Оңтүстік Африкалық Sasol компаниясы: Энергия және химия өндірісінің интеграциясы

Кіріспе

Оңтүстік Африканың біріктірілген энергетика және химия компаниясы

Sasol Limited – Оңтүстік Африканың Сандтон қаласында орналасқан біріктірілген энергетика және химия компаниясы. Компания 1950 жылы Оңтүстік Африканың Сасолбург қаласында құрылған, ал негізінде неміс химиктері мен инженерлерінің 1900 жылдардың басында әзірлеген технологиялары салынған (көмірді сұйылтуды қараңыз). Бүгінде Sasol синтетикалық отын технологияларын қоса алғанда, технологияларды дамыту және коммерцияландырумен айналысады, сондай-ақ түрлі сұйық отын, химиялық заттар, көмір шайыры және электр энергиясын өндіреді. Sasol Йоханнесбург қор биржасында (JSE: SOL) және Нью-Йорк қор биржасында (NYSE: SSL) тіркелген. Басты акционерлеріне Оңтүстік Африка мемлекеттік қызметкерлерінің зейнетақы қоры, Оңтүстік Африканың өндірістік даму корпорациясы (IDC), Allan Gray Investment Counsel, Coronation Fund Managers, Ninety One және басқалары кіреді. Sasol бүкіл әлемде 30 100 адамды жұмыспен қамтып, 33 елде қызмет етеді. Бұл Оңтүстік Африкадағы ең ірі корпоративтік салық төлеуші және әлемдегі жетінші ірі көмір өндіруші компания.

Sasol компаниясының құрылуы

Оңтүстік Африкада көмірдің ірі кен орындары бар, бірақ оның жоғары күлділігіне байланысты коммерциялық құны төмен болған. Егер бұл көмір синтетикалық мұнай, бензин және дизель отынын өндіруге қолданылса, онда Оңтүстік Африка үшін маңызды пайда әкелуі мүмкін еді. 1920 жылдары Оңтүстік Африка ғалымдары көмірді сұйық отынның көзі ретінде пайдалану мүмкіндігін зерттеуді бастады. Бұл жұмысты Трансваалдық көмір иелері қауымдастығында жұмыс істейтін П.Н. Латеган бастап жүрді. Ол Лондондағы Императорлық ғылым колледжінде «Оңтүстік Африка көмірінің төмен температурада көмірленуі» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. 1927 жылы үкімет шетелде қолданылатын көмірден алынатын мұнай өндірісінің әртүрлі әдістерін және олардың Оңтүстік Африка үшін қандай мүмкіндіктер беретінін сипаттайтын ақ парақ жариялады. 1930 жылдары Этьен Руссо есімді жас ғалым Стелленбош университетінен ғылым магистрі дәрежесін алды. Оның диссертациясы «Көмір мен мұнай кендерінің күкірт құрамы» деп аталады. Руссо «Сасол» компаниясының алғашқы басқарушы директоры болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін «Anglovaal» компаниясы М.У. Келлогг Лимитед компаниясы патенттеген Фишер-Тропш процесін пайдалану құқығын сатып алды, ал 1950 жылы «Сасол» компаниясы ресми түрде Оңтүстік Африканың көмір, мұнай және газ корпорациясы (африкаанс тілінен алынған қазіргі атауы: Suid Afrikaanse Steenkool, Olie en Gas Maatskappy) болып тіркелді – мемлекеттік компания. Синтетикалық отын өндіруге арналған «Сасол-1» құрылысын іске қосу 1954 жылы басталды. «Сасол-2» құрылысы 1980 жылы аяқталды, ал «Сасол-3» 1982 жылы пайдалануға берілді. Зевенфонтейн шаруашылығы «Сасол» компаниясының алғашқы кеңсесі болды және бүгінгі күнге дейін сақталған.

Көмір өндіру

Көмірден сұйықтыққа (CTL) айналдыру процесінің экономикалық тиімділігі мен шикі мұнаймен бәсекелесуге қабілетті болуы үшін қажетті масштабтық үнемдеуді қамтамасыз ету үшін, көмір өндіруден бастап Фишер-Тропш процесіне және өнімді өңдеуге дейінгі барлық кезеңдер жоғары тиімділікпен жүргізілуі тиіс. Lurgi газгенераторларының күрделілігіне байланысты, көмірдің сапасы аса маңызды болды. Сасолбургтегі Сигма жер асты шахтасының алғашқы жылдық өнімі екі миллион тоннаны құрады. Бұл шахтадағы жылдық көмір өндірісі 1991 жылы 7,4 миллион тоннаға жетті, оның көп бөлігі Секундадағы Sasol Synfuels зауыты үшін газдандыруға қолданылатын сатуға жарамды көмір болды. Sasol Mining сонымен қатар жылына шамамен 2,8 миллион тонна көмір экспорттайды. Бұл Оңтүстік Африкада өндірілген барлық көмірдің шамамен 22 пайызын құрайды. Жер асты кен орындарындағы жұмыстар Секунда аймағында (Босжеспруит, Брандспруит, Мидделбульт, Сиферфонтейн және Твистдрай кен орындары) және Сасолбургқа жақын орналасқан Сигма: Муикраал кен орындарында жалғасуда. Кейбір кен орындарының пайдалану мерзімі аяқталуға жақын болғандықтан, 14 миллиард теңгелік жаңа кен орындарын салу бағдарламасы іске асырылуда. Жаңа кен орындарының біріншісі – 3,4 миллиард теңгелік Thubelisha шахтасы, ол 25 жыл ішінде жылына 8 миллион тоннадан астам көмір өндіруге қабілетті болады. Brandspruit операциясын алмастыратын Impumelelo кеніші 2015 жылы алғашқы өндіріске жетеді деп жоспарлануда. Ол бастапқыда жылына 8,5 миллион тонна көмір өндіретін болады, ал кейіннен өндіріс көлемі жылына 10,5 миллион тоннаға дейін арттырылуы мүмкін. Бұл көмір тек Sasol Synfuels зауытының қажеттіліктері үшін ғана пайдаланылады. Middelbult кенішінің жер асты кеңейтілуі де жоспарлануда, онда негізгі шахта мен көлбеу шахтасы Shondoni шахтасымен алмастырылады. Жаңа кешеннен алғашқы көмірдің 2015 жылы жеткізілуі күтілуде. Секунда кен орындары әлемдегі ең ірі жер асты көмір өндіріс орындары болып табылады. Фишер-Тропш процесі мен катализаторды үздіксіз жетілдірумен қатар, тау-кен технологияларында да маңызды жетістіктерге қол жеткізілді. Сасолдегі көмір өндірудің бастапқы кезеңдері инновациялық сипатта болды. Sasol Mining көбінесе үздіксіз шахташымен жұмыс істейтін бөлме және тірек әдісін қолданады. Sasol 1967 жылдан 1987 жылға дейін қабырғалық тау-кен әдісін сәтті пайдаланды. Бүгінде Sasol көмір өндіру технологиясының жетекші компанияларының бірі болып табылады және жер бетінен бағытталған бұрғылау әдістемесін қолдана отырып, кен қабаттарында бұрғылауды алғаш рет әзірледі. Бұл тиімді іздеу құралы ретінде дамыды. Fifth Dimension компаниясымен бірлесіп, Sasol үздіксіз шахташы операторларын 3D ортада дауыс, шаң және басқа да қозғалыс белгілері сияқты әртүрлі сценарийлерді модельдеуге мүмкіндік беретін виртуалды шындық технологиясын әзірледі. Жақында бұл технология көліктік машиналарды, шатырды бекіту және жүк тасу тренажерларын қамту үшін кеңейтілді.

To support the required economies of scale for coal to liquids (CTL) process to be economical and competitive with crude oil, all stages of the operations, from coal mining to the Fischer–Tropsch process and product work up must be run with great efficiency. Due to the complexity of the Lurgi gasifers used, the quality of the coal was paramount. The initial annual output from the Sigma underground mine in Sasolburg was two million tons. Annual coal production from this mine peaked in 1991 at 7.4 million tons. of saleable coal a year, mostly gasification feedstock for Sasol Synfuels in Secunda. Sasol Mining also exports some 2.8 Mt of coal a year. This amounts to roughly 22% of all the coal mined in South Africa. Underground mining operations continue in the Secunda area (Bosjesspruit, Brandspruit, Middelbult, Syferfontein, and Twistdraai collieries) and Sigma: Mooikraal colliery near Sasolburg. As some of these mines are nearing the end of their useful lives, a R14bn mine replacement program has been undertaken. The first of the new mines is the R3.4bn Thubelisha shaft, which will eventually be an operation delivering more than 8M tons/annum (mtpa) of coal over 25 years. The Impumelelo mine, which will replace the Brandspruit operation, is set for first production in 2015. It will be ramped up to produce 8.5 mtpa, and can later be upgraded to supplying some 10.5 mtpa. This coal will be used exclusively by the Sasol Synfuels plant. An underground extension of the Middelbult mine is also on the cards, with the main shaft and incline shaft being replaced by the Shondoni shaft. The first coal from the new complex was expected to be delivered in 2015. The Secunda collieries form the world's largest underground coal operations. In conjunction with the continuous improvement in the Fischer–Tropsch process and catalyst, significant developments were also made in mining technology. Coal mining at Sasol from the early days has been characterised by innovation. Sasol Mining mainly uses the room and pillar method of mining with a continuous miner. Sasol successfully used the longwall mining method from 1967 to 1987. Today, Sasol is one of the leaders in coal mining technology and was the first to develop in seam drilling from the surface using a directional drilling methodology. This has been developed into an effective exploration tool. Working with Fifth Dimension, Sasol developed a virtual reality technology to help train continuous miner operators in a 3D environment in which various scenarios can be simulated, including sound, dust and other signs of movement. This has recently been expanded to include shuttle car, roof bolting, and load haul dumper simulators.

Фишер-Тропш реакторының технологиясы

Келлог және Лурги газдандырғыштарының бастапқы реакторлары жұмыс істеуде қиындықтар тудырып, қымбатқа соқты. 1955 жылғы реактордың бастапқы конструкциясы күніне шамамен 1500 баррель қуаты бар айналмалы сұйықталған төсек реакторы (CFBR) болды. Sasol осы реакторларды жетілдіріп, күніне шамамен 6500 баррель өнім алуға қол жеткізді. CFBR конструкциясы реактордың ішінде катализатор төсегін жылжытуды қамтиды, бұл энергияны көп жұмсап, тиімді емес, себебі катализатордың көп бөлігі реакция аймағында болмайды. Содан кейін Sasol тұрақты сұйықталған төсек (FFB) реакторларын жасады, онда катализатор бөлшектері тұрақты реакциялық аймақта ұсталып тұрды. Бұл реакторлардың қуатын едәуір арттырды. Мысалы, 1990 жылы қолданысқа енгізілген алғашқы FFB реакторларының (диаметрі 5 м) қуаты күніне 3000 баррельге жуық, ал 2000 жылы жасалған реакторлардың (диаметрі 10,7 м) қуаты күніне 20000 баррельді құрады. Реакторлық технологияны жетілдіру Sasol Slurry Phase Distillate (SSPD) реакторларын жасауға және коммерцияландыруға әкелді, бұл реакторлар Катардағы Sasol-дың алғашқы GTL зауытының негізі болып табылады. Фишер-Тропш өнімдерінен химиялық заттарды бөліп алу және оларды келесі сатыларда өңдеу арқылы, сондай-ақ химиялық өндіріс орындарын құру арқылы Sasol Оңтүстік Африкадағы жанармай компаниясынан бүкіл әлемде 200-ден астам химиялық өнім сататын халықаралық интеграцияланған энергетика және химия компаниясына айналды. Өндірілетін негізгі өнімдерге дизель, бензин, нафта, керосин (авиациялық отын), сұйықтандырылған мұнай газы (СЖГ), олефиндер, спирттер, полимерлер, еріткіштер, беттік белсенді заттар (жуғыш спирттер және мұнай химиясы), комономерлер, аммиак, метанол, фенолдар, күкірт, шам майы, битум, акрилаттар және отын майы жатады. Бұл өнімдер бүкіл әлемде қолданылатын көптеген күнделікті өнімдерді өндіру процесінде қолданылады және әлемдегі миллиондаған адамның өміріне пайда әкеледі. Оларға ыстық балқыма жабысқыштар, автомобиль өнімдері, микрочип жабындары, баспа сиясы, тұрмыстық және өнеркәсіптік бояулар, ұялы телефондар, басылымды тізбектер, көлік отындары, компакт-дискілер, медициналық лазерлер, күннен қорғау кремдері, парфюмерия және пластикалық бөтелкелер кіреді. Оңтүстік Африкада химиялық бизнес Фишер-Тропш тізбегіне интеграцияланған. Оңтүстік Африкадан тыс жерлерде компания химиялық бизнесті шикізатпен кері байланысқа немесе бәсекеге қабілетті нарықтық позицияларға негізделген, мысалы, Еуропа, Азия және АҚШ-та дамытады. Sasol тобының құрылымы екі жоғары деңгейдегі бизнес-бөлімшеге, үш аймақтық операциялық орталыққа және төрт клиентке бағытталған стратегиялық бизнес-бөлімшеге бөлінген. Sasol Mining Оңтүстік Африкадағы Secunda (Sasol Synfuels) және Sasolburg (Sasolburg Operations) кешендеріне шикізатпен қамтамасыз ететін алты көмір шахтасын басқарады. Sasol Synfuels компаниясына жеткізілетін көмір көбінесе газдандыру үшін қолданылса, бір бөлігі электр энергиясын өндіруге пайдаланылады. Sasolburg Operations компаниясына жеткізілетін көмір электр энергиясы мен бу өндіру үшін қолданылады. Сонымен қатар, Twistdraai экспорттық зауытынан көмір халықаралық электр энергиясын өндірушілерге экспортталады. Sasol Exploration and Production International (SEPI) Мозамбик, Оңтүстік Африка, Канада, Габон және Австралияда мұнай мен газды барлау және өндіру бойынша топтың жоғары деңгейдегі мүдделерін дамытады және басқарады.

The initial reactors from Kellogg and Lurgi gasifiers were tricky and expensive to operate. The original reactor design in 1955 was a circulating fluidised bed reactor (CFBR) with a capacity of about 1,500 barrels per day. Sasol improved these reactors to eventually yield about 6,500 barrels per day. The CFBR design involves moving the whole catalyst bed around the reactor, which is energy intensive and not efficient as most of the catalyst is not in the reaction zone. Sasol then developed fixed fluidized bed (FFB) reactors in which the catalyst particles were held in a fixed reaction zone. This resulted in a significant increase in reactor capacities. For example, the first FFB reactors commercialised in 1990 (5 m diameter) had a capacity of about 3,000 barrels per day, while the design in 2000 (10.7 m diameter) had a capacity of 20,000 barrels per day. Further advancements in reactor engineering have resulted on the development and commercialisation of Sasol Slurry Phase Distillate (SSPD) reactors which are the cornerstone of Sasol's first of a kind GTL plant in Qatar. With the extraction of chemicals from its Fischer–Tropsch product slate coupled with downstream functionalization and on purpose chemical production facilities, Sasol moved from being just a South African fuels company to become an international integrated energy and chemicals company with over 200 chemical products being sold worldwide. Some of the main products produced are diesel, petrol (gasoline), naphtha, kerosene (jet fuel), liquid petroleum gas (LPG), olefins, alcohols, polymers, solvents, surfactants (detergent alcohols and oil field chemicals), co monomers, ammonia, methanol, various phenolics, sulphur, illuminating paraffin, bitumen, acrylates, and fuel oil. These products are used in the production process of numerous everyday products made worldwide and benefit the lives of millions of people around the world. They include hot melt adhesives, car products, microchip coatings, printing ink, household and industrial paints, mobile phones, circuit boards, transport fuels, compact discs, medical lasers, sun creams, perfumes and plastic bottles. In South Africa, the chemical businesses are integrated in the Fischer–Tropsch value chain. Outside South Africa, the company operates chemical businesses based on backward integration into feedstock and/or competitive market positions for example in Europe, Asia, and the United States. The Sasol group structure is organised into two upstream business units, three regional operating hubs and four customer facing strategic business units. Sasol Mining operates six coal mines that supply feed stock for Secunda (Sasol Synfuels) and Sasolburg (Sasolburg Operations) complexes in South Africa. While the coal supplied to Sasol Synfuels is mainly used as gasification feedstock, some is used to generate electricity. The coal supplied to the Sasolburg Operations is used to generate electricity and steam. Coal is also exported from the Twistdraai Export Plant to international power generation customers. Sasol Exploration and Production International (SEPI) develops and manages the group's upstream interests in oil and gas exploration and production in Mozambique, South Africa, Canada, Gabon, and Australia.

Өңірлік операциялық хабтар

Бұл Оңтүстік Африка, Солтүстік Америка және Еуразиядағы операцияларды қамтиды. Оңтүстік Африка операциялары бизнес-тобы Sasol компаниясының Оңтүстік Африкадағы барлық операциялық портфеліне жауапты, ол аймақтағы барлық өңдеу операциялары мен оған байланысты инфрақұрылымды қамтиды. Бұл біріктірілген операциялық портфель компанияның Секундадағы өндірістік объектілеріне қатысты жауапкершілікті жеңілдетіп, біріктірді, олар синтетикалық отын және химиялық өнімдер бөлімі, Сасолбург, Natref, Sasol мен TotalEnergies бірлескен кәсіпорны – ішкі мұнай өңдеу зауыты, және Сателлиттік операциялар – Секунда мен Сасолбургтен тыс Sasol-дың барлық операциялық қызметін біріктіретін бөлімді қамтиды. Халықаралық операциялар бизнес-тобы Sasol-дың Еуразия және Солтүстік Америкадағы халықаралық операцияларына жауапты, соның ішінде АҚШ-тың Луизиана штатындағы Лейк-Чарльстегі ірі жобалары да бар.

Топтық функциялар

Group Technology ғылыми-зерттеу және даму, технологиялық инновациялар мен басқару, инженерлік қызметтер және капиталдық жобаларды басқару салаларын басқарады. Group Technology құрамына Ғылыми-зерттеу және технология (ҒЗТ), Инженерлік және жобалық қызметтер және капиталдық жобалар кіреді.

Америка Құрама Штаттары

Sasol компаниясы Westlake және Mossville қауымдастығының жанында, Calcasieu өзенінің арғы бетінде, Луизиана штатының Шарль көліне жақын жерде 11 миллиард АҚШ доллары көлемінде этан крекері және туынды өнімдер зауытын салуға соңғы келісім берді. Бұл Луизиана штаты тарихындағы ең ірі шетелдік инвестиция болып табылады. «Зауыс іске қосылғаннан кейін бұл әлемдік деңгейдегі мұнай-химия кешені компанияның АҚШ-тағы химиялық өндіріс қуатын шамамен үш есеге арттырады, соның арқасында Sasol өсіп келе жатқан жаһандық химия нарығындағы өзінің позициясын нығайта алады. АҚШ-тың Мексика шығанағындағы этанды жеткізу және сақтауға арналған дамыған инфрақұрылымы Америкаға инвестиция салу туралы шешімнің маңызды факторы болды». Этан крекерін толықтырып отыратын алты химиялық өндіріс орны да бар. 2015 жылдың қаңтарына дейін құрылыс толық қарқынмен жүргізілді. Жобаның ең жоғарғы нүктесінде 5000 құрылыс және 1200 тұрақты жұмыс орны құрылады, ал жобаның құны 11-14 миллиард долларды құрайды.

Қатар

Катардағы Oryx GTL зауыты 2007 жылы құрылған Sasol және QatarEnergy арасындағы бірлескен кәсіпорны болып табылады. Зауыт GTL дизелі, GTL нафтасы және сұйық мұнай газының қоспасын өндіреді.

Өзбекстан

Ұсынылып отырған Өзбекстан GTL жобасы – Sasol, Uzbekneftegaz және Petronas компаниялары арасындағы серіктестік. Sasol 2016 жылдың наурыз айында қатысу мәселесін қайта қарастырды.

Мозамбик

Sasol компаниясы EDM энергетикалық компаниясымен серіктестікте 140 МВт газбен жұмыс істейтін электр стансасын салуда. Бұл газ жобасы 2004 жылы пайдалануға берілді және Sasol Petroleum International, Empresa Nacional de Hidrocarbonetos (ENH) және Халықаралық қаржы корпорациясы арасындағы бірлескен кәсіпорын келісімі болып табылады.

Натреф өңдеу зауыты

Sasol сонымен қатар дәстүрлі мұнай өңдеумен де айналысады. 1967 жылдың 8 желтоқсанында тіркелген Natref мұнай өңдеу зауытының құрылысы 1968 жылы басталды және 1971 жылы Сасолбург қаласында пайдалануға берілді. Ол Индустриалды даму корпорациясы (IDC), Ұлттық Иран мұнай компаниясы және Compagnie Fransçaise de Petroles (Total) арасындағы бірлескен кәсіпорын ретінде Rembrandt Group, Volkskas және SA Mutual қаржыландыруымен салынды. Мұнай 800 км қашықтықтағы Дурбан қаласынан Ричардс Бэй арқылы құбырмен мұнай өңдеу зауытына жеткізілді. Natref мұнай өңдеудің тәуліктік қуаты 108 500 баррельді құрайды. Natref Оңтүстік Африкадағы ішкі аймақта орналасқан жалғыз мұнай өңдеу зауыттарының бірі.

Даулар

2009 жылы Sasol компаниясы Оңтүстік Африка Бәсекелестік Комиссиясымен жасасқан келісім аясында баға белгілеудегі құқықбұзушылыққа байланысты 188 миллион ранд (R) әкімшілік айып төлеуге келісті. Бәсекелес компания Sasol-дың тыңайтқыштар нарығындағы үстемдігін теріс пайдаланып, кейбір өнімдерге артық бағалар қойғанын алға тартты. Sasol бұл іс бойынша апелляциялық шағымында жеңіске жетті және енді төлем жасамайды. 2008 жылы Sasol парафин балауызы картеліне қатысқаны үшін Еуропалық Комиссияға (ЕК) 318 миллион евро айыппұл төледі, бұл шамамен 3,7 миллиард рандқа тең. Компания айыппұл сомасына шағымдануға ниеттенгенімен, айыппұл салынғаннан кейін үш ай ішінде ЕК-ға толық сома төленуге тиіс болды. 2017 жылдың 30 маусымында Салық соты Sasol компаниясына 2005-2012 жылдар аралығындағы халықаралық шикі мұнай сатып алуларына байланысты 1,2 миллиард ранд (R) салық қорымын салды. 2017 жылдың 21 тамызында жарияланған қаржылық нәтижелерінде химиялық конгломерат 1,2 миллиард ранд (R) салық міндеттемесін төлеуге келісті. Егер соттың түсіндіруі келесі екі жылда, яғни 2013 және 2014 жылдары қолданылса, Sasol Oil-дың шикі мұнай сатып алулары тағы 11,6 миллиард ранд (R) салық төлеміне алып келуі мүмкін, осылайша жалпы салық сомасы 12,8 миллиард рандқа (R) жетеді. Sasol-дың Шарль көліндегі жобасындағы 4 миллиард долларлық құнның артуы және кестеден қалуы 2019 жылдың қазан айында бірлескен бас директорлардың отставкаға келуіне себеп болды. Құлайтын ауа-райы, жағдайлардың нашарлауы және ашық есеп беруді бұзған "қорқыныш мәдениеті" осы мәселелерге ықпал еткен факторлар ретінде көрсетілді.

Парниктік газдар шығарындылары

Көмірді газдандыру арқылы сутегі өндірілуінің стехиометриясы және Фишер-Тропш реакциясының салдарынан, Sasol Secunda зауытындағы сұйық отын өндірісі әлемдегі ең жоғары көміртекті газ шығарындыларына (GHG) алып келеді. Sasol Secunda CTL зауыты 2020 жылға дейін 56,5 млн тонна жылыжай газын шығаратын әлемдегі ең ірі нүктелік көз болып табылады. Sasol жасыл сутегі сияқты баламаларды қарастырып жатыр, ол қазіргі уақытта Sasolburg зауытындағы электролизерлер арқылы өндіріледі. Бұл қондырғылар 3 МВт қуаттылығы бар күн энергетикалық фермасы арқылы жаңаруға болатын энергиямен қамтамасыз етіледі. Air Liquide 2020 жылы Sasol компаниясының 42 000 тонна таза оттегіні тәулігіне өндіре алатын, энергияны көп қажет ететін 16 криогендік ауа ажырату қондырғысын сатып алды. Sasol және Air Liquide компаниялары 2030 жылға дейін жел және күн энергиясы түрінде 900 МВт жаңаруға болатын электр энергиясын сатып алуды жоспарлап отыр, бұл олардың белгіленген шығарындыларды азайту бағдарламаларына сәйкес келеді: 2017 жылғы базалық деңгейден 30% азайту.