Кіріспе

"Қозғалтқышты апельсин" романындағы ойдан шығарылған тіл. Надсат – Энтони Берджестің "Қозғалтқышты апельсин" романындағы жасөспірім топ мүшелері қолданатын ойдан шығарылған тіркесім немесе жаргон. Берджесс лингвист болғандықтан, бұл білімін кейіпкерлерін орыс тілінің ықпалымен ағылшын тілінде сөйлейтіндей етіп көрсету үшін пайдаланды. Атауы орыс тіліндегі "он үш" (надцать, nad·tsat) сөзіне ұқсас, "жасөспірім" мағынасын білдіретін жұрнақтан алынған. Надсат Стэнли Кубриктің кітапты киноға бейімдеген нұсқасында да қолданылды.

Сипаттама

Надсат – «Қозғалыспен жасалған апельсин» романындағы жасөспірімдер субмәдениетінің мүшелері қолданатын сөйлеу стилі. Кітаптың баяндаушысы және басты кейіпкері Алекс оқиғаны оқырманға бірінші тұлғада баяндайды. Ол оны романның басқа кейіпкерлерімен, мысалы, достарымен (дрогтарымен), ата-аналарымен, құрбандарымен және кез-келген билік өкілімен қарым-қатынас жасау үшін де пайдаланады. Ағылшын тілінің стандартты емес диалектілерін сөйлейтін көптеген адамдар сияқты, Алекс қалаған кезде стандартты ағылшын тілінде сөйлей алады. Бұл жазба тілі емес, оқырмандардың түйсігімен, бұл – тікелей әңгіме сөйлеудің жазбаға түсірілген нұсқасы. Надсат – ағылшын тілі, бірақ оған орыс тілінен алынған сөздер де қосылған. Онда кокни жаргонының, король Джеймс Киелі кітабының, неміс тілінің, шығу тегі белгісіз кейбір сөздердің және Бургестің өзі ойлап тапқан сөздердің де ықпалы бар. «Надсат» сөзі орыс тіліндегі 11-ден 19-ға дейінгі сандардың жұрнағы (надцать) болып табылады. Бұл жұрнақ ағылшын тіліндегі «teen» сөзімен тікелей сәйкес келеді және «on» деген мағына беретін «на» және «он» санын білдіретін «десять» сөзінің қысқартылған түрінен шыққан. «Droog» сөзі уэльс тіліндегі «ддд» сөзінен, яғни «жаман», «нашар» немесе «зұлым» және орыс тіліндегі «друг» сөзінен, яғни «жақын дос» деген мағынаны білдіреді. Кейбір сөздер ағылшын сөздерімен балалықша ойнау сияқты, мысалы, «eggiweg» («жұмыртқа») және «appy polly loggy» («кешірім»), сондай-ақ ағылшын сленгінің кәдімгі сөздері «sod» және «snuff it» сияқты. «Like» сөзі және «the old» тіркесі жиі толтырушы немесе сөйлеу маркерлері ретінде қолданылады. 1991 жылы Бургестің кітабының орыс тіліне жасалған алғашқы аудармасында, Бургес орыс сөздерін қолданған жерлерде, Надсат сөздерін көрсету мәселесі ағылшын жаргонының транслитерацияланған сөздерін пайдалану арқылы шешілді. Мысалы, «droogs» сөзі «фрэндЫ» (frendy) болып аударылды. Орыс тілінен алынған ағылшын сөздері орыс сленгінде, әсіресе 1970-1980 жылдардағы орыс хиппилерінің арасында кеңінен қолданылды.

Функция

Берджесс тілдің барлық түрлерін жақсы көретін полиглот болды. Дегенмен, ол заманауи сленг қолданса, жасөспірімдер тілінің үнемі өзгеруіне байланысты роман тез ескіретінін түсінді. Сондықтан ол өзіндік сөздік ойлап табуға және кітапты болашақтағы ойдан шығарылған ортаға орналастыруға мәжбүр болды. Кейіннен Берджесс кітаптағы кейбір надсат сөздерін американдық жасөспірімдер қабылдап алғанын, "осылайша оның болашағын өткенге айналдырғанын" айтты. Оның надсатты қолдануының себебі – баяндаушыға уақытқа бағынбас ерекше дауыс беру қажеттігі болды, сонымен бірге ол Алекстің қоғамдық нормаларға немқұрайлылығын күшейтіп, жастар субмәдениетінің қоғамның қалған бөлігінен тәуелсіз екенін көрсетуге мүмкіндік берді. "Шыныққан апельсин" романында Алекстің тергеушілері оның жаргонының көзін "астыңғы санаға сіңіп кіру" деп сипаттайды.

Жалпы әдебиеттер

Аггеллер, Джеффри. "Энтони Берджесс романдарындағы Пелагий және Августин". English Studies 55 (1974): 43–55. Берджесс, Энтони (1990). Сенің уақытың өтті: Энтони Берджесс төңкерістерінің екінші бөлігі. Нью-Йорк: Гроув Вейденфелд. Гладский, Рита К. "Схема теориясы және әдеби мәтіндер: Энтони Берджесс "Надсат"". Language Quarterly 30:1–2 (қыс-көктем 1992): 39–46.