Кіріспе

Италиялық дәрігер және зоолог (1854–1925) Джованни Баттиста Грасси (27 наурыз 1854 – 4 мамыр 1925) – итальяндық дәрігер және зоолог, паразитология, әсіресе малариология саласындағы маңызды еңбектерімен танымал. 1883 жылдан бастап Катания университетінде салыстырмалы зоология профессоры, ал 1895 жылдан бастап өмірінің соңына дейін Римдегі Сапиенца университетінде салыстырмалы анатомия профессоры болды. Термиттердің таксономиясы және биологиясы бойынша алғашқы маңызды зерттеулері үшін 1896 жылы Корольдік қоғамның Дарвин медалін алды. Грасситің ғылыми еңбектері бал араларының эмбриологиялық дамуы, гельминттер паразиттері, жүзім паразиті – филоксера, балықтардың көшіп-қонуы және метаморфозы, жебе құрттары мен термиттерді қамтыды. Ол Taenia nana адамдық жәндікті теңіз құртының тіршілік циклын алғаш рет сипаттады және бұл теңіз құртына аралық иесі қажет емес екенін көрсетті, бұл бұрынғы кең таралған пікірге қайшы келді. Ол Ascaris lumbricoides дөңгелек құртының тікелей тіршілік циклын өздігінен жүргізген тәжірибелер арқылы алғаш рет анықтады. Иттердің филяриялық құрты Dipetalonema reconditum-ын сипаттады және паразиттердің тіршілік циклын бөртпелерде көрсетті. Strongyloides жіп құрттарының туысын ойлап тапты. 1885 жылы әйелі Мария Кёненнің құрметіне жәндікке Koenenia mirabilis деп ат қойды. Жүзімнің филоксерасын жоюдың негізін қалады. Грасситің ең маңызды үлесі малариологияға – құстар мен адамдардағы малария паразиттерінің түрлерін ашу және олардың таралу жолдарын анықтау. Раймондо Фелеттимен бірге құстарда Haemamoeba praecox және H. relictum (қазір Plasmodium туысына жатады) ашты. Олар Haemamoeba malariae және H. vivax (қазір екеуі де Plasmodium туысына жатады) түрлерін дұрыс сипаттады, бұл әртүрлі адам малариясын клиникалық жағынан ажырату үшін маңызды болды: P. vivax қоздырған игі третиан, P. falciparum қоздырған қатерлі третиан және P. malariae қоздырған игі квартан. Ол ең көп таралған және ең қауіпті түрі – Plasmodium falciparum адам малариясының тіршілік циклын алғаш рет сипаттап, анықтады. Ол осы ауруды тек аналық анофелес масалары ғана таратуға қабілетті екенін анықтады. Грасситің малария бойынша жұмыстары Нобель сыйлығы тарихындағы даулы мәселе болып қала береді. 1901 жылы Нобель сыйлығының тағайындалуынан бастап, өмірінің соңына дейін 21 рет ұсынылды. 1902 жылғы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығына P. falciparum-ды ашқан француз дәрігері Шарль Луи Альфонс Лаверан және британдық армия хирургі Рональд Росспен бірге ұсынылды. Ол және Росс соңғы сыйлыққа үміткерлердің арасында болды, бірақ ең маңызды емес ашылуды жасаған Росс – құстардағы малария паразиттерінің таралуын анықтаған – жалғыз жеңімпаз атанды. Адам плазмодиумының таралу жолын толыққанды көрсеткен және малария паразиттерінің түрлерін, сондай-ақ Anopheles claviger масасын вектор ретінде дұрыс анықтаған Грассиге сыйлық берілмеді.

Өмірбаян

Грасси Италияның қазіргі Комо провинциясындағы Ровелласка қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Луиджи Грасси муниципалды қызметкер, ал анасы Костанца Мазучелли ерекше дарынды белгілі шаруа әйел болған. Ол Сароннодағы Bolchi Stucchi жеке мектебінде бастауыш білімін, ал Комодағы Вольта орта мектебінде орта білімін аяқтады. 1872 жылдан бастап Павия университетінде Камилло Гольги мен Джулио Бизозеро профессорларының басшылығымен медицинаны оқып, 1878 жылы бітірді. Бітіргеннен кейін ол алғаш рет Мессинада, Неаполь зоологиялық станциясында және Николаус Клейненберг пен Антон Дохрн құрған Океанография станциясында жұмыс істеді, онда Хаэтогнаталарды зерттеді. Гейдельбергте ол Мария Кёненмен танысып, 1879 жылы үйленді. 1883 жылы Катания университетінде Салыстырмалы зоология профессоры болды. Ол сондай-ақ Раимондо Фелеттимен бірге малярияны зерттей бастады, адам мен құс маляриясының паразиттік түрлерін ашты. Грасси өмірінің көп бөлігін Рим провинциясындағы Фиумичино коммунасында өткізді, онда оның отбасы қоныстанған. Ол сол жерде маляриямен ауырған балаларға арналған жеке клиника салды және оны қызы Изабеллаға өлімнен кейін де қызмет ету үшін тапсырды. Өсиеті бойынша, ол ең маңызды медициналық қызметтерін атқарған Фиумичинодағы ауыл зиратына жерленді. Оның әйелі Мария (1860–1942) мен қызы да сол қабірге қойылды.

Жалпы зоология және энтомология

Грассидің алғашқы еңбектері анатомия, содан кейін энтомология саласында болды. Ол сүйекті балықтардың омыртқа бағанасының дамуын және эндемиялық зобты зерттеді. Жебе құрттары кейіннен Chaetognatha жеке филумы ретінде жіктеліп, «қандай да бір жұмбақ» жануарлар ретінде танылды. Оның әріптесі Сальваторе Каландруччо Сицилиядағы Этна тауынан ерекше өрмекшіні жинады. Грасси оны жаңа түр ғана емес, сонымен қатар жаңа тұқымдасқа жататын түр деп анықтады және 1885 жылы оған Koenenia mirabilis деген ат берді, бұл атауды әйеліне арнады. Ол сондай-ақ жүзімнің филоксерасын зерттеуге маңызды үлес қосты, осы зерттеуді бірнеше жыл бойы жүргізді. Оның «Италиядағы филоссерикалық мәселе» (1904) атты бақылауларының жазбалары Италияның Ауыл шаруашылығы министрлігіне әсер етті, нәтижесінде оған осы тақырыпты толыққанды зерттеуді тапсырды. 1912 жылы ол итальяндық және басқа да еуропалық филоксера тұқымдастарының морфологиясы мен биологиясын зерттеудің монументальды еңбегін жариялады. Бұл ауыл шаруашылығы зиянкестерін жүйелі түрде бақылаудың негізі болды. Жиырма екі күннен кейін ол нәжісінде жаңа жұмыртқаларды тапты, осылайша гельминттердің жұққан көзден тікелей жұғу арқылы берілетінін дәлелдеді. 1879 жылы Грасси адам экскременттерінен амебаға ұқсас протозоанды бірінші болып анықтады. Ол сол кездегі Amoeba coli, кейіннен Entamoeba coli деп аталған паразиттің егжей-тегжейлі сипаттамасын берді және оны ауруға шалдыққан және сау адамдардан табылғандықтан зиянсыз паразит деп санады. Сол кезде бұл протозоандар басқа амебалар сияқты патогенді паразиттер деп есептелді және патогенді түрмен, E. histolyticaмен тығыз байланысты болды. 1885 жылғы есебінде термиттердің тамақты қорыту процесінде симбионтты протозоандардың рөлі көрсетілді, кейіннен олар адамдарға да жұғады деген қорытынды жасалды.

Малария паразиттерін табу

Грасси 1888 жылы Катания университетінде әріптесі Раймондо Фелеттимен бірге безгекті зерттей бастады. Лаверан бұл паразитке Oscillaria malariae деген ат берді, бірақ 1954 жылы Халықаралық зоологиялық номенклатура жөніндегі комиссия (ICZN) оны Plasmodium falciparum деп өзгертті. Грасси мен Фелетти келесі жылы екінші бір жаңалық ашты: безгектің зиянсыз түрін тудырған, Лаверанды құрметтеп Laverania malariae деп аталған, өте ұқсас протозой. Олар бұл жайындағы жазбаларын Riforma Medica журналының желтоқсан санында «Sui Parasiti della Malaria» (Безгектің паразиті туралы) деген тақырыпта жариялады. 1890 жылы жарық көрген келесі есепте үшінші адам безгегінің паразиті – Haemamoeba vivax табылғаны туралы мәлімделді. Олар екі паразит арасындағы байланысты көрсететін жаңа сипаттамалармен бірге Laverania malariae-ді Haemamoeba туысына қайта жіктеді және оны H. malariae деп атады. 1891 жылы Грасси алғаш рет бір құстан екінші құсқа малярия паразитін егуді жүзеге асырды. Грасси O. malariae үшін Laverania туысын қайта пайдаланды (Лаверан бұл туралы білмеді, Oscillaria басқа да протозоалар үшін ғылыми атау ретінде қолданылып келген). (Толық есеп 1898 жылдың қыркүйек айында жарық көрді.) Росс жасаған тәжірибеде «сұр» масалардың шағуы арқылы құс малариясы жұқтырылды. Бұл жаңалықты естіген Грасси адамдарға масалар арқылы жұғу мүмкіндігін тексерудің маңызды екенін түсінді. Қыркүйек айында Римге қайтып келе жатқанда ол масаларды жинады, олардың кейбіреулерін Anopheles деп анықтады. Қанмен қоректенген масаларды бірнеше күннен кейін тілгенде, олардың ішінде паразиттің даму сатылары байқалды. Ең маңызды байқау – ооцисттер (олардан адамға жұқпалы формалары, спорозоалар пайда болады) болды, бұл масаларда паразит сәтті өсіп дамығанын көрсетті. Грасси, Биньями және Бастианелли осы жаңалықты 1898 жылдың 6 қарашасында Accademia dei Lincei академиясына хабарлады, ал академияның 4 желтоқсандағы отырысында ресми түрде оқылып берілді. Биньями мен Бастианелли тәжірибелерді Lancet журналының желтоқсан санында жариялады, Бастианелли әсіресе авторлық құқықты өзіне көбірек тартуға тырысты және Грассинің үлесін ашық түрде көрсетпеді. Грасси негізгі тәжірибені тек өзі жасағанын дәлелдеді.

Грасси заңы

Грасси «Анофельсіз безгек болмайды» немесе жай ғана «маляриясыз анофелизм болмайды» деген догманы қалыптастырды. Бұл «Грасси заңы» деп аталды, ол былай формулировкаланды: жұқтырған адам + анофельді масалар = безгек. Теңдеу дұрыс болғанымен, кері тұжырым дұрыс емес. Ол өзі көптеген аймақтарда анафелиндік таратушылар көп кездесетін жерлерде безгек мүлдем таралмайтынын, кейде тіпті жоқтығын байқаған. Бұл біраз уақыт бойы безгек эпидемиологиясын түсінуде қиындықтар тудырды. 1919 жылы ол малярияға жиі ұшырайтын, бірақ малярия әсері әртүрлі болатын үш жерді анықтады: Неаполь маңындағы Шито бақтары, Тосканадағы Массароса және Ломбардиядағы Альбероне. Бұл жұмбақты оның шәкірті Фаллерони 1925 жылы, оның қайтысынан кейін көп ұзамай шешті. Ол алты түрдің жасырын түрлерін анықтады, олардың тек төртеуі ғана адамды шағып, безгекті жұқтырады. Бұл пайдалы болғанымен, үлкен жетістікке жетпеді, себебі дәрі инфекцияны толығымен алдын ала алмады. Грасси паразиттің таралуын тоқтату үшін таратушы масаларды жою қажеттігін жақтаған ғалымдардың бірі болды. 1918 жылы ол Фиумичинода «малярия обсерваториясын» құрды, онда тұрғын үйлерде адамдарды шағып жатқан масалардың таралуын бақылай алды. Сол кезде масаларды жою әдісін қолдаушылар, адамдар тұратын жерлерде, мысалы, Фиумичинодағы батпақтар сияқты жәндіктер көбейетін орындарына бақылау жасау жеткілікті деп сенді. Нобель сыйлығын беру кезінде Росс пен оның арасында басымдық мәселесі бойынша қызу пікірсайыс басталды. Роберт Кохтың араласуымен жағдай нашарлады. Нобель комитетінің бастапқы пікірі бойынша, сыйлық Росс пен Грасси арасында бөлісуі керек еді. Бірақ Росс Грассиді қасақана алаяқтық жасады деп айыптап, жамандау науқаны жүргізді. Кох комитетке «бейтарап төреші» ретінде тағайындалды және хабарлама бойынша, «Грасси бұл құрметке лайық емес екенін өз билігімен толыққанды дәлелдеді» (кейін Грасси Кохтың маляриялық зерттеулер әдістемесіндегі кемшіліктерді көрсетті). Росс алғаш рет малярия паразитінің жұқтырған масалардың шағуы арқылы таралатынын көрсетті, оның жағдайында құстардың Plasmodium relictum паразиті. Бірақ Грассидің жұмысы адамдарға жұқтыратын маляриялық паразиттерді тек аналық Анофельдер ғана тарататынын көрсетті. Ол масаның түрін дұрыс анықтады, оның жағдайында P. claviger. Бүгінгі стандарттар бойынша, олар Нобель сыйлығын бөліскен болар еді.

Кітаптар тізімі (ішінара тізім)

Грасси 250-ден астам ғылыми мақала жазды және студенттерімен және әріптестерімен бірлесіп тағы 100-ге жуық мақала жазды. 1898 ж. Малярия және ерекше жәндіктер (zanzaroni e zanzare palustri) туралы хабарлама. Р. С. Акад. Линсей 7:163–177. 1899 ж. Малярия туралы тағы да. Р. С. Акад. Линсей 8:559–561. Bignami, A. және Bastianelli, G есімді авторлармен бірлесіп, 1899 ж. Қаңтар айында малярия бойынша жүргізілген зерттеулердің есебі. Р. С. Акад. Линсей. 8:100–104. 1901 ж. Малярияны зерттеген зоологтың еңбектері. Ати деи. Линнсей. Мем. Кл. с. фис. ecc.3(5), № 91:299–516. 6 түсті сурет.