Кіріспе
Жаңа Келісім кітабы, Жаңа Келісімдегі кітап. Жақияның Ізгі хабары (Εὐαγγέλιον κατὰ Ἰωάννην) – Жаңа Келісімдегі төрт каноникалық Ізгі хабардың төртіншісі. Онда Исаның қызметі туралы жоғары деңгейде схемаланған баяндама бар, жеті "белгісі" Лазардың қайта тірілуімен (Исаның қайта тірілуін алдын ала көрсетеді) және жеті "Мен –" сөздерімен (құрастырылған кездегі шіркеу-синагог пікірталасына қатысты) аяқталады, соңында Томаның қайта тірілген Исаны "Менің Ием және Құдайым" деп жариялауына дейін жетеді. Ізгі хабардың соңғы тараулары оның мақсатын көрсетеді: "Исаның Христия екеніне, Құдайдың Ұлы екеніне сенуіңіз үшін, және сенгендеріңіз үшін оның атымен өмірге ие болуыңыз үшін". Жақия шамамен 90-110 жылдар арасында соңғы түріне жеткен, бірақ онда 70 жылға дейін, тіпті одан да ертерек кездерге қатысты белгілер бар. Басқа үш Ізгі хабар сияқты, бұл да авторсыз, бірақ "Иса сүйген шәкірт" деп аталатын анонимді дереккөзді анықтайды. Ол, ең болмаса, "Жоханналық қауымдастықта" пайда болған, және стиль және мазмұны бойынша үш Жоханн хаттарымен тығыз байланысты болғандықтан, көптеген ғалымдар төрт кітапты, Аян кітабымен бірге, Жоханн әдебиетінің біртұтас корпусы ретінде қарастырады, бірақ олардың барлығы бір автордың туындылары емес.
the book in the New Testament
The Gospel of John (Εὐαγγέλιον κατὰ Ἰωάννην) is the fourth of the four canonical gospels in the New Testament. It contains a highly schematic account of the ministry of Jesus, with seven "signs" culminating in the raising of Lazarus (foreshadowing the resurrection of Jesus) and seven "I am" discourses (concerned with issues of the church–synagogue debate at the time of composition) culminating in Thomas' proclamation of the risen Jesus as "my Lord and my God". The gospel's concluding verses set out its purpose, "that you may believe that Jesus is the Christ, the Son of God, and that believing you may have life in his name." John reached its final form around AD 90–110, although it contains signs of origins dating back to AD 70 and possibly even earlier. Like the three other gospels, it is anonymous, although it identifies an unnamed "disciple whom Jesus loved" as the source of its traditions. It most likely arose within a "Johannine community", and – as it is closely related in style and content to the three Johannine epistles – most scholars treat the four books, along with the Book of Revelation, as a single corpus of Johannine literature, albeit not from the same author.
Құрамы
Жоханның Ізгі хабары, басқа Ізгі хабарлар сияқты, авторсыз. Жохан 21:22 Исаның жақсы көрген шәкіртіне сілтеме жасайды, ал Жохан 21:24–25 былай дейді: «Осы туралы куәлік беріп, жазып қалған шәкірт осы, және оның куәлігі рас екенін білеміз». Ерте христиан дәстүрі, алғаш рет Иринейде (шамамен 130 – 202 ж.ж.) кездесетін, осы шәкіртті апостол Жоханмен теңестірді, бірақ көптеген ғалымдар бұл гипотезадан бас тартты немесе оны күмәнді деп санайды. Мұның бірнеше себебі бар, мысалы, Ізгі хабар жақсы грек тілінде жазылған және күрделі теологиялық ой-пікірлерді көрсетеді, сондықтан оны қарапайым балықшының жазғаны емес. Бұл жолдар, керісінше, Ізгі хабардың негізі «куәлік берген шәкірттің» куәлігінде (мүмкін, жазылған) екенін көрсетеді, оны шәкірттер қауымы (мәтіндегі «біз») жинап, сақтап, өңдеген, ал бір шәкірт («мен») осы материалды қайта ұйымдастырып, соңғы тарау мен басқа да үзінділерді қосып, аяқталған Ізгі хабарды жасаған. Көптеген ғалымдар мәтіннің соңғы нұсқасы шамамен 90–110 жылдары пайда болды деп есептейді. Оның күрделі тарихын ескере отырып, бірнеше жерде жазылуы мүмкін. Автор еврей салты мен дәстүрімен таныс болғанымен, олардың жиі түсіндірілуі оның Палестинадан тыс, еврей және жұрттан (үндістерден) тұратын орта үшін жазғанын көрсетеді. Автор 1–12 тараулар үшін «белгілер көзінен» (ғажайыптар жинағы), Исаның тұтқындалуы мен айыпталған оқиғасы үшін «құмарлық көзінен» және сөздері үшін «мәтелдер көзінен» материал алған болуы мүмкін, бірақ бұл гипотезалар көп талқыланады. Автор Марк пен Лұқаның кейбір нұсқаларын білген сияқты, өйткені Жоханның Ізгі хабары олармен бірнеше сөздер мен оқиғалардың тізімін бірдей ретпен бөліседі, бірақ осы Ізгі хабарлардың маңызды терминдері жоқ немесе аз, бұл автор оларды білсе, тәуелсіз жазуға еркіндік сезінгенін көрсетеді. Еврей жазбалары маңызды көз болды, онда 14 тікелей цитата (Маркта 27-ге, Матайда 54-ке, Лұқада 24-ке қарсы) бар, ал аллюзиялар мен қайталаулар ескерілгенде олардың ықпалы зор. Бірақ Жоханның тікелей цитаталарының көпшілігі еврей жазбаларының белгілі нұсқаларымен толық сәйкес келмейді. Ричард Баукхэм және басқалардың Жоханның Ізгі хабары куәгерлердің куәлігін сақтайды деген жақындағы аргументтері кең қолдау тапқан жоқ.
Орын: Иоанн қауымы талқылау
20 ғасырдың көп бөлігінде ғалымдар Жоханның Ізгі хабарын гипотетикалық "Жоханналық қауым" парадигмасы шеңберінде түсіндірді, яғни І ғасырдың соңында еврей синагогынан (вероятно, еврей қауымын білдіреді) шеттетілген христиан қауымынан пайда болған деп санайтын, себебі олар Исаны уәде етілген еврей мессиясы деп сенген. Бұл түсінік қауымды көбінесе секталық және ерте христиандықтың бағытынан тыс деп қарастырды, бірақ 21 ғасырдың басында бұл көзқарас күшейе түсті және қазір Ізгі хабардың әлеуметтік, діни және тарихи контексіне қатысты қызу пікірталас жүріп жатыр. Дегенмен, Жохан әдебиетінің баршасы (Ізгі хабар, үш Жохан хаттары және Аян кітабы) олардан пайда болған еврей мәдениетінен өзін ерекше сақтайтын, сонымен қатар Исаға терең құрметпен қарап, оны олардың Параклит арқылы тығыз байланыста болған Құдайдың толық ашылуы ретінде қабылдаған қауымды көрсетеді.
Құрылымы мен мазмұны
Ғалымдардың көпшілігі Жоханның Ізгі хабарында төрт бөлімді көреді: алғы сөз (1:1–18); қызмет туралы есеп, көбінесе «Белгілер кітабы» (1:19–12:50) деп аталады; Исаның шәкірттерімен соңғы түні және азап пен қайта тірілу туралы есеп, кейде «Даңқ кітабы» немесе «Көтерілу кітабы» (13:1–20:31) деп аталады; және қорытынды (20:30–31); мұларға көптеген ғалымдар түпнұсқа мәтіннің бөлігі емес деп санайтын эпилог қосылады (21 тарау). Келіспеушіліктер бар; мысалы, Ричард Баукхэм сияқты кейбір ғалымдар Жохан 21-нің түпнұсқа жұмыстың бір бөлігі болғанын айтады. Алғы сөз оқырмандарға Исаның нағыз кім екенін, әлемді жаратқан және адам кейпіне енген Құдайдың Сөзін хабарлайды; ол яһудилерге келді, ал яһудилер оны қабылдамады, бірақ «Оны қабылдағандарға (христиандық сенушілер тобы), оның атына сенгендердің бәріне Құдайдың балалары болу билігі берілді». «Белгілер кітабы» (Исаның қызметі): Иса шәкірттерін шақырып, жердегі қызметін бастайды. Ол ұзақ уағыздар арқылы тыңдаушыларына Құдай Әке туралы хабар береді, оған сенетіндердің барлығына мәңгілік өмірді ұсынып, оның ілімдерінің шынайылығының белгілері болып табылатын кереметтер жасайды, бірақ бұл діни билік өкілдерімен шиеленістер тудырады (бұл 5:17–18-де көрінеді), олар оны жою керек деп шешеді. «Даңқ кітабы» Исаның әсемдік Әкесіне қайта оралуы туралы айтады: ол шәкірттерін өзінің физикалық қатысуы болмайтын болашақ өмірлеріне қалай дайындағаны және өзі үшін де, олар үшін де дұға еткені, содан кейін сатқындық, тұтқындалу, сот, айқышқа шегелену және қайта тірілуден кейінгі көріністер туралы айтады. Қорытындыда Ізгі хабардың мақсаты айтылады, ол – «Исаның Мәсіх, Құдайдың Ұлы екеніне сенулерің үшін және сеніп, Оның атымен өмірге ие болуларың үшін». 21-ші тарау, қосымша, Исаның қайта тірілгеннен кейін Ғалилеяда көрінгені, керемет балық аулауы, Петірдің айқышқа шегеленуі туралы болжам және Сүйікті шәкірттің тағдыры туралы айтады. Құрылымы жоғары схемалық: Лазардың қайта тірілуіне (Исаның қайта тірілуін алдын ала білдіретін) жеті «белгі» және жеті «Менмін» сөздері мен уағыздары бар, олар Томаның қайта тірілген Исаны «Менің Ием және менің Құдайым» деп жариялауымен аяқталады (сол атау, dominus et deus, император Домициан да талап еткен, бұл шығу күнін көрсетеді).
Христиандық ілім
Ғалымдар Жақияның Ізгі хабарында Исаны құдайлық тұлға ретінде қарастыратынымен, оны бір Құдайға бағындыратыны да айқын екеніне келіседі. Джеймс Даннның пікірінше, Иоаннның осы христологиялық көзқарасы бағыныштылық қарым-қатынасты емес, керісінше, Әкенің Ұлы арқылы "аян" етілуінің билігі мен дұрыстығын, Әке мен Ұл арасындағы үзіліссіздікті көрсетеді. Данн бұл көзқарасты Логос христологиясын қызмет ету үшін жасалған деп санайды, ал басқалар (мысалы, Эндрю Лок) оны Иоаннның жаратылыс (тәндік) тақырыбымен байланысты деп есептейді. Үштік туралы идея еврей монотеизмі мен мессия идеясының, гректердің Құдай, әлем және араласушы құтқарушы арасындағы қарым-қатынас туралы түсініктерінің, сондай-ақ египеттіктердің үш бөліктен тұратын құдайлық ұғымының бірігуі арқылы бірте-бірте дамыды. Дегенмен, Жаңа Келісімді құрайтын кітаптарда Үштік туралы толық ілім нақты айтылмаса да, Жаңа Келісімде Құдай туралы үштік түсінік бар және онда Үштікке қатысты бірнеше формула кездеседі. Иоаннның "жоғары христологиясы" Исаны құдайлық және бастапқыда бар деп көрсетеді, оны яһудилердің "өзін Құдайға теңеген" деген айыптауларынан қорғайды және оның құдайлық рөлі туралы ашық айтады, Яхведің "Менмін" деген сөзін жеті рет "Менмін" деп қайталайды. Сонымен қатар, Исаның қайта тірілген денесінің сақталуына қатысты Лұқадағыдай мән беріледі, Иса Томаға: "Саусағыңды осы жерге қой, қолымды қара. Қолыңды созып, қабырғама тигіз. Күмәндама, сене бер" дейді.
Логотиптер
Кіріспеде Інжіл Исаны Логос немесе Сөз ретінде таныстырады. Ежелгі грек философиясында логос термині ғарыштық сананың принципін білдіреді. Осы мағынада ол Құдайдың жаратылыстағы серігі және жақын көмекшісі – Даналық деп аталатын еврей ұғымына ұқсас. Эллинистік еврей философы Филон Логосты Құдайдың жаратылысын жасаушысы және материалдық әлеммен байланыс құратын тұлға ретінде сипаттағанда, осы екі тақырыпты біріктірді. Стивен Харрис айтқанынша, Інжіл Филонның Логос туралы сипаттамасын бейімдеп, оны Исаға, Логостың жанына кірген тұлғаға қатысты қолданды. Тағы бір мүмкіндік – «Логос» атауы Таргумдарда (синагогта еврей жазбалары оқылғаннан кейін айтылатын арамей тіліндегі аудармалар/түсіндірулер) кездесетін Құдай Сөзінің ұғымына негіделген болуы мүмкін. Таргумдарда (барлығы бірінші ғасырдан кейін жазылған, бірақ ерте материалды сақтағанын көрсетеді) Құдай Сөзінің ұғымы Филонға ұқсас қолданылған, атап айтқанда, Құдайдың әлеммен өзара әрекеттесуі (жаратылыстан бастап) және әсіресе оның халқымен, мысалы, Израиль «Сөздің» іс-қимылымен Мысырдан құтқарылды. Филон да, Таргумдар да Сөзді херубимдер мен Ең Қасиетті орынның арасында көрінетіндей етіп бейнелейді.
Крес
Исаның өлімі туралы Иоанн жазған оқиғалар төрт Інжілдің ішінде ерекше. Ол, құрбандық арқылы тәуба теологиясына сүйенбей, Исаның өлімін Оның даңқталуы және Әкесіне оралуы ретінде көрсетеді. Сонымен қатар, Синоптик Інжілдердегі үш "құмарлық туралы болжам" Иоанн Інжілінде Исаның қалай жоғарылатылатыны немесе "көтерілетіні" туралы үш түсіндірмемен ауыстырылған. "Көтерілу" (ὑψωθῆναι, hypsōthēnai) етістігі Иоаннның айқышқа шегелену теологиясындағы екі мағынаны көрсетеді, себебі Иса айқышқа шегеленген кезде физикалық тұрғыдан жерден көтерілген, сонымен бірге, сол уақытта жоғарылатылып, даңқталған.
Татулық
Ғалымдар Иоаннның сакраменттерге сілтеме жасағандығы және оның қаншалықты жиі кездесетіні туралы пікірде келіспейді, бірақ қазіргі ғылыми пікір бойынша, мұндай сілтемелер өте сирек, ал егер болса да, олар тек крещение мен Евхаристиямен ғана шектеледі. Шындығында, Иоаннның Соңғы Тоқсан туралы баяндамасында Евхаристия институты жоқ (оның орнына Иса шәкірттерінің аяқтарын жуып, оларды тазартады), және Жаңа Өсиетте крещение мен жаңадан туудың арасында нақты байланыс көрсететін ешбір мәтін жоқ.
Индивидуализм
Синоптикалық Евангелиямен салыстырғанда, төртінші Евангелияда жеке тұлғаға айқын басымдық беріледі, себебі ол Шіркеудің ұйымдық сипатына қарағанда, жеке адамның Исамен қарым-қатынасына көбірек мән қояды. Бұл, көбінесе, Евангелиядағы Исаның әртүрлі афоризмдерінің тұрақты түрде жекеше грамматикалық құрылымы арқылы іске асырылады. Сенушілердің жаңа топқа қосылуы туралы мәселе Жоханның жазбаларында айқын байқалмайды, ал "жеке өзара байланыс" тақырыбы бар, яғни сенуші мен Исаның арасындағы тығыз жеке қарым-қатынас, онда сенуші Исада және Иса сенушіде "қоныстанады". Иоаннның жекешілдік бейілімдері жеке сенуші деңгейінде іске асырылған эсхатологияға алып келуі мүмкін; алайда, бұл эсхатология "дәстүрлі", болашаққа бағытталған эсхатологиялық үміттерді алмастыруға емес, "олармен ғана байланысты" болуға тиіс.
Шомылдыру рәсімін жасаған Жақия
Жақияның Жақия Баптист туралы баяндамасы синоптикалық Евангелиялардан өзгеше. Бұл Евангелияда Жақия "Баптист" деп аталмайды. Жақия Баптисттің қызметі Исаның қызметімен қатар жүреді; оның Исаны шомылдыруы туралы тікелей айтылмаған, бірақ оның Исаға куәлігі айқын. Евангелист әлбетте Исаның Жақиямен шомылдырылу оқиғасын білген және оны маңызды теологиялық тұрғыдан пайдаланады. Ол Жақияны Исаға бағындырады, мүмкін Жақияның жақтастары Иса қозғалысын өздерінікінен туындаған деп есептегендіктен. Жақия Евангелиясында Иса мен оның шәкірттері Исаның қызметінің басында, Жақия Баптисттің Ирод Антипас тұтқындап, өлім жазасына кесетінен бұрын Яһудеяға барады. Ол Жақиядан гөрі кеңірек шомылдыру қызметін жүргізеді. Иса семинары бұл баяндаманы "қара" деп бағалады, онда тарихи тұрғыдан нақты ақпарат жоқ. Иса семинарындағы библиялық тарихшылардың пікірінше, Жақия халықтың санасында Исадан гөрі зор беделге ие болған.
Гностицизм
ХХ ғасырдың бірінші жартысында көптеген ғалымдар, оның ішінде Рудольф Бултманн, Жоханның Ізгі хабарында гностицизммен ортақ элементтер бар деп нық айтты. Христиандық гностицизм 2 ғасырдың ортасына дейін толық дамыған жоқ, сондықтан 2 ғасырдағы прото-православтық христиандар оны зерттеуге және жоққа шығаруға көп күш салды. Жоханның Ізгі хабарында гностицизмнің элементтері бар деу – гностицизмнің автордың оған жауап беруін қажет ететін деңгейге жеткенін болжау. Мысалы, Бултманн Жоханның Ізгі хабарының бастапқы тақырыбы, бұрыннан бар Логос, сондай-ақ Ізгі хабардағы жарық пен қараңғылықтың қарама-қарсылығы – бұл Иоанн қабылдаған гностикалық тақырыптар деп дәлелдеді. Басқа ғалымдар (мысалы, Реймонд Э. Браун) бұрыннан бар Логос тақырыбы Нақыл сөздер кітабының сегізінші тарауындағы ежелгі еврей жазбаларынан туындап, Филон Иудаист грек-иудейлік дәуірде оны толыққанды дамытты деп санайды. Құмраннан табылған Өлі теңіздің шиыршықтары осы ұғымдардың еврейлік табиғатын растады. Эйприл Деконик гностикалық теологияны қолдау үшін Жохан 8:56-ны оқып шығуды ұсынды, бірақ соңғы зерттеулер оның оқылуына күмән тудырды. Гностиктер Жоханды оқыды, бірақ оны гностик емес адамдардан өзгеше түсіндірді. Гностицизм құтқарылудың құпия білім, яғни гнозистен келетінін үйретті, және гностиктер Исаны құтқарушы емес, білімді ашушы деп қарады. Ізгі хабар құтқарылуға аян етілген даналық арқылы ғана қол жеткізілетінін, әсіресе Исаға сену арқылы (әдеби түрде, оған сену) үйретеді. Жоханның өзіне сенгендерді көктегі мекенге алып кетуге уәде берген табиғаттан тыс құтқарушы туралы суреті гностикалық көзқарастарға сәйкес келуі мүмкін. Жоханның Ізгі хабары мен гностицизм арасындағы ұқсастықтар еврей апокалиптикалық әдебиеттеріндегі ортақ түбірлерден туындауы мүмкін деген пікірлер бар.
Иоанн әдебиеті
Иоаннның Ізгі хабары мен үш Иоанн хаттары теология және стиль жағынан күшті ұқсастықтарды көрсетеді; Аян кітабы да дәстүрлі түрде осылармен байланысты, бірақ стиль және тіпті теология бойынша Ізгі хабардан және хаттардан өзгеше. Хаттар Ізгі хабардан кейін жазылған, ал Ізгі хабар Иоаннның жамағаттары мен яһуди синагогы арасындағы ажырасымды көрсетеді, ал хаттарда Иоанн қауымының өзі тарап жатыр ("Олар бізден шықты, бірақ біздікі емес еді; егер олар біздікі болғанда, бізбен бірге қалар еді; бірақ олар шықты" – 1 Жохан 2:19). Бұл ажырасым Христология, яғни "Мәсіх туралы білім", немесе дәлірек айтқанда, Мәсіхтің мәнін түсіну мәселесі бойынша болды, себебі "шыққандар" Исаны Мәсіхпен байланыстыруға тартынды, жердегі оның қызметінің маңыздылығын төмендетіп, Исаның айқышқа ілініп өлгенінің құтқару маңызын жоққа шығарды. Хаттар осы көзқарасқа қарсы тұрып, Құдай Ұлының мәңгілік болғанын, оның өмірі мен өлімінің құтқарушылық сипатын және Ізгі хабардың "жоғары" Христологиясының басқа да элементтерін баса көрсетеді.
Тарихи сенімділік
Исаның Синоптик Евангелияларындағы үйретістері, төртінші Евангелиядағыдан едәуір өзгеше. 19 ғасырдан бері ғалымдар, Иоаннның сөздерінің Синоптик мысалынан гөрі тарихи болу ықтималдығы төмен екенін және теологиялық мақсаттармен жазылған болуы мүмкін екенін бірауыздан қабылдады. Дегенмен, ғалымдар төртінші Евангелияның тарихи құндылығынан айырылмағанына келіседі. Оның құндылығына Иоанн материалдарының ерте пайда болуы, Иерусалим мен Иудеяның географиялық сипаттамалары, Исаның Ашық нан тойынан бұрын айқышқа қадалуы және яһуди билігінің кеңесінен кейін бақта тұтқындалуы жатады. Жақындағы зерттеулер, соңғы археологиялық және әдеби талдауларға сүйене отырып, Иоанн Евангелиясының тарихи құндылығын және тарихи Исаны қайта құрудағы маңыздылығын қайта қарауды ұсынады.
Өкілдіктер
Евангелие тірі баяндамалар арқылы бейнеленген және қойылымдарда, скетстерде, пьесаларда, құмарлық пьесаларында, сондай-ақ фильмдерде драматизацияланған. Соңғы мысалы – 2014 жылы Дэвид Батти режиссерлік еткен және Дэвид Харвуд пен Брайан Кокс баяндаған, ал Иса рөлін Селва Расалингам ойнаған "Жоханның Ізгі хабары" фильмі. 2003 жылы Филип Савилл режиссерлік еткен, Кристофер Пламмер баяндаған, ал Иса рөлін Генри Иан Кассик ойнаған "Жоханның Ізгі хабары" фильмі де түсірілді. Евангелиенің бөліктері музыкаға алынды. Мұндай бір мысал – Стив Уорнердің "Кел және көр" атты күшті әнұраны, ол Католиктік білім беру альянсының 20 жылдығына арналып жазылған және "Таңбалар кітабынан" алынған лирикалық үзінділерді қамтиды. Сонымен қатар, кейбір композиторлар Евангелиеде бейнеленген Исаның құмарлығын музыкаға түсірді, ең танымал мысалы – Иоганн Себастьян Бахтың "Қасіретті пассион" шығармасы, бірақ оның кейбір тармақтары Матайдан алынған.