Кіріспе

Интернет сленгі (кибер сленг, netspeak, digispeak немесе chatspeak) – интернеттегі адамдар бір-бірімен қарым-қатынас жасау үшін пайдаланатын ресми емес немесе қалыпты емес тілдің бір түрі. Мысалы, "LOL" интернет сленгі "күліп жіберді" деген мағынаны білдіреді. Интернет сленгі үнемі өзгеріп отыратындықтан, оны стандартты түрде анықтау қиын. Дегенмен, бұл интернет қолданушылары тарапынан танымал болған және көбінесе олардың өзі жасаған жаргонның кез келген түрі деп түсінуге болады. Мұндай сөздер көбінесе перне соғуды жеңілдету үшін немесе белгілі бір шектеулерге байланысты пайда болады. Көптеген адамдар осы қысқартуларды хабарламалар, жылдам хабар алмасу және әлеуметтік желілерде қолданады. Акронимдер, пернетақта символдары және аббревиатуралар – интернет сленгінің жиі кездесетін түрлері. Leet немесе Lolspeak сияқты сленгтің жаңа диалекттері уақытты үнемдеу мақсатында емес, интернет-мемдер ретінде дамиды. Көптеген адамдар интернет сленгін күнделікті өмірде де қолданады.

Шығу тегі

Интернет сленгінің пайда болуы Интернеттің алғашқы күндеріне дейін барып жетеді, тіпті кейбір сөздер Интернеттен бұрын да қолданылған. Интернет сленгінің ең алғашқы түрлері адамдардың нақты бір тілде бағдарламалау және командаларды білуін болжайтын. Интернет сленгі әңгірме бөлмелерінде, әлеуметтік желілерде, онлайн ойындарда, бейне ойындарда және онлайн қауымдастықта қолданылады. 1979 жылдан бері Usenet сияқты байланыс желілерінің қолданушылары өздерінің қысқартуларын жасап келеді.

Көңіл көтеру

Интернетке тән жаргонды қолданудың басты себебі – қарым-қатынасты жеңілдету. Алайда, Тасмания университетінің зерттеуіне сәйкес, интернеттегі жаргонды қысқарту жазушының уақытын үнемдесе, оқырманға түсіну үшін екі есе көп уақыт қажет болады. Екінші жағынан, дәстүрлі бетпе-бет әңгімеде немесе жазбаша тілдегі жаргон қолданылымы сияқты, интернеттегі жаргон да көбінесе топқа жататынын білдірудің бір жолы болып табылады. Интернет сленгі басқа семиотикалық жағдайлардан мүлдем өзгеше қарым-қатынас жасау мүмкіндігін жеңілдете де, шектей де алатын арнаны ұсынып тұрады. Көптеген күтілімдер мен тәжірибелер, біз оларды ауызша және жазбаша тілмен байланыстырамыз, енді қолданылмайды. Интернеттің өзі жаңа жаргонның пайда болуына өте қолайлы орта, себебі ол ақпаратқа толы және ақпараттың кең таралуын қамтамасыз етеді. Бұл арнаның электронды сипаты тілге елеулі әсер етеді. Интернетке қол жеткізу үшін қажетті аппараттық құралдардың ерекшеліктері байланыс мүмкіндіктерін шектейді. Осылайша, тілдік өнімділік (жіберілген ақпараттың түрі) пернетақтадағы алдын ала белгіленген символдармен анықталады, ал тілдік қабылдау (көрінетін ақпараттың түрі) экранның мөлшері мен конфигурациясымен анықталады. Сонымен қатар, жіберуші де, қабылдаушы да интернет бағдарламалық қамтамасы, компьютерлік және желілік жабдықтардың қасиеттерімен тілдік тұрғыдан шектеледі. Электрондық дискурс – "көбінесе сөйлеп жазылғандай оқылатын, яғни жіберуші сөйлеп отырып жазып отырғандай" жазу.

Сленгтің түрлері

Интернет сленгі біртекті тіл түрін құрамайды; керісінше, ол пайдаланушыға және Интернет жағдайына байланысты әртүрлі. Онлайн платформаларда аудиторияны жобалау орын алады, сондықтан онлайн-қоғамдастықтар өздерінің әлеуметтік диалектілерін немесе ортақ тілдік нормаларын дамыта алады. Интернет сленгінің тілінде прескриптивтік элемент те бар, мысалы, Интернетте қолдануға бағытталған Wired Style сияқты стильдік нұсқаулықтарда көрініс табады. Дегенмен, пайдаланушылардың азы ғана осы нұсқаулықтарға құлақ асады, көбінесе онлайн ортада кездесетін нәрсеге сәйкес стильдерін бейімдейді. Интернет сленгінің нақты анықтамасын беру қиын болса да, мынадай сленг түрлерін байқауға болады. Бұл тізім толық емес.

**Сынып** | **Сипаттама**
------- | --------
Хаттар гомофондары | Бұл топқа аббревиатуралар мен акронимдер кіреді. Аббревиатура – сөздің қысқартылған түрі, мысалы, "CU" немесе "CYA" – "көрісуге" ("see ya"). Ал акроним – әр сөздің бас әріптерінен құралған аббревиатуралар жиынтығы. Көбінесе қолданылатын акронимдерге "LOL" – "күлкіге", "BTW" – "айтқандай", және "TFW" – "сол кездегі сезім" жатады. "CUL8R" – "кейін көрісеміз" сияқты екеуінің де комбинациясы бар.
Гетерографтар | Бір сөзді басқа, әртүрлі бірақ ұқсас дыбысталатын сөздің орнына қолдану. Немесе қасақана қате жазу. Мысалы, суреттің немесе басқа материалдың көзін сұрағанда "көз" дегеннің орнына "соус" қолдану. Мысалы, TikTok алгоритмдері белгілі бір сөздерді цензуралау арқылы немесе белгілі бір хэштегтерді қолдануға негізделген бейнелерді насихаттау арқылы "explicit" мазмұнды бақылайды; сөздерді қасақана дұрыс жазу цензуралық нұсқауларды айналып өтіп, платформаға тән сленгтің қатарын жасайды, триггерлік ескертулерді тиімсіз етеді және зиянды мазмұнды насихаттауға әкелуі мүмкін (мысалы, анорексияны дұрыс жазу, тамақтану бұзылысын қолдаушы мазмұн танымал мазмұнды насихаттайтын алгоритмдер арқылы For You бетіне шығарылуы мүмкін).
Пунктуация, бас әріптер және басқа да белгілер | Мұндай мүмкіндіктер көбінесе баса назар аудару үшін қолданылады. Баса назар аудару үшін нүктелер немесе айқай белгілері бірнеше рет қолданылуы мүмкін, мысалы "..." немесе "!!!!!!!!!!". Ашуланып сұрақ қойғанда, сұрақ белгілері мен айқай белгілері жиі "?!?!?!?!" сияқты тізбектерде бірге қолданылады. Интернетте грамматикалық пунктуация ережелері де жеңілдетіледі. "E-mail" дегенді "email" деп жазуға болады, ал апострофтарды алып тастау арқылы "John's book" дегенді "johns book" деп жазуға болады. Мысалы, "STOP IT" – "тоқта" дегенге қарағанда күшті ашу сезімін білдіреді. Басты, төменгі сызық және ишара әріптер де баса назар аудару үшін қолданылады. Тильданы қолдану – "Ол өте күлкілі болды" сияқты сарказмнің символы болуы мүмкін. Бұл нүкте де "Ок." сияқты ауырлықты немесе ашуды білдіру үшін қолданылуы мүмкін.
Ономатопеялық немесе стильді жазылу | Ономатопеялық жазылулар да Интернетте танымал болды. Бір танымал мысал – күлкіні білдіретін "хахаха". Ономатопеялық жазылулар тілге ерекше тән. Мысалы, испан тілінде күлкі "хахаха" деп жазылады, өйткені испан тілінде J (ағылшын тіліндегі "хахаха" дегендегі "х") деп айтылады. Тай тілінде бұл 55555, өйткені тай тілінде 5 ("ห้า") деп айтылады.
Пернетақтадан жасалған эмоционалды белгілер мен күлімсіректер | Эмоционалды белгілер әдетте веб-форумдарда, жедел хабарласуларда және онлайн ойындарда кездеседі. Олар мәдениетке тән, кейбір эмоционалды белгілер кейбір тілдерде ғана кездеседі, ал басқаларында жоқ. Мысалы, эмоциональдық белгілердің жапондық эквиваленті, каомоджи (сөзбе-сөз "бет белгілері") батыс эмоциональдық белгілеріндей ауызға емес, көзге назар аударады. Олар сонымен қатар ^ ^ түрінде :3. Жақында басқа эмоциональдық белгілер пайда болды, мысалы <3 (бұл жүректің бүйірінен). АҚШ сияқты батыс мәдениеттерінде қолданылатын эмоционалды белгілермен салыстырғанда, каомоджи онлайн-дискурста өте ерекше әлеуметтік рөл атқарады.
Эмоджилер | Эмоджилер интернет сленгіне салыстырмалы түрде жаңа, олар бейнелік түрде хабар жеткізуде эмотикондарға ұқсас. Алайда, эмотикондар пернетақтадағы таңбаларды пайдаланып сурет құраса, эмодзилер – бұл шағын мультфильмдердегі хабарларды бейнелейтін қарым-қатынас пен жаргонның жаңа деңгейі. Мәдениет әр түрлі эмодзиге әр түрлі мағына береді. Мысалы, 2016 жылы Emojipedia және Prismoji 571 персик смайликтерін tweet-ке түсіріп, оларды жемістен, персикті сезімнен немесе жыныстық коннотациядан бастап алты түрлі мағынамен байланыстырды.
Leet | <1p3[) 14". Ол компьютерлік хакерлікпен бастау алған, бірақ оның қолданылуы онлайн-ойындарға да тарады. Leet көбінесе әртүрлі шоттар үшін тиімді қауіпсіздік парольдерін құру үшін қолданылады. Leet контентті бақылайтын алгоритмдері бар әлеуметтік желілерде де қолданылады, себебі ол цензурадан қашуға мүмкіндік береді (мысалы, "k1ll"; "s3x"; "ant1s3m1t1sm").
Жаңа синтаксистік ерекшеліктер | "Мен чибургер ала аламын ба?" және "Сені қорқытасың" сияқты ерекше синтаксистік құрылымдар өте табысты мемдер арқылы қолдауға және таралуға ие болды. "Интернеттің" көпше түрі – тағы бір мысал, ол Джордж Буш телеарнада сөйлеген кезде кеңінен таралды.

Көзқарастар

Интернеттегі сленгтің қолданылуы тілге цифрлық кеңістен тыс қалай әсер ететіні туралы көптеген пікірталастар болып жатыр. Интернет пен тіл арасындағы тікелей себеп-салдарлық байланыс әлі ғылыми зерттеулермен дәлелденбесе де, интернет сленгі компьютерлік емес коммуникацияда тілдің қолданылу стандартына тигізер әсері туралы қарама-қарсы пікірлерді тудырды. Прескриптивистер, көбінесе, интернеттің тілдің болашағына теріс әсер ететініне және стандарттың төмендеуіне алып келуі мүмкін деген кең тараған сенімде. Бұл шотланд жасөспірімінің мектепке тапсырған эссесінің кеңінен таралған мысалында көрінеді, онда SMS тіліне ұқсас көптеген аббревиатуралар мен акронимдер болған. Бұл стиль бұқаралық ақпарат құралдары мен білім беру саласының өкілдері тарапынан қатты сынға ұшырады, олар мұның сауаттылықтың немесе тілдік қабілеттердің төмендеуін көрсететінін білдірді. Ал дескриптивистер интернет тілді жақсырақ жеткізуге мүмкіндік беретінін айтады. Сондай-ақ, интернет сленгі тілдік нормаларды қасақана бұзудың нәтижесі емес, онлайн сөйлеуді бақылауға ынтаның жоқтығынан туындайды деген пікір де бар. Хейл мен Сканлон электрондық хаттардағы тілді "адамдар қалай сөйлейтін болса, солай жазу" деп сипаттайды және "стандартты" ағылшын тілінде талап етудің қажеті жоқ екенін айтады. Ғылыми зерттеулерде, мысалы, этнографияда интернет сленгінің қолданылуына, ал одан да маңыздысы, интернеттегі әңгімелесу қарым-қатынастарының сленгтің қолданылуына байланысты құрылымдық өзгерістеріне назар аударылды. Немец тілінде CMC-ден тыс ағылшын тілдерін қолдану туралы үлкен дау бар. Бұл жағдай CMC ішінде одан да қиын, өйткені ортаның жаргоны ағылшын терминдерімен толы. Ол барлық ағылшын тілдерін тыйым салады ("Das Verwenden von Anglizismen ist strengstens untersagt!" [Англизмдерді қолдануға қатаң тыйым салынады! ]), сондай-ақ негізгі терминдерді неміс тіліндегі баламаларына аударады.

Компьютер арқылы байланыстан тыс пайдалану

Интернет жаргоны компьютер арқылы таралып, компьютерлік емес басқа да салаларға еніп кетті. Мұндағы салалар дегеніміз – сұхбаттасушылардың географиялық жақын болуы қажет емес және интернет негізгі құрал ретінде қолданылмаса, кез келген өзара әрекеттесу аясы. Интернет жаргоны қазіргі уақытта телефон арқылы, әсіресе қысқа хабарламалар (SMS) жіберу арқылы кеңінен таралды. Атап айтқанда, аббревиатуралар мен үнсіздік сөздер осы ортада танымал болды, мүмкін, ұялы телефонда хабарлама жазуға арналған таңбалар саны шектеулі болғандықтан. Бұл таралудың тағы бір себебі – өрнек пен мағына арасындағы қалыптасқан байланысты ұқсас өзара әрекеттесу кеңістігіне ауыстырудың қолайлылығы болуы мүмкін. Сонымен қатар, интернет жаргоны цифрлық құрылғыларға қол жеткізе алатындардың күнделікті ауызекі тілінің бір бөлігіне айналды. Интернет жаргонын онлайн және офлайн қарым-қатынаста қолдану туралы білу және оны тиімді пайдалану – цифрлық сауаттылықтың көрсеткіші, ал осы білімді арттыру үшін оқу материалдары да жасалған. Мысалы, Оңтүстік Кореядағы бір баспагер интернетте жиі қолданылатын жаргон сөздердің мағынасы мен қолданылу контексін түсіндіретін оқулық шығарды, ол жақын арада интернетті пайдалана бастайтын балаларға арналған. Сол сияқты, интернет жаргоны екінші тіл сабақтарында тіл оқыту материалы ретінде ұсынылды, бұл тек жаргон арқылы қол жетімді тілдің мәдени құндылығын жеткізу арқылы коммуникативтік құзыреттілікті арттыруға бағытталған. Сонымен қатар, ODE және Merriam Webster сияқты танымал сөздіктер жаргонның маңызды және үнемі өсіп келе жатқан жиынтығымен жаңартылды. Көрінетін мысалдардан басқа, ағылшыл тілінен тыс этимологиясы бар, сирек кездесетін жаргон да стандартталған тіл білімінде орын алды. Бұған қоса, Urban Dictionary сияқты пайдаланушылар жасаған сөздіктердегі материалдар да қосылды. Кодификация қолданылу жиілігімен анықталады, ал жаңа туындылар көбінесе сленгтің басқа қолданушылары тарапынан қабылданбайды.

Қазіргі

Интернет сленгі бастапқыда негізгі тілге «қарсылық» білдіру құралы ретінде пайда болғанмен, бүгінгі жаһандық цифрлық сауатты халық арасындағы танымалдылығы оны күнделікті тілдің бір бөлігіне айналдырды, соның салдарынан ол үлкен әсер етеді. Көп қолданылатын сленгтер меметикалық «мәдени ақпараттың бірліктеріне» айналып, қалыптасты. Бұл мемдер интернетте, әсіресе веб-сайттар арқылы таралып, одан әрі кеңейеді. Интернет – «ақпараттық магистраль» ретінде сленг арқылы да дамиды және жеделдейді.

Әлем бойынша

Жапон тілінде моэ термині сленг қолданушылар арасында «құнды да сүйкімді» және тартымды нәрсені білдіру үшін жиі қолданылады. Интернет сленгінде, жиі кездесетін қысқартулар, аббревиатуралар мен эмотикондардан өзге, көне сөздер немесе кең таралған терминдердің сирек қолданылатын мағыналары да пайдаланылады. Мысалы, Қытай сияқты логографиялық тілдерде қолданылатын интернет сленгінде әріптер екі мағынаны білдіреді: тікелей және ишаралы. Сондықтан, интернетте қолданылатын әртүрлі сленгтің барлығына түсінікті болуы маңызды. Бұл сондай-ақ, интернет қолданудың өсуіне байланысты, ағылшын тілінде сөйлейтін елдерден басқа тілдердің де ағылшын тіліне тез жақындауы себебінен де маңызды. 2020 жылғы қаңтарда онлайн-халықтың шамамен 25,9%-ы ғана ағылшын тілінде сөйлейтін адамдарды құрады. Әртүрлі мәдениеттерде сленгті таңдаудың себептері әртүрлі, сонымен қатар қолданылатын тілдің өзі де әртүрлі. Мысалы, Қытайда қатаң интернет-ережелерінің болуына байланысты, пайдаланушылар үкімет үшін сезімтал саналатын мәселелерді талқылау үшін белгілі бір сленгті қолданады. Бұған сөздердің әріптерін бөліп көрсету үшін символдарды пайдалану, қолмен немесе автоматтандырылған мәтіндік үлгілерді анықтаудан және одан туындайтын цензурадан қашу кіреді. Бұған мысал ретінде «өзен шабағы» терминінің цензураны білдіруін келтіруге болады. «Өзен шабағы» (хэсие) сөзі «гармония» сөзімен бірдей айтылады, бұл саяси тәртіп пен цензураны ақтау үшін қолданылатын ресми термин. Сондықтан, қытайлық интернет-пайдаланушылар ресми терминдерді ирониямен қолданады. Аббревиатуралар Жапония, Қытай, Франция, Португалия сияқты көптеген мәдениеттерде танымал және интернет-пайдаланушылардың сөйлейтін тіліне сәйкес қолданылады. Қызығы, осындай сленг жасау стилі алфавиттік емес тілдерде де кездеседі.

Тілдің айырмашылығы көбінесе қарым-қатынас бұзылуына әкеледі, мысалы, «555» саны қытай тілінде «айқайлау», ал тай тілінде «күлу» дыбысын еске түсіреді. Ұқсас мысал – ағылшын тіліндегі «хаха» мен испан тіліндегі «хаха», екеуі де күлкіні білдіретін ономатопоэялық өрнектер, бірақ тілдің айырмашылығы бірдей дыбысты шығару үшін әртүрлі дауыс әріптерін қолдануға әкеледі. Басқа тілдерде «күлкі» сөзін қалай білдірудің мысалдарын қараңыз: LOL.

Мәдени тұрғысынан алғанда, қытай тілінде «770880» сандық ономатопоэясы «сені сүйіп, құшақтаймын» деген мағынаны білдіреді. Бұл, өз кезегінде, белгілі бір сленгті қолданатын виртуалды қауымдастықтардың пайда болуына әкелді. Екі эмпирикалық зерттеудің нәтижесінде интернет сленгі жарнама арқылы көпшіліктің назарын аударуға немесе қызығушылық тудыруға көмектесетіні, бірақ өнімнің сатылуын арттырмайтыны дәлелденді. Дегенмен, жарнамада интернет сленгін пайдалану белгілі бір демографиялық топтарды тартуы мүмкін, өнімге немесе тауарға байланысты ең жақсы шешім болмауы да мүмкін. Сонымен қатар, интернет сленгін шамадан тыс пайдалану жарнаманың сапасына байланысты бренд имиджіне кері әсер етеді, бірақ жарнамаға көбірек назар аудару үшін оны тиімді пайдалану жеткілікті. Тәжірибе көрсеткендей, интернет сленгі тұтыну тауарларына назар аударуға көмектеседі. Алайда, сәндік тауарлардың демографиясы өзгеше, сондықтан интернет сленгін пайдалану брендтің сенімділігін төмендетуі мүмкін.