Кіріспе

Жапон-американдық азаматтық құқық қорғаушы (1919–2005)

Фред Тойсабуро Корематсу (是松豊三郎) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон-американдықтарды жабық лагерьлерге қамауға қарсылық көрсеткен американдық азаматтық құқық қорғаушы. Жопон императорлық теңіз күштері Перл-Харборға шабуыл жасағаннан кейін, президент Франклин Д. Рузвельт 9066-шы жарлыққа қол қойды, ол Батыс жағалауда тұратын жапон тегіндес адамдарды үйлерінен шығарып, міндетті түрде тұтқындау лагерьлеріне қамауға рұқсат берді. Бірақ Корематсу бұл жарлыққа наразылық білдіріп, қашқынға айналды. Рузвельттің жарлығының заңдылығы АҚШ Жоғарғы Сотында «Корематсу АҚШ-қа қарсы» (1944) ісінде расталды. Дегенмен, Корематсудың жабық лагерьден қашуға тырысқаны үшін шығарылған үкімі, соғыс кезінде АҚШ үкіметі соттан жасырып келген жаңа дәлелдердің анықталғаннан кейін, төрт он жылдан соң АҚШ округтік сотында күшін жойды. Соңында, «Корематсу» шешімі шамамен жеті жылдан кейін «Трамп Гавайиге қарсы», 585 АҚШ (2018) ісінде қайта қаралып, жойылды. Азаматтық құқық қорғаушы ретіндегі өмірін еске алу мақсатында, «Фред Корематсу – Азаматтық бостандықтар және Конституция күні» алғаш рет оның 92-ші туған күні, 2011 жылдың 30 қаңтарында Калифорния штатында тойланды. Бұл АҚШ-та азиялық американдықтарға арналған алғашқы ресми мереке болды. 2015 жылы Вирджиния штаты да әр жылдың 30 қаңтарын Фред Корематсу күні ретінде тұрақты түрде мойындау туралы заң қабылдады. Фред Т. Корематсу институты 2009 жылы құрылды. Институт Корематсудың азаматтық құқықтар қорғаушы ретіндегі мұрасын жалғастыру үшін, барлық қауымдастықтардың азаматтық бостандықтарын қорғау және оларды насихаттау жөніндегі жұмыстарды жүзеге асыруда.

Жастық шақ

Фред Тойосабуро Корематсу 1919 жылғы 30 қаңтарда Калифорния штатының Окленд қаласында дүниеге келді. Ол 1905 жылы АҚШ-қа көшіп келген жапондық ата-анасы Какусабуро Корематсу мен Коцуи Аокитің төрт ұлының үшіншісі еді. Корематсу туғаннан бастап тұтқындалғанға дейін Оклендте тұрып келді. Ол мемлекеттік мектептерде оқыды, Кастлемонт орта мектебінің (Окленд, Калифорния) теннис және жүзу командаларына қатысты, сондай-ақ жақын орналасқан Сан-Леандро, Калифорниядағы отбасылық гүл шаруашылығында жұмыс істеді. Оқушы кезінде АҚШ армиясының офицері Корематсудың жапондық емес достарына әскери жарнама таратып жатқанда расизмге ұшырады. Офицер Корематсуға: «Бізге сені қабылдамауға бұйрық берілді», – деді. Тіпті оның сүйіктісі Ида Боитаноның итальяндық ата-аналары да жапондықтардың ақ адамдармен теңдес емес екенін және араласуға лайық емес екенін ойлады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1940 жылғы Селективті оқыту және қызмет туралы заңға сәйкес әскери қызметке шақырылған кезде Корематсуды АҚШ Әскери-теңіз күштері асқазан жарасы болғандықтан ресми түрде қабылдамады, бірақ оның жапондық тегіне байланысты қабылдамағанын күдіктенеді. Оның орнына ол қорғаныс күштеріне көмектесу үшін дәнекерлеуші болып оқыды. Алдымен ол кеме жасаушылықта дәнекерлеуші болып жұмыс істеді. Бір күні жұмысқа келгенде, оның жұмыс кестесі жоқ екенін көрді; әріптестері оған жапондық екендігі сондықтан онда жұмыс істеуге рұқсат етілмейтінін асығыс түсіндірді. Содан кейін ол жаңа жұмыс тапты, бірақ бастығы ұзақ демалыстан оралған соң бір аптадан кейін жұмыстан шығарылды. Бұл оларды интернациялау лагерлеріне көшіруге дайындық шаралары болды. Корематсу еуропалыққа ұқсау үшін көз жасына пластикалық операция жасады, атын Клайд Сара деп өзгертті және өзінің испан және гавайлік тегінен екенін мәлімдеді. 1942 жылдың 3 мамырында генерал Девитт жапон-американдықтарға 9 мамырда жиналыс орталықтарына хабарлап, интернациялау лагерлеріне көшірілуге дайындалуға бұйрық бергенде, Корематсу бас тартты және Окленд аймағында жасырынды. 1942 жылдың 30 мамырында Сан-Леандродағы көше бұрышында тұтқындалып, Сан-Францискодағы түрмеге қамалды. Корематсу тұтқындалғаннан кейін көп ұзамай Калифорнияның солтүстігіндегі Америка Азаматтық Бостандықтары Одағының директоры Эрнест Безиг одан оның ісін жапон-американдықтардың интернациялауының заңдылығын тексеру үшін пайдалануға келісе ме деп сұрады. Корематсу келісті және азаматтық құқықтарды қорғаушы адвокат Уэйн М. Коллинз тағайындалды. Бірақ ACLU ұлттық ұйымы Безигке, өзінің аудандық директорына, Корематсу ісімен күреспеуге кеңес берді, өйткені ACLU-ның көптеген жоғары лауазымды мүшелері президент Рузвельтке жақын болды және ACLU соғыс уақытында жағымсыз пікірге ие болғысы келмеді. Безиг бұған қарамастан Корематсу ісін қабылдауды шешті. Корематсу "адамдардың әділ сотталуы керек және демократиялық жолмен өздерінің адалдығын сотта қорғау мүмкіндігіне ие болуы керек, өйткені осы жағдайда адамдар әділ сотсыз түрмеге қамалды" деп ойлады. 1942 жылдың 12 маусымында Корематсудың сотқа қатысу күні белгіленді және 5000 доллар кепілдік берілді. Корематсу сотқа қатысқаннан кейін 18 маусымда Безиг кепілдік төледі және олар екеуі кетуге тырысты. Әскери полициямен кездескенде Безиг Корематсуға олармен бірге баруын айтты. Әскери полиция Корематсуды Президиоға алып барды. Корематсу 1942 жылдың 8 қыркүйегінде федералды сотта №503 қоғамдық заңды бұзғаны үшін сотталды, бұл заң 9066 жарлығының негізінде шығарылған әскери бұйрықтарды бұзуды қылмыстық қылмыс деп таныды, және бес жылға шартты түрде босатылды. Ол сот залынан алынып, Танфоран жиналыс орталығына қайтарылды, содан кейін ол және оның отбасы Топаздағы Орталық Юта соғыс көшіру орталығына орналастырылды. Білікті емес жұмысшы ретінде ол лагерде сегіз сағаттық жұмыс үшін айына 12 доллар ғана алуға құқылы болды (1942 жылы 12 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең). Ол бір шаммен жылқы қорасына орналастырылды және кейін "түрме бұдан жақсы" деді. Кейбіреулер Корематсудың әрекеттерін мақтады, ал басқалары сынға алды. Батыс жағалауда тұратын көптеген жапондықтар, соның ішінде Жапон-американдық азаматтар лигасының мүшелері, америкалықтар ретінде адалдығын дәлелдеу үмітімен үкіметтің интернациялау бұйрығына қызмет етті. Сондықтан Корематсу үкіметтік бұйрыққа қарсылық көрсеткені үшін кемсітілді және көптеген жапон-американдықтардың көзінде тіпті қауіпті де саналып, жазықсыз жазаланды. Корематсудың отбасы Топаз лагеріне көшірілгенде, ол өзін оқшауланған сезінді, өйткені оның тұтқынға алынған отандастары оны таныды және олардың көпшілігі, егер олар онымен сөйлессе, олар да алауыздық тудырушылар ретінде қарастырылады деп ойлады. Содан кейін Корематсу АҚШ Апелляциялық сотына шағымданып, 1943 жылдың 27 наурызында қайта қарауға рұқсат берілді, бірақ 1944 жылдың 7 қаңтарында бастапқы үкімді күшінде қалдырды. Ол тағы да шағымданып, істі АҚШ Жоғарғы Сотына жеткізді, ол 1944 жылдың 27 наурызында қайта қарауға келісті. 1944 жылдың 18 желтоқсанында судья Хьюго Блэк жазған 6-3 дауыспен Сот конституциялық тұрғыдан күдікті болса да, "төтенше және қауіпті" жағдайларда мәжбүрлі шеттетуді ақтады деп шешті. Алайда, 1944 жылдың желтоқсанында Сот сонымен бірге Мицуе Эндо ісін қарап, Әділет министрлігі мен Соғыс көшіру басқармасы Эндоның "әділ және заңды ұстанатын азамат" екенін мойындағандықтан оны лагерьден босатуға бұйрық берді және адал азаматтарды адал емес азаматтардан бөлу үшін қажетті уақыттан артық ұстауға ешқандай құқық жоқ екенін мәлімдеді. Эндо ісі Корематсу ісі сияқты бастапқы көшірудің конституциялық екендігін қарастырмады.

Ересектің кейінгі өмірі және өтемақы

Юта штатындағы лагерден босатылғаннан кейін, Корематсу шығысқа көшіп кетуге мәжбүр болды, себебі заң бұрынғы тұтқындарға батысқа қарай қайта оралуға рұқсат бермеді. Ол Солт-Лейк-Ситиге (Юта штаты) көшіп, онда нәсілшілдікке қарсы күресті. Ол жапондықтар арасындағы теңсіздіктер әлі де бар екенін білді, өйткені оларды күнделікті өмірінде сезінді. Солт-Лейк-Ситиде су резервуарларын жөндеу жұмысын тауып, үш айдан кейін ақ нәсілді әріптестерінен екі есе аз жалақы алатынын білді. Бұл әділ емес екенін басшысына айтып, тең жалақы сұрады, бірақ басшысы оны полицияға шақырып, жапондық болғандықтан тұтқындауға тырысады деп қорқытты. Сондықтан ол жұмыстан кетті. Осы оқиғадан кейін Корематсу үмітін жоғалтып, отыз жылдан астам уақыт бойы үндемеді. Оның қызы әкесінің не істегенін тек орта мектепте оқығанда ғана білді. Питер Айронс: «Корематсу Жоғарғы Сотта жеңілгендігі үшін, түрмеге қамауға алуға өзінің кінәлі екенін сезінді» деді. Ол кіші інісі тұратын Детройтқа (Мичиган штаты) көшіп, 1949 жылға дейін суретші болып жұмыс істеді. 1946 жылдың 12 қазанында Детройтта Кэтрин Пирсонға үйленді. 1949 жылы анасы ауырғандықтан, Оуклендке отбасына қонаққа барды. Қалуға ниеттенбеген, бірақ Кэтрин алғашқы баласы, Каренге жүкті болғаннан кейін шешім қабылдады. 1950 жылы қызы, ал 1954 жылы Кен дүниеге келді. 1976 жылы президент Джеральд Форд 9066-шы жарлықты ресми түрде тоқтатып, интернациялау үшін кешірім сұрап жариялады: «Біз қазір білуіміз керек нәрсені білеміз – эвакуациялау дұрыс емес еді, бірақ жапондық американдықтар адал американдықтар болды және болып табылады. Жауынгерлік майданда да, ел ішінде де жапондық американдықтардың есімдері біздің ортақ мемлекетіміздің әл-ауқаты мен қауіпсіздігі үшін жасаған құрбандықтары мен үлестері үшін тарихқа жазылып, жазыла береді». 1980 жылы президент Джимми Картер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондық американдықтардың тұтқындалуын тексеру үшін арнайы комиссия тағайындады. Комиссия шешімдердің «расизм, соғыс психозы және саяси басшылықтың жетіспеушілігі» салдарынан қабылданғанын анықтады. 1988 жылы президент Рональд Рейган 1988 жылғы Азаматтық бостандықтар туралы заңға қол қойды, оны өкіл Норман Минета мен сенатор Алан К. Симпсон демеушілік етті. Заң әрбір тірі тұтқынға 20 000 доллар көлемінде, барлығы 1,2 миллиард доллар қаржылық өтемақы қарастырды. 1980-ші жылдардың басында интернациялау туралы кітапты зерттеу кезінде заңгер және Калифорния университетінің Сан-Диего профессоры Питер Айронс, Корематсудың АҚШ-қа қарсы Жоғарғы Сотта дауласқан АҚШ Бас прокуроры Чарльз Фахи Федералдық тергеу бюросы мен әскери барлау қызметінен жапондық американдық азаматтар қауіпсіздікке қауіп төндірмейтінін растаған есептерді әдейі жасырғанын анықтады. Бұл құжаттар әскерилердің Жоғарғы Сотқа өтірік айтқанын және үкіметтік адвокаттардың ерікті түрде жалған дәлелдер келтіргенін көрсетті. Айронс Жоғарғы Соттың шешімі негізсіз мәлімдемелерге, бұрмалауларға және жаңылыс тұжырымдарға негізделгендіктен жарамсыз деп қорытындылады. 1983 жылдың 10 қарашасында Сан-Францискодағы АҚШ аудандық сотының судьясы Мэрилин Холл Патель үкімді ресми түрде жоққа шығарды. Корематсу судья Пательдің алдында: «Мен үкімет өзінің қателігін мойындап, бұл ешқашан американдық азаматқа, кез келген нәсіліне, дініне немесе түсіне қайталанбауы үшін бірдеңе жасағанын көргім келеді» деді. Ол сондай-ақ: «Егер біреу кешірім жасаса, онда мен үкіметке жапондық американдықтарға жасағандары үшін кешірім жасауым керек» деді. Айронс сот барысында Корематсудың соңғы сөзін ол естіген ең күшті сөз деп сипаттады. Ол бұл сөздерді 1963 жылы Мартин Лютер Кингтің «Менің арманым бар» сөйлесімен теңеді. Патель судьясының шешімі Корематсудың атын ақтады, бірақ Жоғарғы Соттың шешімін жоққа шығара алмады. Президент Билл Клинтон 1998 жылы Корематсуға АҚШ-тың ең жоғары азаматтық наградасы – Президенттік бостандық медалін табыс етті. Ол: «Біздің елдің әділдікке ұдайы ұмтылу тарихында қарапайым азаматтардың кейбір есімдері миллиондаған жандарды білдіреді: Плесси, Браун, Паркс. Бүгін біз осы құрметті тізімге Фред Корематсудың есімін қосамыз» деді. Сол жылы Корематсу Сан-Францискодағы жыл сайынғы «Шершін гүлдер фестивалі» шеруінің бас маршалы болды. Оуклендтегі Бірінші пресвитериан шіркеуінің мүшесі және қарттарының бірі Корематсу Сан-Леандро Льви клубының президенті болып екі рет сайланды және 15 жыл бойы Сан-Франциско шығанағындағы «Жас сарбаздар» ұйымымен ерікті болып жұмыс істеді. 1988 жылы Аламеда округінің адвокаттар қауымдастығы Корематсуға Американдық адвокаттар қауымдастығының «Бостандық қоңырауы» сыйлығын табыс етті. 2001 жылдың 11 қыркүйегінен кейін Корематсу АҚШ үкіметінің жапондық американдықтарға жасағандай, Таяу Шығыс шығу тегі бар адамдарға да сондай жағдайды қайталамауы керектігі туралы айтты. Гуантанамо коркынышында ұзақ уақыт тұтқындалғандарға қатысты Корематсу Жоғарғы Сотқа екі amicus curiae брифін жіберіп, жапондық интернациялаудың қателіктерін қайталамауға шақырды. Ол 2003 жылдың қазанында Жоғарғы Сотқа шағымданылған екі іс үшін – Шафик Расул v. Джордж У. Буш және Халед А. Ф. Аль Ода v. Америка Құрама Штаттары үшін бірінші amicus curiae брифін жазды. Моррисон & Фоерстер LLP фирмасының адвокаттары Артуро Дж. Гонсалес және Сильвия М. Сокол, сондай-ақ Keker & Van Nest LLP фирмасының адвокаттары Джон Б. Стритер және Эуми К. Ли бұл amicus curiae брифін жұмысына қатысты. Бұл брифінде Корематсу Жоғарғы Сотты азаматтық бостандықтарды шектеу ешқашан, АҚШ тарихында ешқашан ақталуы мүмкін емес екенін ескертті. Сонымен қатар, Корематсу АҚШ тарихында үкіметтің конституциялық билігін асырып кеткен нақты жағдайлар туралы мысалдар келтірді, оның ішінде 1798 жылғы «Шет елдіктер және бүлікшілдер туралы заңдар» және Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жапондық интернациялау. Корематсу президент Джордж У. Буш әкімшілігіне, Гуантанамо коркынышында тұтқындарды олардың азаматтық бостандықтарын шектеу арқылы қамауға алғанына сын көзбен қарады, бірақ жауап берушінің пікірінше, бұл «әскери қажеттілік» кезінде жасалды. Сол сияқты, 2004 жылдың сәуір айында Сан-Франциско адвокаттар қауымдастығы, Азия құқықтық бюросы, Үлкен шығанақ аймағының Азия-американдық адвокаттар қауымдастығы, Азия-Тынық мұхиты аймағының құқықтық көмегі және Жапондық-американдық азаматтар лигасымен бірлесіп жазылған екінші amicus curiae брифінінде Корематсу Дональд Рамсфельд v. Хосе Падилла ісіне жауап берді. Бұл amicus брифінін жасауға Минами, Лью және Тамаки LLP фирмасының адвокаттары Джеффри Р. Стоун және Дейл Минами, сондай-ақ Бреннан әділет орталығының Эрик К. Ямамото және Стивен Дж. Шульхофер, Cravath, Swaine & Moore LLP фирмасының Эван Р. Чеслер қатысты. Amici curiae-нің мүдделерін білдіруі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Фред Корематсудың заңсыз түрде ұсталғандығы мен 9/11 оқиғасынан кейін Хосе Падилланың ұсталғандығының ұқсастығын, сондай-ақ американдық үкіметті өткен қателіктерді қайталамауға ескертіп, баса көрсетті. Ол «жапондық американдықтар үшін толық әділдік тек біз дағдарыс кезінде де, әділеттілікке және заңға деген міндеттілігімізді ең бастысы сақтауымызды түсінгенде ғана келеді» деп сенді. 2001 жылдан қайтыс болғанға дейін Корематсу Конституциялық жобаның екі партиялық Бостандық және қауіпсіздік комитетінде қызмет етті. 2004 жылы нәсілдік бейнелеу туралы пікір білдірген ол: «Ешкімді тыңшы немесе террористке ұқсас болғандықтан ғана тұтқындамау керек. Егер жапондық американдықтардың интернациялауынан бұл сабақ алынбаса, онда демократиямыз үшін бұл өте қауіпті кезең».

Өлім

Фред Корематсу 2005 жылғы 30 наурызда Калифорния штатының Марин округінде, қызының үйінде тыныс алу жетіспеуден қайтыс болды. Корематсудың соңғы айтқан сөздерінің бірі: "Мен үкіметімнің маған осылай қатысқанын ешқашан ұмытпаймын. Еліміздің жауындай көрінетін адамдарға осылай болмасын деп шынайы үміттенемін". Корематсу Маунтин-Вью зиратында жерленді.

Мұра

Фред Т. Корематсу институты Корематсудың атын ел бойынша мұғалімдер мен қоғамдық лидерлермен оның ісін жалғастыру үшін пайдаланады, Корематсудың әділет және азаматтық бостандықтар жолындағы күресін қолдайды. Институтта "Қорғаушы бастамасы" және "Тұрғын үйсіздердің құқықтарын қорғау жобасы" орналасқан. 2011 жылдың 24 мамырында АҚШ-тың әрекет етуші Бас прокуроры Нил Катиал Азиялық америкалықтар мен Тынық мұхиты аралдарының мұра айына арналған Әділет министрлігінің Ұлы залында негізгі сөз сөйледі. 20 мамырда жариялаған мәлімдемелерін дамыта келе, Катиал Әділет министрлігінің 1942 жылғы этикалық қателігін алғаш рет ашық мойындады. Ол Корематсу ісін және Гордон Хирабаяши ісін сияқты Жоғарғы Сот алдында іс жүргізу кезінде "ерекше сенімге" ие болуға ұмтылатын Бас прокуратура кеңсесінің беделіне нұқсан келтіретін жайттар ретінде атады, сондай-ақ АҚШ үкіметінің әрбір іс бойынша позициясын қорғайтын кезде абсолютті шыншылдықтың қажеттілігін "еске саларлық маңызды фактор" деп бағалады. 2018 жылы "Трампқа қарсы Гавайи" ісінде Жоғарғы Сот Корематсу ісінің бұрыс шешілгенін және "адамгершілік тұрғысынан жағымсыз" екенін айтты, бірақ оны ресми түрде жоққа шығармады. Сан-Леандро орта мектебінің қосалқы кампусы Корематсудың құрметіне Фред Т. Корематсу кампусы деп аталды. Калифорния штатының Окленд қаласындағы Discovery Academy бастауыш мектебі Фред Т. Корематсу Discovery Academy деп қайта аталды. Портола орта мектебі бұрынғы Кастро бастауыш мектебінің орнында, Эль-Серрито қаласында Фред Т. Корематсу орта мектебі деп аталды. 1988 жылы Сан-Хосе қаласындағы бір көшеге Корематсу соты деген ат берілді. Сан-Хосе федералды ғимаратының алдында Корематсуның қола рельефі орнатылған. Оның атымен берілетін сыйлықтардың қатарында Аламеда округінің адвокаттар қауымдастығының ABA Liberty Bell сыйлығы және American Muslim Voices Korematsu Civil Rights Award бар. 2010 жылдың 23 қыркүйегінде Калифорния штатының губернаторы Арнольд Шварценеггер Азиялық америкалық үшін АҚШ-та алғаш рет әр жылдың 30 қаңтарын Фред Корематсу Азаматтық бостандықтар және Конституция күні деп белгілейтін заңға қол қойды. Сан-Францискодағы азаматтық құқықтарды қорғау ұйымы "Азия заң тобы" да осы күнді мерекеледі. Шараға М. Джесси Джексонның сөз сөйлеуі және "Эмми" сыйлығын жеңіп алған "Азаматтық бұзушылықтар мен құқықтар: Фред Корематсу тарихы" фильмінің көрсетілімі кірді. 2015 жылы Вирджиния штаты 2016 жылдан бастап 30 қаңтарды "Фред Корематсу Азаматтық бостандықтар және Конституция күні" деп белгіледі. 2010 жылдан бері Гавайи, Юта, Джорджия, Иллинойс, Пенсильвания, Оңтүстік Каролина, Мичиган және Флорида штаттары "Фред Корематсу Азаматтық бостандықтар және Конституция күнін" атап өтеді. Корематсу Смитсоновтың Ұлттық портрет галереясындағы "Әділет үшін күрес" тұрақты көрмесіндегі алғашқы азиялық америкалық болды. 2017 жылдың 30 қаңтарында, оның 98 жылдығын мерекелеу үшін Корематсу Google Doodle-дің бас бетінде көрсетілді. 2017 жылдың 19 желтоқсанында Нью-Йорк қалалық кеңесі жыл сайынғы Фред Т. Корематсу Азаматтық бостандықтар және Конституция күнін 30 қаңтар деп белгілейтін қаулыны бірауыздан қабылдады. Қаулының негізгі демеушісі - Квинс округінен келген Кеңес мүшесі Дэниел Дромм. 2021 жылдың 27 қазанында Корематсу Рузвельт институтынан өмір бойына жетістіктері үшін медаль алды.