрсетеді. Бұл сондай-ақ, еврей жазбаларындағы Құдайдың махаббатының адалдықсыздық пен сәтсіздікке ұшырап, тек Құдайдың жаңартуымен қайта жандануы тақырыбын да көрсетеді. Шәкірттердің сәтсіздігі және Петірдің Исадан бас тартуы христиандар үшін сенімнің, үміттің және кешірімнің қуатты белгісі болған болар еді.

Сиқыршылыққа айыптау

Марқаның кітабында 20 керемет пен емдеу оқиғасы келтірілген, бұл Ілгі хабардың үштен бірін құрайды және алғашқы он тараудың жартысына жуық, басқа Ілгі хабарлармен салыстырғанда пропорционалды түрде көп. Ілгі хабарларда Исаның кереметтері, болжамдары және т.б. Құдайдың билігінің куәсі ретінде баяндалған, бірақ Марқаның Исаның емдеулері туралы сипаттамалары бұл ережеден ішінара өзгеше, себебі оның әдістері – соқырлықты емдеу үшін сілекейді пайдалану және сиқыр сөздерді қолдану – сиқыршыларға тән болған. Яһуди дін көшбасшылары Исаны былай айыптайды: ол зұлым рухтардың көмегімен джин шығарып, Жақынның рухын шақырып алады. Классикалық ғалым Рамсей МакМалленнің айтуынша, "[Рим] империясының тарихында сиқыршының қоғамға қарсы жау емес деп есептелген кезең болған емес", оған жер аударыстан өлім жазасына дейін санкциялар салынған. Барлық Ілгі хабарлар Исаны бұл айыптаудан қорғайды, егер бұл рас болса, онда оның негізгі талаптарына қайшы келер еді. Марқадағы Бәлизебул эпизодының мақсаты – Исаның Құдайдың құралы екенін, Шайтанның емес, көрсету.

Мәсіхтің құпиясы

1901 жылы Уильям Вред "Мессиандық құпияны" – Исаның Мәсіх екендігі туралы өзінің кім екенін жасыруын – Марк ең басты тақырыптарының бірі деп атады. Вред Исаның демонды үнсіздікке мәжбүрлеуі, шәкірттерінің оның кім екенін түсінбеуі және параболалар ішіндегі шындықты жасыру сияқты элементтердің шіркеудің қайта тірілуден кейінгі мессиандық сенімі мен Исаның тарихи жағдайы арасындағы қақтығыстан туындаған ойдан шығарылған нәрсе екенін айтты. "Құпияның" Марктан қаншалықты шыққандығы және ол дәстүрден қаншалықты алынғандығы, сондай-ақ, егер ол болса, тарихи Исаның өзіне қатысты түсінігі мен іс-әрекеттерін қаншалықты көрсететіні туралы пікірталас әлі де жалғасуда.

Мәсіхтің өлімі, қайта тірілуі және қайта оралуы

Есхатология – соңғы заманды зерттеу ғылымы, және яһудилер Мессияны соңғы заманда келіп, жердегі патшалықты орнататын құтқарушы, есхатологиялық тұлға деп күткен. Ең алғашқы яһуди христиан қауымдығы Исаны осы яһуди түсінігінде Мессия деп қарады, Құдайдың жердегі өкілі ретінде тағайындалған адам деп есептеді; бірақ олар Исаның қайта тірілуіне және көкке көтерілуіне де сенді, сондықтан оны Құдайдың елшісі (“Құдайдың ұлы”) деп санады, ол қайта оралып, Құдайдың Патшалығын әкеледі. “Құдайдың ұлы” деген сөз де яһудилерде нақты мағынаға ие болды, оның ішінде періштеге, Израиль халқына немесе жай ғана адамға сілтеме жасау да болды. Осы атаудың яһудилер үшін ең маңызды мағыналарының бірі – Құдайдың таққа отырғанда ұлы ретінде қабылдаған жердегі патша, оның Израильді билеу құқығын бекітеді. Ал грек-рим мәдениетінде бұл тіркес “құдайға жақын адамды” білдіреді, ол Геркулес сияқты аңыз кейіпкерлерін, Мысыр перғаундары сияқты құдай-патшаларды немесе Платон сияқты атақты философтарды қамтиды. Жаңа өсиетте Исаны “Құдайдың ұлы” деп атағанда, оны грек-рим құдайларының қатарына қоюға тырысады, оларға құдайлық күш беріліп, емдеу, дұхи шығару және басқа да керемет істер жасауға мүмкіндік берілген. Марк жазғандағы “Дәуіттің ұлы” грек-римдік, оның Исасы өзінің миссиясының азап, өлім және қайта тірілуден тұратынын болжайды, демек, әскери даңқ пен жеңіс емес. Бұл яһуди христиандық апокалиптикалық дәстүрден алшақтау және Пауыл уағыздаған грек-римдік хабарға бет бұруды көрсетеді, өйткені оның пікірінше, Мәсіхтің өлімі мен қайта тірілуі – құтқарылудың мәні, “жаңалық”, апокалиптикалық яһуди патшалығының құрылуы емес.

Марк және Жаңа Келісім

Төрт Ізгі хабарда да Исаның өлімі мен қайта тірілуі құтқарылудың маңызды оқиғалары екені айтылған. Алайда, төрт кітаптың арасында маңызды айырмашылықтар бар: Жоханнан айырмашылығы, Марқ Исаны ешқашан «Құдай» деп атамайды және Исаның жердегі өмірінен бұрын болғанын айтпайды; Матай мен Лұқадан айырмашылығы, Марқ Исаның құрметті анадан туғанын немесе қалыпты адамша туғанын еске салмайды; Матай мен Лұқадан айырмашылығы, ол Исаның әулетін Дәуіт патшаға немесе Адамға дейін шежіре арқылы іздеуге тырыспайды. Марқ заманындағы христиандар Исаның өз өмірінде Мәсіх ретінде қайта оралуын күтті. Марқ, басқа Ізгі хабарлар сияқты, осы уәдені Исаның өзіне жатқызады, және ол Пауылдың хаттарында, Жақыптың хатында, Еврейлерге жолданған хатта және Аян кітабында көрінеді. Оралу күтілмеген соң, алғашқы христиандар түсініктерін қайта қарастырды. Кейбіреулер Екінші келудің кешіктірілгенін мойындады, бірақ оны күтіп жүрді; басқалары уәденің мағынасын өзгертіп, мысалы, Жохан Ізгі хабарында «мәңгілік өмірді» қазір қол жетімді нәрсе ретінде сипаттады; ал тағы біреулері Иса мүлдем қайта оралмайды деген қорытындыға келді (Петірдің екінші хаты осы пікірді ұстанатындарға қарсы шығады). Марқтың Исаның қайғылы өлімі кейінгі Ізгі хабарларда жеңіске толы өлімге айналды. Марқтың Мәсіхтің айтуынша: «Құдайым, Құдайым, неге Мені тастап кеттің?»; Матай, келесі жазылған Ізгі хабар, осы сөздерді сөзбе-сөз қайталайды, бірақ Исаның өлімі Израильдің қайта тірілуінің бастауы екенін көрсетеді; Лұқа Марқтың (және Матайдың) үмітсіздік айғайын Құдайдың еркіне бағыну айғайымен ауыстырып, одан да жағымды бейнелейді («Әке, мен рухымды Сенің қолыңа тапсырамын»); ал Жохан, соңғы Ізгі хабар, Исаның Құдайдың жоспарын орындау үшін ешқандай азапсыз өлгенін айтады.