Кіріспе
Бейресми стильдегі сөздік қоры. Сленг – бұл бейресми стильдегі сөздік (сөздер, тіркестер және тілдік ерекшеліктер), ауызекі сөйлесуде кең таралған, бірақ ресми жазуда қолданылмайтын тіл. Ол кейде белгілі бір топтың мүшелеріне ғана тән, топтық бірегейлікті нығайту, сырттан келгендерді қабылдамау немесе оның екеуі үшін де қолданылатын тілді білдіреді. Бұл термин 18-ғасырда пайда болды және одан бері әртүрлі жолдармен анықталды.
A slang is a vocabulary (words, phrases, and linguistic usages) of an informal register, common in verbal conversation but avoided in formal writing. It also sometimes refers to the language generally exclusive to the members of particular in groups in order to establish group identity, exclude outsiders, or both. The word itself came about in the 18th century and has been defined in multiple ways since its conception.
Сленг сөзінің этимологиясы
Ең ерте кезде кездесетін (1756 ж.) «сленг» сөзі «төмен» немесе «күнәлі» адамдардың сөздік қорына сілтеме жасаған. XIX ғасырдың басына қарай, ол енді күнәлі адамдармен ғана байланысты болмады, бірақ стандартты білімді тіл деңгейінен төмен қолданысқа ие болды. Шотландия диалектісінде, Абердин ақыны Уильям Скотт 1832 жылы қолданғандай, «сөйлесу, әңгіме, қауесет» деген мағынаны білдірген: «Слэнг олардың алаңдаушылықтары туралы әңгімелесіп жатты». Солтүстік ағылшын диалектісінде «әдепсіздік, ұятсыз тіл» деген мағынаны білдірген. «Сленг» сөзінің шығу тегі белгісіз. Ол алғаш рет 1800 жыл шамасында Лондонның күмәнді және қылмыстық топтарының тілін атау үшін басылып шыққан, бірақ оның пайдалануы одан бұрынғы кездерге қарай саналады. Скандинавиялық тегі болжанып айтылды (мысалы, норвегиялық slengenavn, яғни «лақап аты»), бірақ «уақыты мен ерте байланыстары» негізінде Оксфорд ағылшын тілінің сөздігі бұл жорамалды жоққа шығарды.
Сленгтің анықтамасы
Лингвистерде жаргонның қарапайым және нақты анықтамасы жоқ, бірақ ол әлемдегі барлық субмәдениеттерде үнемі өзгеріп отыратын тілдік құбылыс екендігінде келіседі. Кейбір мамандар сленгтің пайда болу себебін уақыт өте келе пайда болған жаңа тәжірибелерді анықтау қажеттігімен байланыстырады. Дегенмен, нақты анықтаманың болмауы мәселесін шешуге тырысқан Бетани К. Дюмас және Джонатан Лайтер, егер бір тіркес келесі шарттардың кем дегенде екеуіне сай келсе, оны "нағыз сленг" деп санау керек дейді: Сленг сөздіктері, мыңдаған сленгтік тіркестерді жинап, сленгтің туындауына ықпал ететін күштерді зерттеуге кең мүмкіндік береді. Лексиканың көптеген түрлері төменгі стильдік деңгейде немесе "қалыптан тыс" деп есептелуі мүмкін, бірақ сленг өзінің ерекше әлеуметтік контексіне байланысты әдеттегі тіл мен жаргоннан өзгешеленеді. Формальды жағдайда қолдануға қолайсыз саналса да, әдеттегі тілдегі тіркестер көптеген жағдайларда қолданылуы мүмкін, ал сленгті көптеген күнделікті қарым-қатынас жағдайларында орынсыз деп есептейді. Жаргон – белгілі бір сала қызметкерлері қолданатын тіл немесе белгілі бір салаға қызығушылық танытушыларға арналған мақұлдамалы терминдер. Жаргон мен сленгтің екеуі де белгілі бір топқа жатпаған адамдарды әңгімеден шеттету үшін қолданылуы мүмкін, бірақ сленг әлеуметтік және контекстуалдық түсінікті күшейтуге баса назар береді, ал жаргонның басты мақсаты – техникалық білімді білдіретін терминдерді қолдану арқылы қарым-қатынасты оңтайландыру. Күнделікті тіл мен жаргон белгілі бір топқа сілтеме жасайтындықтан сленгке ұқсауы мүмкін, бірақ олар міндетті түрде бірдей анықтамаға сай келмейді, себебі олар стандартты тілдің жалпы лексикасын ауыстыруға бағытталған емес. Сленгке қарағанда, күнделікті тілдегі тіркестер стандартты қолданыста көбірек қабылданады және күтіледі, ал жаргон көбінесе жалпы лексикада ескерілмеген белгілі бір саланың ерекшеліктері туралы айту үшін жасалады. Дегенмен, лингвистер бұл айырмашылықты үнемі қолданбайды; "сленг" және "жаргон" терминдері кейде синонимдер ретінде қарастырылады, ал "жаргон" ұғымы кейде әлеуметтік шектеулер салынған тілдің барлық түрлерін қамтуы мүмкін. Сленгті күнделікті тілден және тіпті жоғары стильдік лексикадан ажырату қиын, себебі сленг уақыт өте келе әдеттегі сөздер қатарына еніп кетеді. Мысалы, "әдемі емес" және "күшті" сияқты сөздер бұрын сленг ретінде қарастырылған, бірақ қазір олар жалпы, тіпті жоғары стильдік сөздер саналады. Сленг туралы кейбір зерттеулерде оның кең таралғандығы оның нағыз сленг мәртебесін жояды дейді, себебі оны бұқаралық ақпарат құралдары қабылдайды және ол енді белгілі бір топтың ерекше тілі емес. Мысалы, афроамерикандық музыкада сленг жиі қолданылады, сондықтан оның көптеген тіркестері ағылшын тілінің жергілікті диалектінің бөлігіне айналды. Кейбіреулер сөздің сленг екенін немесе емесін анықтау үшін оны академиялық немесе құқықтық ортада қолдануға бола ма, жоқ па, деген жалпы тест бар дейді, бірақ бұл сленгтің қалыпты, күнделікті, бейресми тілмен бірдей екенін білдіреді. Басқалар сөздің Оксфорд ағылшын тілінің сөздігіне енгізілген-кірілмегенін анықтау керек дейді, бұл кейбір ғалымдардың пікірінше, оның сленг мәртебесін өзгертеді. Дегенмен, көптеген сленгтік тіркестер таралып, тіпті стандартты лексикаға енсе де, көбісі жойылып барады, кейде тек белгілі бір топқа ғана қатысты. Мысалы, 1960 және 70-жылдардағы американдық хиппилердің сленгінен қалған "groovy" терминін қарастыруға болады. Дегенмен, сленгтік термин сленгтік терминге айналу үшін адамдар оны белгілі бір уақытта стандартты тілді бұзу мақсатымен қолдануы керек. "Соғыс құстары: Белгісіз ұшқыштың күнделігі" кітабында осы термин алғаш рет қолданылған. Осы уақыттан бері "lit" 2011 жылы ASAP Rocky-дің "Get Lit" сияқты рэп әндері арқылы танымал болды. Сөздің танымалдылығы арта келе оған байланысты әр түрлі мағыналар да көбейді. Қазір "lit" дегені – маскүнем немесе маңғызданған адамды, сондай-ақ ерекше қызықты және "қуатты" оқиғаны сипаттау үшін қолданылады. Голливудтың танымал фильмдері мен телесериалдарынан алынған сөздер мен тіркестер көбінесе сленгке айналады.
Ерте тарих
1600 жыл шамасында Англияда пайда болған ертедегі жаргон тілі – заң бұзушылардың билік органдарынан жасырып, бір-бірімен қарым-қатынас жасау тәсілі болған.
Индекстік
Сленг әдетте белгілі бір әлеуметтік топпен байланысты және жеке тұлғаның қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Сленг әлеуметтік кеңістікті белгілейтін болса, сленгке қатысты көзқарастар топтық жекелікті құрастырады және жеке тұлғаларды топ мүшелері ретінде таниды. Сондықтан, белгілі бір топтың сленгін қолдану адамды сол топпен байланыстырады. Майкл Сильверштейннің индекстік ретін пайдаланып, сол топқа екінші реттік индекс ретінде сленг терминін тағайындауға болады. Дегенмен, сленг терминін қолдану, жеке тұлға сол топқа жатамын деген ниетпен немесе жоқ, терминнің шығу тегіне байланысты қасиеттерді береді. Абстрактілі топтық байланыс негізінде қасиеттерді бөлу үшінші реттік индексация деп аталады. Элиза Маттиеллоның «Ағылшын сленгіне кіріспе» кітабында айтылғандай, сленг термині бірнеше мағынаны білдіре алады және жеке тұлғамен байланысты көптеген себептермен қолданылуы мүмкін. Мысалы, жасөспірім жігіттер «өздеріне топқа жататындығын көрсету, еркектігін немесе жасын баса көрсету, құрбыларымен байланысты нығайту, сырттан келгендерді шеттету, мақтаныш таныту және т.б.» үшін «фокси» және «шагаделик» терминдерін қолданады. Бұл екі мысал сөзжасамның дәстүрлі және дәстүрлі емес әдістерін пайдаланады, олар «секси» және «әдемі» деген тікелей және дәстүрлі сөздерге қарағанда мағынасы мен экспрессивтігі жоғары сөздерді жасайды: «фокси» сленг термині сөзжасамның нәтижесі емес, себебі бұл процесс («fox» сөзінен «y» жұрнағы қосылып жасалған сын есім) осы сөздің «түлкідей, айлакер, сарбаз» деген стандартты ағылшын мағыналарымен қалыптасқан. Керісінше, дәстүрлі сөздің мағынасы «тартымды, қалаулы, әдемі, секси» дейін кеңейтіледі, Маттиеллоның сөзінше, келесі қосымша мағыналармен: Семантикалық тұрғыдан алғанда, сленгтегі «фокси» нейтралды «секси» сөзіне қарағанда көбірек ақпарат береді. Яғни, жастар үшін «фокси» дегеніміз: 1) қызығушылықты, назарды, сүйіспеншілікті тарту, 2) құштарлықты тудыру, 3) сырт келбеті жақсы немесе тамаша болу, 4) жыныстық қызығушылықты ояту, қызықты болу және т.б., ал «секси» тек (4) тармақта көрсетілген сапаны білдіреді. «shagadelic» – сленг терминінің сленг жұрнағымен бірігуі, сондықтан ол «грамматикалық емес» құрастырма деп саналады. Маттиелло өздерін «жас жігіттер» деп таныстыратын адамдар бұл терминдерді «шындығында ойлап тапқан» және оларды «канондық» терминдерден («әдемі» немесе «секси» сияқты) пайдалануды таңдайды, себебі бұл терминдер көрсететін әлеуметтік идентификациялар индексителген.
The slang term "foxy" is arguably not even a case of word formation since this process, (denominal adjective with y suffix from "fox") already occurred in the formation of this word with its standard English meanings of "foxlike, crafty, cunning". Instead, the traditional word's meaning is extended to "attractive, desirable, pretty, sexy" with the following added implications according to Mattiello:
From the semantic point of view, slangy foxy is more loaded than neutral sexy in terms of information provided. That is, for young people foxy means having the quality of: (1) attracting interest, attention, affection, (2) causing desire, (3) excellent or admirable in appearance, and (4) sexually provocative, exciting, etc., whereas sexy only refers to the quality indicated in point (4). "shagadelic" is a combination of a slang term with a slang suffix and therefore is considered an "extra grammatical" creation. Matiello stresses that those agents who identify themselves as "young men" have "genuinely coined" these terms and choose to use them over "canonical" terms —like beautiful or sexy—because of the indexicalized social identifications the former convey.
Бірінші және екінші реттік индексация
Бірінші және екінші реттік индексация тұрғысынан алғанда, еркек жасөспірімдердің сөйлеушіге бағытталған сөздерді қолдануы олардың өз жас тобына жататынын, әрі құрбыларымен байланысты нығайтып, басқаларды шеттетуді көрсетеді. Сленгтің басқа түрлеріне ұялы телефондарда қолданылатын SMS тілі және «чат тілі» жатады (мысалы, «LOL» – «күліп жіберді» деген аббревиатура, немесе «ROFL» – «күлкіден еденде домалап жүру»), олар интернеттегі жылдам хабар алмасуда кеңінен қолданылады. Субкультуралар көбінесе қарсы мәдениет нысандары болып табылады, ал қарсы мәдениет – қалыпты жағдайға қарсы тұру ретінде түсініледі, сондықтан сленг қарсы мәдениетпен байланыстырылады.
Әлеуметтік желілер мен интернет сленгі
Слэнг көбінесе әлеуметтік саналылық пен танымал мәдениет туралы ортақ білімді көрсету үшін әлеуметтік желілерден алынады. 2000 жылдардың басынан бері Facebook, Twitter және Instagram сияқты әлеуметтік желілердің танымалдылығы артып, интернет сленгі деп аталатын осы түр кеңінен тарады. Бұл әрбір жаңа әлеуметтік желі платформасымен байланысты жаңа сөздерді тудырды, мысалы, Facebook-те "дос қосу" терминін қолдану. Бұл "дос" сөзінің етістікке айналуы болып табылады және сайттағы достар тізіміне жаңа адамды қосу процесін сипаттау үшін пайдаланылады, тіпті "жақындасу" деген ұқсас терминнің бар екеніне қарамастан. Бұл термин Facebook-тен әлдеқайда ертерек пайда болған, бірақ жақында ғана кеңінен қолданылатын лексикаға енді. Әлеуметтік желілердегі сленгтің басқа мысалдары сөздерді қысқартуға немесе аббревиатураларды қолдануға бейімділікті көрсетеді. Бұл, әсіресе, әрбір хабарламаға 280 таңбадан аспау шектеуі бар Twitter сияқты платформаларға тән, сондықтан қысқа және нақты өрнектелген тілді қажет етеді. Бұл хабарламаның немесе суреттің негізгі мазмұнын нақты көрсететін #food немесе #photography сияқты хэштегтерді пайдалануды қамтиды.
Сленг туралы пікірталастар
Кейбір сыншылар сленг кеңінен таралғанда, белгілі бір тілдің "дұрыс" қолданылуын жояды деп санайды. Дегенмен, академиялық (сипаттамалық) лингвистер тілдің тұрақты емес, үнемі өзгеріп отыратынына және сленг терминдері тілдің лексикалық қорындағы жарамды сөздер екеніне сендіреді. Прескриптивтер тілдің нормативтік грамматикасы мен синтаксистік ережелеріне сәйкес, қоғамдық тұрғыдан қабылданған немесе "дұрыс" сөйлеу жолдарын зерттейді және насихаттайды, ал дескриптивтер жеке адамдардың қалай сөйлейтінінің санасыз ережелерін жақсырақ түсіну үшін тілді зерттейді, бұл сленгті осы ережелерді түсінуде маңызды етеді. Антропологиялық лингвистикалық ойдың негізін қалаушы Ноам Хомский құрылымдық және прескриптивтік грамматиканы сынға алып, дыбыстар мен морфемаларды функционалдық тұрғыдан, сондай-ақ тілде уақыт өте келе болатын өзгерістерін зерттеуді бастады.
Танымал мәдениетте
1941 жылы түсірілген "От шары" фильмінде Гари Купер сомдаған профессор сленг туралы энциклопедиялық мақала жазу үшін зерттеу жұмыстарын жүргізеді. 2006 жылғы "Идиократия" фильмі 2505 жылғы, интеллектісі төмендеген қоғамды бейнелейді, онда түрлі-түрлі агрессивті сленг қолданатын адамдар кездеседі. Бұл сленгтер фильмнің басты кейіпкері – АҚШ армиясының кітапханашысына өте жат және түсініксіз болып естіледі.