Кіріспе

Қызыл краб (Gecarcoidea natalis) – Үнді мұхитындағы Рождество аралы мен Кокос (Килинг) аралдарына ендемик құрлық крабының түрі. Шағын аумаққа шектелгенімен, бұрын Рождество аралында ғана шамамен 43,7 миллион ересек қызыл краб өмір сүрген. Алайда, сары ақылсыз құмырсқаның кездейсоқ әкелінуі соңғы жылдары олардың 10-15 миллионға жуығының өліміне себеп болды деп есептеледі. Рождество аралының қызыл крабтары жыл сайын жұмыртқаларын теңізге шашу үшін жаппай көшіп барады. Құмырсқалардың шабуылына қарамастан, 2020 жылға дейін Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) бұл крабтың жағдайын бағалаған жоқ және оны Қызыл тізімге енгізбеді. Крабтардың жыл сайынғы теңізге көшіп-қонуы – "тамаша" құбылыс деп сипатталады. Миллиондаған крабтар бір уақытта пайда болып, жол қозғалысын тоқтатады және жер бетін қалың қызыл төсенішпен жабады.

Сипаттама

Рождество аралының қызыл крабтары – қабықшасы шамамен [өлшем] дейін жететін ірі крабтар. Қысқыштар көбінесе бірдей өлшемде болады, бірақ біреуі жарақаттанса немесе жұлынып кетсе, сол мүше қайтадан өседі. Еркек крабтар әдетте ұрғашылардан ірілеу, ал ересек ұрғашылардың қарын бөлігі әлдеқайда кең (тек 3 жастан асқанда байқалады) және әдетте кішкентай қысқыштары болады. Олардың ең көп таралған түсі – ашық қызыл, бірақ кейбіреулері қызғылт сары немесе өте сирек кездесетін күлгін түсті болуы мүмкін.

Мінез-құлық

Қызыл крабтар, көптеген құрлық крабтары сияқты, тыныс алу үшін жабыршықтарды пайдаланады және денедегі ылғалдылықты сақтау үшін ерекше күтім жасайды. Қызыл крабтар күндіз белсенді болғанымен, құрғап кетпеу үшін тікелей күн сәулесінен қашып жүреді, және төмен температура мен жоғары ылғалға қарамастан, түнде көбінесе толыққандай бейқызба болады. Қызыл крабтар күннен қорғану үшін жер қазып, әдетте жыл бойы сол жерде қалады; құрғақ маусымда олар ішіндегі ылғалдылықты сақтап қалу үшін жердің кіреберісін жауып, жаңбыр маусымы басталарға дейін 3 айдай сонда қалады. Көбелек шағы кезеңінен басқа, қызыл крабтар жалғыз өмір сүретін жануарлар және өздерінің жерлерін басқа жануарлардан қорғайды.

Көші-қон және өсіру

Жылдың көп бөлігінде қызыл крабтарды Рождество аралдарының ормандарында кездестіруге болады. Олар әр жыл сайын көбейіп өсу үшін жағалауға көшеді; жауын маусымының басталуы (әдетте қазан/қараша айларында) крабтардың қозғалысын күшейтеді және жылдық көші-қонды жеделдетеді. Көші-қон мерзімі ай фазаларымен де байланысты. Осы көші-қон кезінде қызыл крабтар өздері қазған қуыстарын тастап, жұптасу және жұмыртқа салу үшін жағалауға саяхаттайды. Бұл процеске кем дегенде бір апта уақыт керек, көбінесе еркек крабтар ұрғашылардан бұрын жетеді. Жағалауға жеткен соң, еркек крабтар қуыстар қазып, оларды басқа еркектерден қорғауға тырысады. Жұптасу қуыстардың ішінде немесе жанында жүзеге асады. Жұптасқаннан кейін еркектер орманға қайтады, ал ұрғашылар тағы екі апта бойы қуыста қалады. Осы кезеңде олар жұмыртқаларын салып, дамуын жеңілдету үшін құрсақ қалтасында инкубациялайды. Инкубация аяқталған соң, ұрғашылар қуыстан шығып, жұмыртқаларын мұхитқа шашады, дәлірек айтқанда, айдың төрттен бірінде, жоғары толқын кезінде. Содан кейін ұрғашылар орманға қайтады, ал крабтың дернәсілдері жас крабтар болып құрлыққа оралғанға дейін тағы 3-4 апта теңізде жүзеді.

Өмірлік цикл

Әйелдер шығарған жұмыртқалар теңіз суымен жанасқанда бірден шайқалады және крабтың дернәсілдері жағаға жақын айналып, теңізге шығарылғанша 3-4 аптадай сонда қалады. Осы уақыт ішінде дернәсілдер бірнеше дернәсілдік сатыдан өтіп, ақырында мегалопа деп аталатын шаян тәрізді жануарларға айналады. Мегалопалар 1-2 күнге жағаға жақын жиналады, содан кейін жас крабтарға айналады. Жас крабтар судан шығып, аралдың ортасына 9 күндік саяхатқа шығады. Өмірінің алғашқы үш жылында жас крабтар тасты жартастарда, құлаған ағаш бұтақтарында және орман төсегіндегі қоқыстардың арасында жасырынып өмір сүреді. Қызыл крабтар баяу өседі және шамамен 4-5 жасқа келгенде жыныстық пісіп жетеді, осы кезде олар жылдық көші-қонға қатыса бастайды. Өсудің алғашқы кезеңдерінде қызыл крабтар бірнеше рет қабығын ауыстырады. Ересек қызыл крабтар жылына бір рет, әдетте өздерінің қауіпсіз қоршауында қабығын ауыстырады. Олардың өмір сүру мерзімі шамамен 12 жылды құрайды.

Диета

Рождество аралындағы қызыл крабтар – мүмкіндікті пайдаланатын, барлық жейтін, кездейсоқ тамақтанатын жәндіктер. Олар негізінен құлаған жапырақтар, жемістер, гүлдер және жас өсімдіктермен қоректенеді, бірақ сондай-ақ өлген жануарлармен (ішінде басқа қызыл крабтарды жеу де бар) және адамдар тастаған қоқыстармен де тамақтанады. Африкадан әкелінген алып құрлық қабылдақтары да крабтар үшін тамаққа айналады. Қызыл крабтар орман төңірегінде үстемдік танытуының арқасында тамақ үшін іс жүзінде бәсекелес жоқ.

Жыртқыш жануарлар

Ересек қызыл крабтар Рождество аралында табиғи жоратындарға ие емес. Африкадан Рождество аралы мен Австралияға кездейсоқ әкелінген инвазивті түр – сары ақылсыз құмырсқа, соңғы жылдары 10-15 миллион қызыл крабты (жалпы популяцияның төрттен бірінен үштен біріне дейін) өлтірді деген болжам бар. Қызыл крабтың дернәсіл кезеңінде миллиондаған дернәсілдер балықтар мен ірі сүзгіштер, мысалы, қызыл краб көбейту маусымында Рождество аралына келетін манта сәулелері және кит акулалары жейді. Кокос крабтары (немесе қарақшы крабтар) Рождество аралында қызыл крабтарды аулайтыны тіркелген. Рождество аралының алғашқы тұрғындары бұл крабтарды жиі еске алған жоқ. Қазіргі үлкен популяциясының себебі 1903 жылы эндемикалық Маклеар тышқанының (Rattus macleari) жоғалуы болуы мүмкін, ол бұрын крабтардың популяциясын шектеген.

Халық саны

Зерттеулер көрсеткендей, бір шаршы метрге 0,09–0,57 ересек қызыл крабтың тығыздығы анықталған, бұл Рождество аралындағы жалпы санының шамамен 43,7 миллионға тең екенін көрсетеді. Кокос (Килинг) аралдарындағы популяция туралы мәліметтер аз, бірақ ондағы саны салыстырмалы түрде төмен. Генетикалық дәлелдерге сүйенсек, Кокос (Килинг) қызыл крабтары Рождество аралынан салыстырмалы түрде кеш көшкен, сондықтан оларды қорғау мақсатында екеуін де бір популяция ретінде басқаруға болады.

Адамдармен қарым-қатынасы

Жыл сайынғы көбейту кезеңінде қызыл крабтар көбейту орындарына жетіп, содан кейін орманға қайту үшін бірнеше жолды кесіп өтуге мәжбүр болады. Осының салдарынан мыңдаған қызыл крабтар көліктердің астында қалып, кейде олардың мықты сыртқы қабықтары шиналарды тесіп, жол апаттарына себеп болады. Крабтардың да, адамдардың да қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жергілікті саябақтардың күзетшілері крабтардың аралдың ортасынан теңізге қауіпсіз жол таба алуын қамтамасыз етеді. Көліктік қозғалысы жоғары жолдар бойында олар алюминий тосқауылдарды орнатады, олардың мақсаты крабтарды кішкентай жер асты жолдарына бағыттап, жолды қауіпсіз кесіп өтулеріне көмектесу. Крабтардың көші-қонына көмектесетін басқа да инфрақұрылымдардың ішінде бес метрлік "крабтар көпірі" де бар. Соңғы жылдары Рождество аралының тұрғындары крабтардың жыл сайынғы көші-қоны кезінде оларға көбірек құрметпен қарап, көлік жүргізу кезінде сақтық таныта бастады, бұл крабтардың қаза болуын азайтуға көмектеседі. Олардың кішкентай мөлшері, жоғары сулылығы және нашар ет сапасы оларды адамдар үшін жеуге жарамсыз етеді.