Кіріспе

Растафари қозғалысы қолданатын ағылшын тілінің диалектісі. Айарик, сондай-ақ Dread Talk деп те аталады, Растафари қозғалысының мүшелері саналы түрде жасаған тіл. Африкалықтар құл саудасының бөлігі ретінде тұтқынға алынғанда, ағылшын тілі отаршылдық тіл ретінде таңылды және олардың дәстүрлі африкалық тілдері жоғалып кетті. Оған қарсылық ретінде Растафари қозғалысы ағылшын тілінің сөздік қоры мен диалектін өзгертіп, отаршылдыққа қарсы күрестің құралы болған тарихынан тілін азат етуді мақсат етті. Бұл "артқа" сияқты теріс мағынасы бар дыбыстар мен сөздерден бас тарту арқылы және оларды оң мағыналы сөздермен алмастыру арқылы жүзеге асырылады. Айарик кейде амхар және гейз тілдерімен қатар расталар арасында діни рәсімдерде де қолданылады.

Прономинальдық жүйе

Айариктің ямайка креол тілінің дұрыс есімдер жүйесінен лексикалық айырмашылығы осы диалекттің ерекше белгісі болып табылады. Лингвистика зерттеушісі Бенджамин Слэйдтің пікірінше, ямайка креол және стандартты ағылшын тілінің дұрыс есімдері Раста сөйлемінде қолданылуы мүмкін, бірақ сөйлеушілер бірінші жақтағы дұрыс есімдердің "I" түрін көбінесе қолданады, ал екінші жақтағы дұрыс есімдердің "I" түрін қолдану азырақ кездеседі.

Морфология

Айариктің негізгі сөз формалары ямайка креол тілінен, диалект құрылымы арқылы, ағылшын тілінің құрылымындағы отаршылдыққа қатысты ықпалдарға қарсы тұру ниетімен алынған. Мысалы, "hello" сөзі қолданылмайды, себебі олар оны ағылшын тіліндегі "hell" және "low" сөздерімен теріс байланысы бар фонетикалық сәйкестік деп санайды. Оның орнына, адамдарды көтеріңкі сезімге бөлейтін "wa gwaan", "yes I" және "cool nuh lyah" (немесе "cool alyuh") сияқты тіркестер қолданылады. "Alyuh" сөзі "сіздердің барлығыңыз" деген мағынаны білдіреді. Растафари шіркеуінде олар ресми шіркеулік амалдарын пайдаланады. Мысалы, Растафаридің "Израильдің он екі руы" деп белгілі бір саласы былай дейді: "Біздің Иеміз және Құтқарушымыз Иса Мәсіхтің Ең қасиетті және Илаһи есімімен сәлемдесеміз, Ол Өзін Эфиопияның 1-ші Хайле Селассие Императорының ғажайып тұлғасы арқылы көрсетті".

Мен сөздер

Мен "мен" сөзін ауыстырамын, ямайкалық ағылшын тілінде бұл сөз жиірек қолданылады. "Мен" адамды нысанға айналдырады, ал "мен" жеке тұлғаның субъективтілігін күшейтеді. I және I (I&I, InI, I n I немесе Ihi yahnh Ihi) – Жахтың (Құдайдың) және әрбір адамның бірлігін көрсететін күрделі ұғым. Растафари ғалымы Э.Э. Кэшмордың сөздері бойынша: "I және I – бірлік ұғымын толыққанды білдіретін өрнек. Ол бауырластарға өзінің орнына "Менмін" дейді, екеуінің бірлігін көрсетеді. Құдайдың барлығымыздың ішінде екенін, біз бір халық екенін білдіреді". Ол жалғастырады: "I және I Құдайдың барлық адамдарда бар екенін көрсетеді. Рас Тафари байланысы – Құдайдың, адамның байланысы". Бұл термин Растафарилер арасында "сен және мен" немесе "біз" деген сөздердің орнына жиі қолданылады, екі адамның Жахтың махаббатында біріккенін көрсетеді. Гананың Тви тілінде (патуа көптеген Тви сөздерін қолданады) де "Me ne me" деп айтылады, бұл сөзбе-сөз "Мен және мен" дегенді білдіреді. Iтал немесе Ди тағам – қазіргі заманғы химиялық заттарға ұшырамаған, консерванттарсыз, дәмдеуіштер мен тұзсыз берілетін рухани күш алған тағам. Алкоголь, кофе, сүт және хош иісті сусындар көбінесе Iтал емес деп есептеледі. Көптеген Расталар Iтал шектеулерін ұстанады, сондай-ақ көптегендері вегетариандық немесе вегандық өмір салтын ұстанады. Тіпті ет жейтін Расталар да шошқа етінен аулақ болады, себебі шошқалар өлгендердің қалдықтарын жейді, сондай-ақ крабтар, лобстерлер және креветкалар (олардың тыйым салуы Кашрут шектеулерімен сәйкес келеді). "Мен" – әр Растафаридің ішкі жан дүниесі. Ири – жағымды эмоциялар немесе сезімдер, немесе жақсының барлығы. Бұл жоғары эмоциялар мен бейбіт дірілдерге қатысты. Бұл "жақсы" деген сөздің дыбысталу түрі. Ites – ағылшын тіліндегі "heights" сөзінен шыққан, "қуаныш" және "қызыл" түсті білдіреді. Сондай-ақ, ол "Израильдіктер" сөзінің қысқартылған түрі болуы мүмкін. Itesquake – "жер сілкінісі" сөзінің орнына қолданылады. Irator – "жаратқыш" сөзін, ал Iration – "жаратылыс" сөзін ауыстырады. Idren немесе Bredren және Sistren – Растафаридің бірлігін көрсетеді және әріптестерді сипаттау үшін қолданылады (еркек – "bredren", әйел – "sistren"). Itinually – "continually" сөзінің орнына қолданылады. Бұл – мәңгілік, тоқтаусыз өмір сүру мағынасын береді. Inity – "unity" сөзінің орнына, "сен" және ұқсас дыбыстарды "мен" дыбысымен ауыстырудың жалпы үлгісін көрсетеді. Ия (жоғары): Растафари лексикасында "ия адам", "жоғары қадам басу" және т.б. сияқты нұсқаулар көп. Бұл қанапқа байланысты "жоғары" емес, сананың жоғары деңгейіне көтерілу, шындықтың жоғары салаларына қадам басу. Ия досты білдіру үшін де қолданылады. "Иә, ия" немесе "Жақсы (жоқ) ия" деген сияқты. Iyaric – Растафари тілінің өзіндік атауы. Ол Ия (жоғары) және Хайле Селасси I сөйлеген амар тілінің үйлесімінен құралған. Iyaric үшін басқа терминдер: I talk, Livalect және Wordsound. Iwa – "уақыт" немесе дәлірек айтқанда, "сағат" сөзінің орнына қолданылады: "Inna this ya iwa".

Басқа сөздер

Дредлок – расталардың арасында көп кездесетін, қазір ағылшын тілінде дредлок деп аталатын шаш өру түрі. «Қорқыныш» компоненті Құдайдан қорқуды, сондай-ақ 1940 жылдары Ямайкада расталар алғаш рет шаштарын өріп бастағанда тудырған сезімді білдіреді. Расталар үшін дредлок – олардың рухани өзіндігінің терең бөлігі болуы мүмкін. Назириттік серт туралы Торада және Самсонның тарихында айтылады: «Ол ант берді: «Уа, Әлемнің Иесі, егер Сен құлыңның қайғысын көрсең және оны есіңе алсаң, егер құлыңды ұмытпасаң және оған ұл сыйласаң, онда мен оны өмірінің барлық күндері үшін Жаратқан Иеге арнаймын, және оның басына ешқашан қырғыш тимейді». Самуил 1:11 (ЖД). Расталар бұл шаш өрімінің ең табиғи жолы деп санайды, сонымен қатар Рим мен Вавилонға наразылықтың символы ретінде қарастырады. «Дредс» сөзі дредлоктардың өзіне немесе оларды киетіндерге қатысты болуы мүмкін. Сөздің соңғы мағынасы «Раста» сөзімен синоним болғандықтан, Иярик тілін жиі «Dread Talk» деп атайды, бұл жамайкалық тіл білімі маманы Велма Поллардтың зерттеулерінде көрсетілген. Дредсіз адамдарды кейде аққалбас (аздап қысыммен) немесе кемсіз (құрметпен) деп атайды; алайда, расталардың жиі айтатын сөзінде: «Басыңдағы дред емес, жүрегіңдегі махаббат сені раста етеді», яғни көптеген расталардың өзінде дред болмайды, ал кейбір раста емес адамдар, қойдың киімін жамылған қасқырлар, тек сән үшін ғана дред кие алады. Табиғи түрде өспеген, жасанды түрде жасалған немесе қоспалар қосылған дредлоктар «ванна дредтері» деп аталады. Вавилон – растафарилер үшін маңызды термин, ол Ях (Құдай) еркіне қарсы тұратын үкіметтер мен институттарды білдіреді. Сөздің этимологиясы Вавилон мұнарасы туралы әңгімеге қатысты, ол әлемдегі әртүрлі мәдениеттердің әртүрлі тілдерде сөйлеу себептерін түсіндіретін Киелі кітаптағы оқиға. Онда Вавилондықтар аспанға жету мақсатымен биік мұнара салып жатқан өркениетті халық екені айтылады. Алайда Құдай олардың тілдерін шатастырып, бір-бірімен қарым-қатынас жасау мүмкіндігінен айырды, соның салдарынан мұнараны аяқтаудан бас тартты. Бұл алғашқы расталар үшін өте маңызды оқиға болған, олардың барлығы әртүрлі мәдениеттен шыққан және әртүрлі тілдерде сөйлеген. Бұл алғашқы расталарға ағылшын тілінің өз диалектісімен мақтана білу сезімін сыйлаған болуы мүмкін, ол сол кезде «бұзық ағылшын» деп есептелген, ал қазір ресми түрде Ямайка патоисі ретінде танылған. Вавилон сөзін кейбіреулер ғасырлар бойы қара нәсілділерді құлдыққа салушы, ал түсті нәсілділерді келісімшарт бойынша жұмыс істеуге мәжбүрлеуші нәсілшіл еуропалық тирандарды білдіру үшін қолданады. Кейін бұл сөз кедейлерді нәсіліне қарамастан қысымға салатын жемқор үкімет мүшелеріне де қатысты қолданыла бастады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Вавилон термині Рим империясына қатысты қолданылған болуы мүмкін, олар пұтқа табынушылар еді және ертедегі христиандарды зерттегендері белгілі болды, сонымен қатар олар Исаны айқышқа шегелегендер де болды. Бұл қарым-қатынас 1935 жылы италиялықтардың Эфиопияға басып кіргенінен кейін күшейді, содан кейін Растафаридің «Тірі Құдай» Хайле Селассие I билік еткен, сонымен қатар Рим католик шіркеуі институты ретінде Селассие I-ге қарсы болғандықтан, сонымен қатар Растафариге де қарсы болды. Вавилон кейде кейбір расталар үшін «полиция» деген нақты мағынада қолданылады, өйткені олар Вавилонның еркін орындаушылары ретінде қарастырылады. Жалпы алғанда, бұл кез келген билікті, кез келген халықты қысымға салатын немесе кемсітетін кез келген жүйені білдіреді. «Политрикс» – раста термині, ағылшын тіліндегі «саясат» сөзін алмастырады, өйткені көптеген саясаткерлер және т.б. олардың айтуынша, алдау-арбаумен айналысады. Политрикстер н. «Мәңгілік» сөзі «мәңгілік» сөзінің орнына қолданылады, әсіресе «Өмір мәңгілік» контекстінде. «Мәңгілік» сөзіндегі «соңғы» сөз тіршілік етуді білдірсе де («соңғы» деген «өмір сүру» немесе «өмір сүру»), расталар оны аяқталуды білдіретін (соңғыда) деп санайды және расталардың өмірі ешқашан аяқталмайды. Көбінесе «Мен және мен – мәңгі тірі, мәңгі адал, мәңгі сенімді. Рас Тафари» деген сөз тіркесінде қолданылады. H. I. M. (Императорлық Ұлылығы) оны айтқан және Хайле Селассие I-ге сілтеме жасаған. «Төмендеу» сөзі «құбылу» сөзінің орнына қолданылады, өйткені құбылу адамды төмен түсіреді, ал көтерілмейді (Ямайка патоисінде «оп» деп айтылады). Сол сияқты «төмендеу» = «насиқа» (агрессиядан). «Жасыру» сөзі «жарату» сөзінің орнына қолданылады. Ағ. Жасыру. v. Жасыру. «Шығармашылық» сөзі «жасалғанды» алмастырады, өйткені механикалық құрылғылар сыртқы болып көрінеді; растафари болудың ішкі тәжірибесі – жаратылыс. «Жоғары түсіну» (немесе «ішкі түсіну») сөзі «түсіну» сөзін алмастырады, сананы көтеретін рухани оянуды білдіреді. «Құрметпен махаббат» сөзі «бағалау» сөзінің орнына қолданылады, өйткені оның «жек көру» сөзімен ұқсастығы бар. Амагидон/Гидеон – расталардың теологиялық ұғымы, бүкіл әлемнің қазіргі және 1930 жылдан бері, әсіресе 1974 жылдан бері күшейіп келе жатқан жағдайы. Бұл Армагеддонның сәл өзгеруі, аян кітабында кездесетін атау. Сион – әділетті соттан кейін Эфиопия немесе Африка құрлығының барлық бөлігі, сонымен қатар Растафари арқылы қол жеткізілетін сананың күйі. «Білу» сөзі «сену» сөзін алмастырады. Растафари Хайле Селассие Ях екеніне және олардың, расталардың таңдалған халық екеніне «сенбейміз» демес, «білеміз» дейді. «Сөздік дыбыс» – Иярик үшін «Сөз, дыбыс және күш» принципінен туындаған атау, көптеген ғалымдар оны Батыс Африкадағы атаудың дыбыстағы күшіне қатысты ұғымдармен салыстырды. Вавилонның әйелі кейде королева Елизавета II, Ямайканың мемлекеттік басшысы, немесе папалық, немесе екеуі де болуы мүмкін.

Халыққа әсер ету

Айариктің ең ерте пайда болуы күмәнді, бірақ бұл диалектті расталар қасақана арго ретінде жасады деген келісім бар. Диалекттің құпия басталғандығына қарамастан, айариктің сөздері мен мағыналары регги музыкасы мен БАҚ арқылы раста қауымдастықтарынан тысқары, бүкіл әлемде кеңінен тарады. Мысалы, "дредлоктар" термині бүкіл әлемде растафари қозғалысы танымал еткен шаш өрнегін атау үшін қолданылады. Растафаридің "Сион" және "Вавилон" сияқты метафоралары, сондай-ақ "оверстанд" және "политрикс" сияқты айариктің сөздері Кариб теңізі америкалық және Кариб теңізі британдық рэперлер мен музыканттар арқылы хип-хоп мәдениетіне енді. Еуропада, болжам бойынша, танымал мәдениетте бейнеленген немесе афро-карибтік "жұртшылық" бандаларымен тікелей кездесулердің нәтижесінде, "Вавилон" термині кейде полицияны білдіру үшін қолданылады.