Кіріспе
Исаның шәкірті – Мариям Бетаниялық, Жақияның Ізгі хабарында және, мүмкін, Лұқаның Ізгі хабарында есіммен аталған Киелі кітаптағы тұлға. Ол өзінің бауырлары Елазар мен Мартамен бірге Иерусалимге жақын Зәйтүн тауының оңтүстігіндегі Яһудея аймағындағы Бетания деген шағын ауылда тұрғандығы айтылады. Батыс христиандығы бастапқыда Мариям Бетаниялықты Магдалалық Марияммен және Лұқа 7-дегі күнәкар әйелмен теңестірді. Бұл Магдалалық Мариямның мейрамының Рим дәстүрлі діни қызметіне әсер етті, онда күнәкар әйел туралы Ізгі хабар оқылды және Мариям Бетаниялыққа қатысты дұға оқылды. 1969 және 2021 жылдарғы діни қызметтерді жаңартудан кейін Магдалалық Мариямның мерекесі 22 шілдеде сақталады, ал Мариям Бетаниялық Лазарь мен Марта бауырларымен бірге 29 шілдеде жеке қасиетті тұлға ретінде тойланады. Шығыс христиандығында және кейбір протестанттық дәстүрлерде Мариям Бетаниялық пен Магдалалық Мариям да екі бөлек тұлға деп есептеледі. Шығыс православие шіркеуі Мариям Бетаниялықтың өмірі туралы Ізгі хабарда айтылмаған өз дәстүрлеріне ие.
Mary of Bethany is a biblical figure mentioned by name in the Gospel of John and probably the Gospel of Luke in the Christian New Testament. Together with her siblings Lazarus and Martha, she is described as living in the village of Bethany, a small village in Judaea to the south of the Mount of Olives near Jerusalem. Western Christianity initially identified Mary of Bethany with Mary Magdalene and the sinful woman of Luke 7 This influenced the Roman Rite liturgy of the feast of Mary Magdalene, with a Gospel reading about the sinful woman and a collect referring to Mary of Bethany. After the liturgical revision in 1969 and 2021, the feast of Mary Magdalene continues to be on 22 July, while Mary of Bethany is celebrated as a separate saint, along with her siblings Lazarus and Martha on 29 July. In Eastern Christianity and some Protestant traditions, Mary of Bethany and Mary Magdalene are also considered separate persons. The Eastern Orthodox Church has its own traditions regarding Mary of Bethany's life beyond the gospel accounts.
Жоханның Ізгі хабары
Жақияның Ізгі хабарында Мәриям екі оқиғамен байланысты айтылады: оның інісі Елазарды өлімнен қайта тірілту және Исаны маймен жағу. Бұл екі оқиғадағы Мәриямның бір адам екенін автор нақты көрсетеді: "Лазар есімді бір адам ауырып жатты, ол Бетаниядан, Мәриям мен оның қарындасы Мартаның ауылынан еді. Осы Мәриям, оның інісі Елазар қазір ауырып жатқан, Иеміздің аяқтарына хош иіс құйып, шашымен сүрген сол еді." Оның қарындасы Мартаның есімі Лұқа 10:38-42-де айтылған Мәриям есімді әйелмен байланысты екені айтылады. Елазарды қайта тірілту оқиғасында Иса екі қарындаспен кезекпен кездеседі: Мартадан кейін Мәриям. Марта Иса келгенде дереу қарсы алуға шығады, ал Мәриям оны шақыруын күтеді. Бір түсіндірушінің айтуынша: "Көбірек әрекет ететін Марта Исаны қарсы алуға шықты, ал тыныш және ойлы Мәриям үйде қалды. Бұл қарындастардың бейнесі Лұқа 10:38–42-дегі сипаттамаға сәйкес келеді." Мәриям Исамен кездескенде, оның аяқтарына құлайды. Исамен сөйлескенде, екі қарындас та інілерінің өлімін болдырмау үшін оның уақытында келмегеніне қайғырады: "Ием, егер Сен осында болғанда, бауырым өлмес еді." Бірақ Иса Мартаға нұсқау беру арқылы жауап берсе, Мәриямға жауабы көбірек эмоциялық болды: "Иса оның жылағанын және онымен келген яхудийлердің де жылағанын көргенде, рухы қозғалды және мазасыз болды. 17 ғасырдың Уэльс комментаторы Мэтью Генри былай деп жазды: "Мәриям Марта сияқты ештеңе қоспады; бірақ кейіннен оның сөздері жеткіліксіз болған жерін көз жасымен толтырғаны көрінеді; ол Мартадан аз айтты, бірақ көбірек жылады."
Исаның майлануы
Мәриямның бетаниялық болғандығы туралы баяндамада Исаны майлау оқиғасы орталық орын алады. Бұл оқиға Жохан Ізгі хабарында келтірілген, онда бір әйел өте қымбат парфюмерлік майдың құтысын Исаның аяқтарына құйып жібереді. Осы баяндамада ғана әйелдің аты Мәриям екені айтылады, ал бұрынғы сілтеме оны Марта мен Лазардың қарындасы ретінде таныстырады. Мәриямның аты Матай мен Марк Ізгі хабарларында көрсетілмейді, бірақ оқиға Бетанияда, атап айтқанда, арашаланған Симонның үйінде болғандығы айтылады, оның маңыздылығы Ізгі хабарларда басқаша түсіндірілмейді. Марк Ізгі хабарына сәйкес, парфюмерлік май – нардтың ең таза түрі болған. Көптеген адамдар бұл қымбат майды бір жылдық еңбекақыға, яғни Марк жазғандай 300 динарға сатуға болатындығына ашуланды, ал ақшаны кедейлерге беруге болатын еді. Матай Ізгі хабарында «оқушылар ашуға келді» делінген, ал Жохан Ізгі хабарында Яһуда Искариот ең көп ренжіді деп жазылған (баяндаушы мұны Яһуданың ұры болғандықтан және ақшаны өзіне алғысы келгендіктен түсіндіреді). Иса оның қасында мәңгілік болмайтынын айтады. Ол Мәриямның майлау амалын қабірге дайындалу ретінде түсіндірді. Бір түсіндіруші былай дейді: «Мәриям Исаның жақындап келе жатқан өлімін сезінген және оған деген құрметін материалдық түрде көрсетуге дайын болған жалғыз адам болған сияқты. Исаның жауабы оның құлшынысын бағалайтынын көрсетеді». Истон (1897) Лазар отбасының отбасылық қабірлері болған және Иерусалимнен көптеген яһудилер Лазардың өліміне көңіл айту үшін келген, бұл отбасы Бетаниядағы бай адамдардың қатарына жатқандығын атап өтті. Бұл Мәриямның қымбат майды қалай сатып ала алғанын түсіндіруге көмектеседі. Сондай-ақ, бір әйел Шимон есімді парызшылдың үйінде болды, ол өмірі бойы күнә жасаған және жылап, Исаның аяқтарына май құйып, шашымен сүрді. Лұқаның (Жоханның да) баяндамасы Матай мен Марк баяндамаларынан өзгеше, өйткені майлау бастың емес, аяқтың үстіне жасалғандығы айтылады. Бұл мәселе бойынша көп пікірлер айтылса да, көптеген ғалымдар бұл екі оқиғаның екі бөлек оқиға екенін санайды. Лұқа Ізгі хабарындағы майлауға Исаның жауабы басқа Ізгі хабарлардағы жауаптан мүлдем өзгеше. Исаның «кедейлер әрдайым сіздермен бірге болады» деген сөздері Лұқада екі қарызкер туралы мысалмен ауыстырылған. Бір түсіндіруші былай дейді: «Лұқа екі қарызкер туралы мысалдың жазған жалғыз адам, сондықтан ол оны осы контексте сақтап қалды. Егер басқа Ізгі хабарлардағы оқиғаларды бір оқиғаның нұсқалары ретінде қарастырсақ, онда мысал шынайы болмауы мүмкін. Әйтпесе, мысалдың күшті хабары басқа жерде де сақталған болар еді. Алайда, егер оқиғаның Исаның өмірінде болған, бірақ басқа Ізгі хабарлардағы оқиғалардан бөлек, тарихи жағынан дәл екенін ескерсек, мысалдың шынайылығына қатысты сұраққа басқаша жауап беріледі. Джон Нолланд, Уилкенстің идеяларын ұстана отырып, былай деп жазады: «Мысалсыз оқиғаның бұрынғы түрі болуы мүмкін емес, өйткені бұл парызшылдың 39-аяттағы алаңдаушылығына жеткілікті жауап бермейтін болар еді».
Лұқа 10
Лұқа ішіндегі 10-тарауда Иса Мәриям мен Марта есімді екі қарындастың үйіне келеді, олар атаусыз ауылда тұрады. Мәриям, Иса қонақ болғанда "көп нәрсеге алаңдаған" әпкесі Мартадан өзгеше, "жақсырақ бөлікті" – яғни, Ұстазының сөздерін тыңдауды таңдайды. Мәриямның Исаның аяқтарына отыруы және Исаның оған мұндайға рұқсат беруі өзіндік дау тудырды. Бір түсіндірушінің айтуынша, Мәриям мұндай әрекетімен "ұстазының аяқтарына отырып, шәкірт орнын иеленді. Бірінші ғасырдағы яһуди дінінде әйел адамның ұстаздың шәкірті ретінде қабылдануы сирек кездесетін жағдай еді". Көптеген христиан түсіндірушілері Мәриям мен Марта есімді екі қарындастың бір жұп екенін қабылдауға дайын.
Орта ғасырдағы Батыс Мария Магдалинамен сәйкестендірілді
Ортағасырлық Батыс христиан дәстүрінде Бетаниялық Мария Магдалина ретінде танылды, мүмкін, негізінен Папа Григорий I-нің Жаңа өсиеттегі бірнеше әйел туралы бір адамдай баяндаған уағызының әсерінен. Бұл Бетаниялық Мариямның Мария Магдалинамен, сондай-ақ басқа бір әйелмен (Исаны майлаған Мариямнан өзге) және зына жасаған әйелмен теңестірілуіне алып келді. Шығыс христиандығы бұл сәйкестендіруді қабылдаған жоқ. 1910 жылғы Католик энциклопедиясындағы мақаласында Хью Поуп былай деді: «Грек Әкелері, негізінен, үш тұлғаны ажыратады: Марта мен Лазардың қарындасы және Магдалиналық Мариям». Әке Хью Поуп Лұқаның Ізгі хабарында осы үш тұлғаның (атаусыз «күнәкар», Мария Магдалина және Бетаниялық Мариям) туралы айтылған мәліметтерді санап, мынадай қорытынды жасады: «Бұл мәліметтерге сүйенсек, бұл үш тұлғаны бір-бірімен теңестіруге ешқандай негіз жоқ, және егер бізді тек Лұқа ғана басшылыққа алсақ, оларды [бір тұлға ретінде] теңестіруге ешқандай себеп болмас еді». Содан кейін ол сол кезде католиктер арасында кең таралған, Бетаниялық Мариямды Лұқадағы күнәкар әйелмен теңестіретін пікірді түсіндіреді, онда Мария Исаны майлаған әйел ретінде танылады, және бұл сілтеме Жақияның Бетаниядағы майлау туралы баяндамасынан бұрын келтірілгенін атап өтеді: және ); қызықтысы, Жақия бұрын-ақ Мариямды «Исаның аяғына май құйған әйел» деп атаған. Көптеген адамдар ол өзі сипаттаған кейінгі майлауды білдіреді дейді; бірақ егер басқа әйел, қаладағы «күнәкар» әйел дәл солай істесе, ол «алейпсаса» сөзін қолданар ма еді деген сұрақ туындайды. Жақия оқиғадан ұзақ уақыт өткен соң және Мариям қайтыс болған кезде, оның «күнәкар» әйелмен бір екенін көрсетуге тырысқан болуы мүмкін. Сол сияқты Лұқа да оның кім екенін жасырған болуы мүмкін, өйткені ол әлі тірі адамды жамандағысы келмеді; ол, әрине, Киелі Матайдың жағдайында да осыған ұқсас әрекет жасады, оның Леуімен (5:27) салық жинаушы екенін жасырды. Егер жоғарыда айтылған аргумент дұрыс болса, Бетаниялық Мариям мен «күнәкар» бір адам. Бірақ теолог Джейн Шабергтің жақында білдірген пікірінше, Григорий бұрыннан бар аңызға соңғы нүкте қойған ғана. Батыс христиандығының Мария Магдалина мен Бетаниялық Мариямды теңестіруі 1969 жылға дейін Жалпы Рим күнтізбесінде көрініс тапқан, содан кейін бұл өзгертілді, себебі Католик шіркеуінде кең таралған түсінік Бетаниялық Мариям, Мария Магдалина және Исаның аяғын майлаған күнәкар әйел – үш түрлі тұлға екендігін көрсетті.
<blockquote>John, however, clearly identifies Mary of Bethany with the woman who anointed Christ's feet (12; cf. and ). It is remarkable that already in , John has spoken of Mary as "she that anointed the Lord's feet", he aleipsasa. It is commonly said that he refers to the subsequent anointing which he himself describes in ; but it may be questioned whether he would have used he aleipsasa if another woman, and she a "sinner" in the city, had done the same. It is conceivable that John, just because he is writing so long after the event and at a time when Mary was dead, wishes to point out to us that she was really the same as the "sinner". In the same way Luke may have veiled her identity precisely because he did not wish to defame one who was yet living; he certainly does something similar in the case of St. Matthew whose identity with Levi the publican (5:27) he conceals. If the foregoing argument holds good, Mary of Bethany and the "sinner" are one and the same. But according to a view expressed more recently by theologian Jane Schaberg, Gregory only put the final touch to a legend that already existed before him. Western Christianity's identification of Mary Magdalene and Mary of Bethany was reflected in the arrangement of the General Roman Calendar, until this was altered in 1969, reflecting the fact that by then the common interpretation in the Catholic Church was that Mary of Bethany, Mary Magdalene and the sinful woman who anointed the feet of Jesus were three distinct women.
Шығыс православие дәстүрі
Православ шіркеуі дәстүрінде Бетаниялық Мария Магдалинадан бөлек тұлға ретінде құрметтеледі. Евангелияда олардың есімдері нақты айтылмаса да, православие шіркеуі Мариям мен Мартаны Мирра әкелген әйелдердің қатарына жатқызады. Исаның адал ізбасарлары Исаны айқышқа тартып өлтірген кезде Голгофада тұрды және кейін, яһуди дәстүрі бойынша, Иеміздің денесін майлау үшін, демалыс күнінен кейінгі таңертең ерте мүр (құнды май) алып, оның қабіріне келді. Мирра әкелгендер Исаның қайта тірілгеніне алғаш куә болды, бос қабірді тауып, періштеден қуанышты жаңалықты естіді. Православ дәстүрі сондай-ақ Марияның бауыры Лазардың, Әулие Стефан шейіт болғаннан кейін Иерусалим шіркеуіне қарсы қудалау кезінде Иерусалимнен қуылғанын айтады. Оның қарындастары Мариям мен Марта да Яһудеядан қашып, оған түрлі елдерде Жақсы Жаңалықты уағыздауға көмектесті. Кипр дәстүріне сәйкес, олар кейінірек Кипрге көшіп, Лазар Китионның (қазіргі Ларнака) алғашқы епископы болды. Үшеуі де Кипрде қайтыс болды.
Кейінгі өмірі
Бетаниялық Мәриямның соңғы өміріне қатысты бірнеше дәстүр бар. Бір дәстүр бойынша, ол апостол Жоханмен бірге Ефеске сапар шегіп, өмірінің соңына дейін сонда тұрған. Тағы бір дәстүр оның Лазар мен Мартамен Францияға барып, Тараскон қаласында қоныстанғанын айтады, онда ол әлі күнге дейін қасиетті әулие ретінде құрметтеледі.
Қасиетті ретінде еске алу
Рим католик шіркеуінің Рим дәстүрінде Бетаниялық Мариям ағасы Лазармен бірге 29 шілдеде, олардың қарындасы Мартаның естелік күнінде тойланады. Лютеран шіркеуінің қасиеттілер тізімінде де 29 шілде Марияның (Марта мен Лазармен бірге) еске алу күні болып табылады, сондай-ақ Епископальдық шіркеу мен Англия шіркеуінің қасиеттілер тізімінде (Мартамен бірге) осы күн белгіленген. Шығыс православие және Византия ритуалдық Шығыс католик шіркеулерінде ол 4 маусымда, сондай-ақ Мирра әкелушілер жексенбісінде (Пасханың үшінші жексенбісінде) қарындасы Мартамен бірге еске алынады. Мария Лазарь сенбісінде (Палм жексенбісіне дейінгі күн) тойланатын мерекелерде де маңызды рөл атқарады. Англия шіркеуі 29 шілдеде Марияны (Марта мен Лазармен бірге) кіші мерекемен еске алады.